Кіріспе

Нед Миллер Рорем (23 қазан 1923 – 18 қараша 2022) – американдық композитор және жазушы. 500-ден астам өнер әндерімен танымал болған Рорем өз заманындағы осы жанрдағы жетекші американдық композитор саналды. Көбінесе неоромантик композитор деп сипатталатын ол өмірінде пайда болған модернистік эстетикаға шамалы ғана қызығушылық танытты. Жазушы ретінде ол көптеген күнделіктерді сақтап, кейін жариялады, онда Америка мен Францияның көптеген мәдени қайраткерлерімен болған әңгімелері мен қарым-қатынастары туралы ашық айтты. Индиана штатының Ричмонд қаласында дүниеге келген Рорем әуел бастан музыкаға қызығушылық танытып, Маргарет Бондс пен Лео Совербиден сабақ алды. Ол француз музыкасына деген құштарлығын дамытып, Аарон Копланд пен Вирджил Томсон сияқты композиторлардан кеңес алды. Мароккодағы екі жемісті жылдан кейін Рорем Париждегі өнер меценаты Мари Лоре де Ноальде қонақ болды, онда Les Six неоклассицистік тобының, әсіресе Франсис Пуленк пен Дариус Мийоның ықпалына ішкі тілек білдірді. Шамамен 1957 жылы Америкаға оралған ол өзін көрнекті композитор ретінде таныстырып, тұрақты тапсырыстар ала бастады. Американың екі жүз жылдық мерекесіне арналған жеті түрлі тапсырысты бірден орындады, соның ішінде 1976 жылы Музыка саласындағы Пулитцер сыйлығын жеңіп алған «Аэромузыка: оркестр үшін он этюд» шығармасы болды. Рорем өмірінің көп бөлігін өмірлік серіктесі Джеймс Холмспен Нью-Йорктегі пәтері мен Нантакеттегі үйі арасында өткізді. 1980 жылдан бастап Кертис институтында оқытумен айналысты, оның шәкірттерінің ішінде Дарон Хаген мен Дженнифер Хигдон болды. 1997 жылы Нью-Йорк ән фестивалі үшін 24 автордың 36 мәтініне негізделген «Көрінбейтін нәрселердің дәлелі» атты ірі ән циклын жазды. Бұл шығарманы сыншылар мен Роремнің өзі де оның ең маңызды туындысы деп санайды. Оның кейінгі шығармаларының көп бөлігі концерттік пьесаларға арналды, ал соңғы ірі туындысы – «Біздің қала» операсы (2006).

1923-1940: Балалық шағы мен жастық шағы

Нед Миллер Рорем 1923 жылғы 23 қазанда АҚШ-тың Индиана штатындағы Ричмонд қаласында дүниеге келді. Норвегия тегінен шыққан ата-анасының екінші баласы, Розмариден кейін туған. Оның әкесі Кларенс Руфус Рорем Эрлхэм колледжінде медицина экономисі болған, ал оның еңбегі кейіннен «Көк крест – Көк қалқан» қауымдастығының құрылуына әсер етті. Анасы Глэдис Миллер Рорем соғысқа қарсы қозғалыстарда және Діни достар қоғамында (квакерлер) белсенділік танытқан. Нед өзінің отбасын «жоғарғы орта тап, жартылай богемиялық, бірақ квакерлікке баса назар аударатын» деп сипаттады. Кейін ол отбасының мәдени тұрғыдан квакерлерге жақын болғанын, бірақ діни тұрғыдан емес екенін түсіндірді. Өмірі бойы ол өзін «квакер атеисі» деп атады. Рорем дүниеге келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң отбасы Чикагоға көшіп келді, онда ол Чикаго университетінің зертханалық мектептерінде оқыды. Ата-анасы өзі музыкант болмаса да, өнерге қызығушылық танытып, балаларын әйгілі пианиношылар мен бишілердің көптеген концерттеріне алып барды. Роррем музыкаға ерте жасынан-ақ дарын мен қызығушылық танытты және жастық шағында Нута Ротшильдтен фортепиано сабақтарын алды. Ротшильдтен бұрын басқа да ұстаздары болғанмен, ол француз музыкасы мен мәдениетіне, әсіресе Клод Дебюсси мен Морис Равел сияқты импрессионистерге деген өмір бойына созылған құштарлығын оятқан алғашқы ұстазы болды. 12 жасқа келгенде Роррем Маргарет Бондспен фортепиано сабақтарын бастады, ол музыка композициясына деген қызығушылығын дамытуға көмектесті және оны Чарльз Томлинсон Грифф және Джон Алден Карпентер сияқты композиторлардың американдық джаз және классикалық музыкасымен таныстырды. Игорь Стравинскийдің музыкасы мен Билли Холидейдің әндері де оған үлкен әсер етті. 1938 жылы ол Белл Танненбаумнан фортепиано сабақтарын алды, оның басшылығымен Эдвард Григтің фортепиано концертінің бірінші бөлігін орындады. Жастық шағында ол сонымен қатар сол кездегі шіркеу музыкасының белгілі композиторы Лео Совербиден американдық консерваторияда музыка теориясын оқыды. Ол 1940 жылы орта мектепті бітірді, сол шамада болашақ жазушы Пол Гудманмен жақын достық қарым-қатынас орнатты, оның кейбір өлеңдерін музыкаға қойды. Рорэм әдебиетке де қызығушылық танытты және жастық шағынан бастап күнделік жазып келді.

1940-1948: Жақында ғана шыққан композитор

1940 жылы Рорем Солтүстік-Батыс университетінің музыка мектебінде оқыды, Альфред Нольтеден композиция, ал Гарольд Ван Хорннан фортепиано сабақтарын алды. Ол соңғысының сабақтарында Бах, Бетховен және Шопеннің стандартты репертуарына ден қойды, бірақ 1942 жылы Кертис музыка институтына ауысты. Онда ол Жан Карло Меноттиден композиция және оркестрлеу, ал Розарио Скалеродан контрапунктті оқыды. Оның көптеген шығармалары тұңғыш рет орындалды, соның ішінде оркестрлік сүйемелдемемен хорлық шығарма – «70-ші Псалом» (1943) және төрт қолға арналған фортепиано сонатасы. Скалероны консервативті деп есептеген ол бір жылдан кейін Кертистен кетіп, ата-анасы оның шешімімен келіспей, оған үнемі қаржылай көмектесуін тоқтатты. 1943 жылдың соңында өзін асырау үшін Рорем Нью-Йоркке көшіп, композитор Вирджил Томсонның көшірмешісі болып жұмыс істеді, сонымен қатар оркестрлеу және поэзияны (прозодия) оқыды. Ортақ танысы арқылы ол дирижер және композитор Леонард Бернштейнмен танысты, ал Бернштейн оны Аарон Копландпен таныстырды. Кейін Рорем Копландтан сабақ алу үшін Танглвуд музыка орталығының екі жазғы сессиясына қатысты. Кейіннен «The New York Times» газетінде жарияланған мақаласында Рорем былай деді: «Мен Вирджилмен жұмыс істедім, бірден Аарон мен Леннидің жанкүйеріне айналдым, және келесі 42 жыл бойы, жоғары-төмендерді бастан өткеріп, осы үш адаммен де адал дос болып қалдым. Тамаша демалыс болды!» 1943 жылы ол Джульярд мектебіне түсіп, Бернард Вагнеардан композиция оқыды. Рорем 1946 жылы Джульярдты бакалавр, ал 1948 жылы музыка магистрі дәрежесімен аяқтады. Оқу кезінде ол биші Марта Грэм және әнші Эва Готье сияқты артистерге фортепианомен сүйемелдеді. Әдебиетке деген қызығушылығы оны көркем әндер жазуға ынталандырды, сондай-ақ ол қосымша музыка, балет музыкасы және қуыршақ қойылымына арналған музыка жазды. 1948 жылы Гудманның өлеңіне жазылған «The Lordly Hudson» әні Музыкалық кітапханалар қауымдастығының жылдық сыйлығын жеңіп алды. Сол жылы оның До мажордағы оркестрлік увертюрасы Гершвин сыйлығына ие болды және 1948 жылдың мамырында Нью-Йорк филармониясы оны орындады. Бұл екі шығарманың сәтті қабылдануы – оның жас композитор ретінде мансабындағы маңызды кезең болды.

1949-1957 жж.: Франция мен Марокко

Кейінірек Роррем 1940 жылдар оның болашақ мансабын қалыптастырғанын айтты және 1950 жылы ол композитор болатынына толық сенімді болды. Гершвин сыйлығынан алған ақшасымен ол 1949 жылдың басында Францияға кетті, бірақ келесі екі жылдың көп бөлігін Мароккода өткізді. Ол салыстырмалы түрде тыныш Мароккода өте өнімді болды және көптеген әртүрлі композицияларды бірінен соң бірін жазды. Кейін ол: «Композитор үшін ең жақсы ықпал – төрт қабырға. Жарық іштен тууы керек. Сырттан келсе, нәтижесі – ашық хат сияқты музыка болады» деді. Оның алғашқы ірі шығармаларының бірі – 1949 жылғы «Мелос» балеті, сондай-ақ 1950 жылғы «No. 2 фортепиано концерті» және «No. 1 симфониясы». Балет 1951 жылы Биарриц сыйлығын жеңіп алды, ал симфонияның премьерасы 1951 жылдың ақпанында Жонатан Стернбергтің жетекшілігімен Венада, ал фортепиано концерті 1954 жылы Джулиус Катченнің Француз радиосы арқылы орындалды. Осы кезеңде ол бір мәтіндік дереккөзге арналған көптеген ән циклдерін жазды: Роберт Херрикке арналған «Жұмаққа ұшу» (1950), Джордж Дарлиге арналған «Алты ирланд поэмасы» (1950), Киелі кітап мәтіндеріне арналған «Киелі әндер циклі» (1951) және В.Б. Йейтске арналған «Жас қызға». Ол өзінің алғашқы операсы – «Балалық шақтағы кереметті» Эллиотт Стайнның либреттосы бойынша, Натаниел Хоторнның «Қар суреті және басқа екі рет айтылған әңгімелер» шығармасы негізінде жазды. Опера 1951 жылы жазылған болса да, премьерасы 1955 жылдың 10 мамырында Нью-Йоркте өтті. Кейіннен ол тағы екі марапат алды: 1950 жылы Лили Булангер ескерткіш қоры сыйлығы және 1951 жылы Фулбрайт стипендиясы. Фулбрайт стипендиясы бойынша 1951 жылы Роррем неоклассикалық музыка тобы Les Six өкілі Артур Хонеггермен бірге оқуға Парижге қоныс аударды. Қаладағы көптеген жас американдық музыканттардан айырмашылығы, ол Надя Булангермен оқымады, себебі ол оның оқытуы оның қалыптасқан жеке стилін бұзуы мүмкін деп ойлады. Ол өнерді меценаттық деңгейде қолдайтын бай әйел Мари Лоре де Ноальмен танысты, ол оның сарайында тұруға рұхсат берді. Оның ықпалы арқылы ол өз заманының жетекші париждік мәдениет қайраткерлерімен, соның ішінде Les Six тобының, Франсис Пуленк, Жорж Орик және Дариус Мийо басқа композиторларымен кездесті. Олардың жақындығы оның стиліндегі француздық ықпалды нығайтты және ол 1953 жылғы «Poèmes pour la paix» әндер циклына көптеген ортағасырлық француз өлеңдерін енгізді. Парижде жазылған басқа композицияларға мыналар жатады: «No. 2 фортепиано сонатасы» (1950), екі балет: «Джерриге арналған балет» (1951) және «Дориан Грейге арналған балет» (1952), «Оркестрге арналған эскиз» (1953), «Ақының реквиемі» (1955) және «No. 2 симфониясы». 1953 жылы Парижде өткен концертте Роремнің шығармалары ғана орындалды.

1957-1973: АҚШ-қа оралу

Рорем композициямен айналысу үшін 1957 немесе 1958 жылы АҚШ-қа оралды. Осы уақытқа дейін оның музыкасы бірнеше маңызды американдық музыканттар мен ансамбльдердің назарын аударды, ал 1960-шы жылдардан бастап жазған композицияларының көпшілігі тапсырыс түрінде болды. 1959 жылы Филадельфия оркестрі Юджин Ормандидің жетекшілігімен Рорремнің «Бүркіттері» атты, Уитменнің шығармаларынан шабыттанған және арманға ұқсас тондық поэмасын орындады. Оның 3-ші симфониясы (1958) 1959 жылы Бернштейн мен Нью-Йорк филармониясы тарапынан тұсаукесер өткізіп, сыншылардың жоғары бағасын алды; «New York Herald Tribune» газетінің музыка редакторы Джей С. Харрисон оны «молшылыққа толы, әдемі және сәнді» деп атады. Керісінше, оның толық көлемді алғашқы операсы «Жюли мисс» Нью-Йорк опера театрында 1965 жылы өткен тұсаукесерде жақсы қабылдамады. Роррем Элизабет Спраг Кулидж қоры, Форд қоры және Куссевицкий қоры сияқты ұйымдардан тапсырыстар алды. Осы кезде ол неоромантикалық композитор ретінде танылды, ол модернистік техникаларды немесе электроакустикалық музыка сияқты жаңа жанрларды қатаң түрде қолданудан бас тартты. Роррем 1959-1960 жылдары Буффало университетінде алғашқы оқытушылық қызметін атқарды, осы кезеңде ол 11 музыкантқа арналған 11 этюд жазды. Бірнеше жылдан кейін ол 1965-1967 жылдары Юта университетінде композициядан сабақ берді. Оның қысқа мерзімді қызметіне себеп, ол «бұл қызмет екі жылдан артық болмауы керек, өйткені мұғалім осы уақыттан кейін өзі айтқандарына сене бастап, құрғақ болып қалады» деп сенгендіктен болды. Ол кездегі композицияларына көбінесе аспаптық музыка кірді, бірақ әндер оның қызметінің маңызды бөлігі болып қала берді. Бұл әндер көбінесе 20-ғасырдың американдық ақындарының өлеңдеріне жазылды, бірақ авторлық құқық мәселелері кейде олардың дереу жариялануына кедергі келтірді. Олардың ішінде W. H. Auden, Emily Dickinson, Howard Moss және Theodore Roethke мәтіндеріне жазылған меццо-сопрано мен фортепианоға арналған «Махаббат пен жаңбыр» (1963) өлеңдер циклі болды. Реджина Сарфати мен Рорремнің 1964 жылдың 12 сәуірінде фортепианода орындаған тұсаукесерінде әр өлең үшін екі түрлі музыкалық безендірулер болды. 1950-ші және 1960-шы жылдары Роррем алкоголизммен күресті. Ол: «Шараптың бір тамшысы аузыма тиген сәтте мен басқа адамға айналам, балалық регрессия орын алады» деді, бірақ ол «алкоголик ретінде жіктелуге қарсы болды, өйткені оның тәртіпке деген мұндай пуритандық сезімі бар еді». Ол оны мұқият жоспарлағанмен, ішімдік ішкен кезде өзін кінәлі сезініп, оның өнерлік шығармашылығына зиян келтіретінін мойындады. Роррем Анонимді алкоголиктер клубының жиналыстарына қатысып, Антабус қолданды, бірақ үлкен табысқа жете алмады. 1967 жылдың соңында ол органшы Джеймс Роланд Холмспен серіктес болды; олардың қарым-қатынасы Рорремге алкогольді толығымен тастауға жеткілікті тұрақтылықты сыйлады.

1974 1999: Пулитцер және Кертис

1974 жылы Рорем мен Холмс Массачусетс штатының Нантакет қаласында жазғы үй сатып алды. Ол жердегі өмірі көбінесе тыныш болды, кейін ол: «Мен Air Music жаздым, пирог пісірдім, ешқандай бәсекелестік сезінбедім, қанағаттандым» деп еске алды. Рорем 1974 және 1975 жылдар аралығында Американың екі жүз жылдық мерекесіне арналған жеті түрлі тапсырысты бірден орындады. Олардың бірі – Томас Шипперс пен Цинциннати симфониялық оркестрі үшін жазылған «Ауа музыкасы: оркестрге арналған он этюд», онда әр бөлім әртүрлі аспаптардың үйлесімімен шектелген. «Ауа музыкасы» 1976 жылы Музыка саласындағы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Роррем бұл сыйлықтан таң қалғанын айтты, өйткені оның музыкасы «сол тұншықты Пулитцер жюриі» тарапынан қабылдамайтынына сенген еді. Осы кезеңдегі тағы бір маңызды туындысы – Уоллес Стивенстің сол аттас өлеңінен шабыттанған 1977 жылғы оркестрлік сюита «Жексенбі таңы». 1980 жылы Рорем өзінің альма-матері – Кертис институтында үшінші оқытушылық қызметін бастады, онда ол 2001 жылға дейін Дэвид Лоебпен бірге композиция бөлімін басқарды. Оның шәкірттерінің ішінде Дарон Хаген, Дженнифер Хигдон және Роджер Бриггс болды. Осы жылдары Роремнің шығармашылық қарқыны төмендемеді. Ол түрлі жанрларда шығармалар жазды, соның ішінде баритон мен фортепиано квартеті үшін «Санта-Фе әндері» (1980) және «Струнный симфония» (1985) туындылары. Атланта симфониялық оркестрінің жазбасы 1989 жылы «Үздік оркестрлік жазба» номинациясы бойынша «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды. 1993 жылы Рорем оң қолы жарақат алған Кертис институтының әріптесі Гэри Граффман үшін «Фортепиано концерті №4» (сол қолға және оркестрге арналған) жазды. Келесі жылы оның бұрынғы операсы «Мисс Жюли» Манхэттен музыкалық опера театрында қайта қойылды. 1997 жылғы Нью-Йорк ән фестивалі үшін Рорем «Көрінбейтін нәрселердің дәлелі» атты ірі көлемді ән циклын жазды, оны «Таймс» газетінің журналисі Дэниел Льюис «шедевр» деп атады. Бұл өте жеке туынды, оған 24 ақынның 36 мәтіні енген, ол үш бөлімге бөлінген: «Бастаулар» (оптимистік және болашаққа үміт артатын әндер), «Орталар» (жасөспірлік шақ пен соғыстың салдары туралы әңгімелейтін әндер) және «Соңдар» (өлім туралы, әсіресе ЖИТС-тен қайтыс болған достары туралы ойлар). Бұл цикл бір жарым сағатқа созылады және сопрано, меццо-сопрано, тенор мен баритонның қатысуын және фортепианоның сүйемелдеуін талап етеді. Музыка сыншысы Питер Г. Дэвис оны «музыкалық жағынан ең бай, ең әсем, дауысқа ең қолайлы әндер жинағының бірі» деп сипаттады, ал Рорем өзі бұл туындысын өзінің ең жақсы жұмысы деп атады. Оның серіктесі Холмс 1999 жылы, Рореммен 32 жыл бірге өмір сүргеннен кейін дүние салды.

20002022: Кейінгі жылдар

Times газетінде Дэниел Льюис былай деп жазды: «ХХІ ғасырдың басында, оның көптеген модернисттік сыншыларының маңызы азайған кезде, мырза Рорэм әлі де жандандығын сақтап тұрды. Оның 80, 85, 90, 95 жылдық мерекелерін тойлауға концерттерге жанкүйерлер келді; әр жолы көрермендер одан да қартайған секілді көрінетін, ал ол әдеттегідей болып қала берді». Музыкалық сыншы Стив Смит Бриттен, Верди және Вагнердің туған күндерімен салыстырғанда, «мырза Рорэмнің туған күні осыдан аз тойланды, бұл оның тірі композиторлардың көрінбейтіні туралы жиі айтқан сөздерін растады». Осы ой оның 2000 жылдан 2003 жылға дейінгі Америка өнер және әдебиет академиясының президенті қызметінде басты назарда болды. Осы кезеңде ол үлкен шығармалар сериясімен айналысты, бастапқысы – 11 қыркүйекке жауап ретінде жазылған он бөлімді ән циклы «Aftermath» (2002). Ол 18-шы ғасырдан бастап қазіргі күнге дейінгі ағылшын тіліндегі ақындарға арналған. Ол скрипка, виолончель және фортепианоның сүйемелдеуімен орта тембрдегі дауысқа жазылған. Содан кейін концерттік шығармалар жазылды: виолончель концерті (2002) және флейта концерті (2002), екеуі де Томас Шипперстің естелігіне арналған. Оның келесі концерті – 2003 жылғы Малет концерті, жазушы Брет Джонсон оны өзінің алғашқы екі симфониясымен салыстырды. 2006 жылы оның «Біздің қала» операсының премьерасы Блумингтондағы Индиана университетінің опера театрында өтті. 2010 жылдан бастап Рорэм шығарма жазуды тоқтатты, себебі «Мен айтатын барлық нәрсені басқалардан жақсы айттым» деп түсіндірді. Екі ерекшелік – 2013 жылғы Шекспирдің 97-сонетіне негізделген «How Like a Winter» әні, сондай-ақ оның соңғы жұмысы, 2014 жылы жазылған қысқа ғибадатхана шығармасы «Recalling Nadia». Дегенмен, Рорэм өзі ол кезде тапсырыстар алмағанын, «бірақ мен танитын ешкім де алмайды» деп атап өтті. Оның соңғы жылдары немере қызының қамқорлығында өтті, ол фортепианода ойнады, кроссвордтар шешті және Орталық парк арқылы серуендеді. Рорэм 2022 жылдың 18 қарашасында Манхэттендегі үйінде 99 жасында қайтыс болды.

Музыка

Роррем фортепиано, оркестр және камералық ансамбль, сондай-ақ жекелеген аспаптар үшін шығармалар жазғанмен, ол өзінің барлық музыкасын вокалды және ән сияқты деп санады. Көптеген жағдайларда неоромантикалық композитор деп сипатталатын Роррем қатаң модернистік эстетиканың пайда болуын қабылдамады. Ол көбінесе тоналды стильде жазды, ал Grove Music Online оның мұны айтарлықтай алуан түрлілікпен, күрделілікпен және қуатпен жасағанын айтады.

Әндер

Ол 500-ден астам әннен тұратын көркем әндерімен танымал. Көптеген әндер 1940 жылдардың басынан 2000 жылдарға дейін жазылған тридцатьтай ән циклдеріне біріктірілген. Рорэм циклдің жалпы құрылымының маңыздылығын баса көрсетті, әндердің ретіне, тональдық өрбуге және әндер арасындағы кешуге ерекше назар аударды. Ол сондай-ақ, театрлықты күшейтуге ұмтылды, біртұтас эмоционалдық әсер немесе көңіл-күй арқылы мағынаны жеткізуді мақсат етті. Басқа жанрлардағыдай, музыкатанушы Филип Лисон Миллер «Рорэмнің таңдаған ән саласы авангардқа жатпайды және оны консервативті деп санау керек» және «ол жаңалықты іздеген емес» деп мәлімдеді. Рорэмнің ән дегенді қалай анықтайтынының қатаң талаптары оларды әдетте бір дауысты және фортепианода орындалатын, орташа ұзындықтағы лирикалық өлеңдерге айналдырды. Ол Монтеверди, Шуман, Пуленк және The Beatles әндерін ең сүйіктілері ретінде атады. Дегенмен, белгілі бір эффектілерге қол жеткізу үшін Рорэм кейде интенсивті хроматизм, тізбектелген модуляциялар және өзгеретін такт өлшемдері сияқты модернистік тәсілдермен тәжірибе жасады. Рорэмнің өнер әніне деген басты қызығушылығы – адам дауысының дыбысынан гөрі поэзияны музыкаға қосу еді. Көптеген зерттеушілер оның прозодиядағы шеберлігін жоғары бағалады, ал Grove Music Online оның «сөздерді табиғилықпен және айқындықпен жеткізетінін, дауыс желілерінің кеңдігі мен ауқымын шектемейтінін» атап өтті. Рорэмнің әндерінің басым көпшілігі ағылшын тілінде жазылған, және ол ағылшын тілінен гөрі басқа тілдерді басымдыққа қоятын американдық әріптестерін сынады. Жастық шағында ол досы Пол Гудманның өлеңдеріне ерекше қызығушылық танытты, ал кейін Теодор Роткеге арналған көптеген шығармалар жазды. Рорэм көбінесе бір автордың өлеңдеріне толық циклдар құрады: Джон Эшбери, Виттер Байнер, Деметриос Капетанакис, Джордж Дарли, Франк О’Хара, Роберт Херрик, Кеннет Кох, Говард Мосс, Сильвия Плат, Уоллес Стивенс, Альфред, Лорд Теннисон және Уолт Уитман, оған үш цикл арнады. Оның басқа тілдердегі аз ғана шығармаларына Жан Антуан де Байф, Жан Дорат, Анри де Ренье, Пьер де Ронсардың француз поэмалары, сондай-ақ Платонның ежелгі грек мәтіндері кіреді. Рорэмнің көптеген әндері фортепианомен сүйемелденсе, кейбіреулері аспаптық ансамбльмен немесе оркестрмен қоса орындалады. Оның өзі де пианист болғандықтан, аспаптық сүйемелдеу бөлімдері дауысқа қарағанда екінші орында емес, «мелодияны толықтыратын» рөл атқарады. Олар мәтіндік элементтерді баса көрсету үшін мотивтерді қамтиды, мысалы, жаңбыр мен бұлттар, және функциясы әртүрлі, кейде дауысқа қарсы әрекет етеді немесе жай ғана дауыстық желіні қайталайды. Ол кейде Ренессанс дәуірінен алынған, сол қолымен орындалатын баяу және қайталама бас сызығын қолданады. Пианинодағы сүйемелдеуі туралы ой бөлісетін жазушы Брет Джонсон Рорэмнің музыкалық ерекшеліктерін «соққылы пианино, жылдам триольдер, сәнді гармониялар» деп сипаттады.

Опералар

Рорем тек екі толықметражды опера жазды: «Мисс Джули» (1965) және «Біздің қала» (2005). «Мисс Джули» жақсы қабылдамады; музыка сыншысы Харольд С. Шонберг оның мелодиялары жайсыз және ерекшеліксіз деп бағалады. Холмс Роремнің өзі «әнші-мамандар опера композиторлары сияқты, жақсы операны автоматты түрде жасай алмайды, сондай-ақ опера композиторлары да нағыз әндер жасай алмайды: әуенге қабілет пен трагедияға қабілет әрқашан біріге бермейді» дейді. Операның либреттосын Кенвард Элмсли жазды, ол Август Стриндбергтің сол аттас пьесасына негізделген. Рорем оны 1979 жылы қайта жаңғырту үшін қайта өңдеді; ол 1994 жылы Манхэттен музыкалық мектебінің операсында қайта қойылды. Оның екінші толықметражды операсы «Біздің қала» 40 жылдан кейін Торнтон Уайлдердің сол аттас пьесасы бойынша жазылды. Ол 2006 жылы Индиана университетінің опера театрында сәтті тұсаукесер өткізді, содан кейін Нью-Йорктегі Джульярд опера орталығында (2008) және Денвердегі Централь-Сити операсында (2013) қойылды. Музыка сыншысы Джошуа Барон бұл «кішкентай сахналарда жақсы танылған, бірақ үлкен сахналарды лайық» пьеса мәтінінің «ерекше ұқыпты және тартымды эхосы» екенін атап өтті. Пьесаның кішкентай декорациясы мен жинақы повествотелі Роремнің камералық опера ретінде қоюымен үйлесімді болды, ал Джонсон «ресурстардың үнемділігі операның жылдамдығына және содан кейін оның табысына кілт болуы мүмкін» деп түсіндірді. Эмили Уэбб кейіпкерінен жасалған жұмыстың соңғы монолог ариясы ерекше бағаланады және сопрано әншілері үшін стандартты репертуардың бірі болып саналады. Өмірі бойы Рорем 6 кішкентай бір актілі опера жазды, олардың көпшілігі жанрға толыққанды сәйкес келмейді. Олардың біріншісі 1951 жылы жазылған «Балалық шақтың ғажайыбы» болды, ол Нью-Йорктегі тұсаукесерін үш жыл күтті (1955). Рорем 1958 жылы Шосердің «Кешірімшінің ертегісі» негізінде жазған операсының либреттосын өзі жазды. 1961 жылғы екі актілі «Жылдық той» операсы ешқашан орындалмады. Онда Жаша Кесслердің либреттосы болды және Рорэм үшін ерекше жағдай, ол титулдық бетке енгізілген сериалдық тондық қатарға негізделген. Рорэм 1968 жылы Кеннет Кохтың либреттосына «Берта» бір актілі операсын жазды. Сол жылы ол Штайнның либретто авторы болған «Апалы-сіңлі емес үш апалы-сіңлі» (1971) үш актілі операсын жазды. 1970 жылдары оның соңғы екі қысқа операсы жарық көрді: Ла Фонтеннің «Мысалдарына» негізделген 5 қысқа көріністен тұратын «Мысалдар» (1971); және Холмстың либреттосына негізделген, Рорремнің ән циклдерінен алынған «Есту» (1976).

Оркестрлік шығармалары

Рорремнің үш нөмірленген симфониясы 1950 жылдары сегіз жылдың ішінде жазылған. Олар тіпті ХХ ғасырдың соңында неоромантизмнің қайта жандануы кезінде де салыстырмалы түрде "қанағаттандырылмаған" болып қалды. Музыкалық сыншы Дэвид Хурвиц: «Нед Рорремнің симфониялары ұзақ, лирикалық мелодиялармен толы, кейбір бақылаушылар оның ән жазу дағдыларымен байланыстыруы мүмкін, бірақ менің ойымша, Равельдің «Дафнис және Хлоя» шығармасынан «Таң шұғыласы» тізбегінен шабыттанған. Бұл музыка соншалықты әдемі, оның сипаттаған сұлулығы тек қиял мен елестеу әлемінде ғана болуы мүмкін», – деді. Рорремнің №1 симфониясы (1950) төрт бөлімнен тұрады: I: Maestoso, II: Andantino, III: Largo және IV: Allegro; композитор өзі оны «оңай Suite деп атауға болады» деп атап өткен. AllMusic сыншысы Блэр Сандерсон оны симфонияларының ең лирикалық және нәзік деп санады. Оның №2 симфониясы (1956) үш бөлімнен тұрады: I: Кең, орташа; II: Tranquillo; III: Allegro. Олардың пропорциясы өте әртүрлі – 2-ші және 3-ші бөлімдердің ұзындығы бірінші бөлімнен кем – Дмитрий Шостаковичтің №6 симфониясының құрылымына ұқсас. Бірінші және екінші симфониялар сирек орындалады; екіншісі, әсіресе, 1959 жылдан бері композитордың айтуынша, 43 жылдан кейін «Хосе Серебриер қайта жандандырды». Үшінші симфония (1958) бес бөлімнен тұрады: I: Passacaglia, II: Allegro molto vivace, III: Largo, IV: Andante, V: Allegro molto. Бұл Рорремнің нөмірленген симфонияларының ең танымал туындысы, Сандерсон оны «толыққанды жүзеге асырылған, [берік] ырғақтары мен дәйекті құрылымы бар» деп сипаттады. Хурвиц оның «үлкен американдық симфониялардың» қатарында болуы керек деп санайды. Кейіннен 2002 жылы Роррем желді аспаптар оркестрі үшін Scherzo бөлімін қайта жазды.

Пианинолық музыка

1948 жылдан бастап Рорэм соло фортепианоға көптеген пьесалар жазды, көбінесе олар туыстарына немесе жақын достарына арналған. Олардың көпшілігі серіктесі Холмс үшін жазылған, ал кейбіреулері алған адамдарының атымен аталады, мысалы, Ширлиге арналған (1989) және Бенге арналған (1999). Джонсон олардың көпшілігін кейінгі туындыларына негіз болған қысқа эскиздер деп сипаттады. Оның ең алғашқы жарияланған фортепианолық туындысы 1948 жылы әпкесінің балаларына арналған «Тыныш түстен кейін» жинағы болды. Оның маңызды фортепианолық шығармаларының ішінде 1948, 1949 және 1954 жылдары жазылған үш соната бар. Барон Бірінші сонатаның үшінші бөлімі – «жарқын Токкатаны» ерекше атап, пианистер үшін ол жиі орындалатын қосымша нөмір екенін айтады. Оның жарияланғанына бірнеше ай өткен соң, Рорэм Токкатаны жеке туынды ретінде жариялады.

Мұра

Рорремнің беделі негізінен, басқа американ композиторларының осы жанрға қызығушылығы болмаған кездегі ән шығармаларымен байланысты. 1950 жылдан бері ол «Американың көркем әндердің ең көрнекті композиторы» деп есептеледі, бұл атауды хор дирижері Роберт Шоу да қайталаған. Миллер оны британдық композиторлар – Ральф Воан-Уильямс, Питер Уорлок, Джеральд Финци және Бенджамин Бриттенмен бірдей деңгейге қояды. Оның ұстазы Томсон оны «американдық Пуленк» деп сипаттаған, ал Grove Music Online оны «тыйымсыздық, зиялылық, әдемілік және тікелей, бірақ сезімталдықсыз экспрессия» арқылы көрсетеді деп түсіндіреді. Оның оркестр, фортепиано және камералық ансамбль үшін жазған музыкасы көп болғанымен, ол көркем әндерінен гөрі аз танымал. Шағын көлемді туындыларымен танылғандықтан, Барон «Роррем мырзаның кең ауқымды шығармаларында ұлылықты табу қиын. Бірақ ол ешқашан Бетховен болуды көздемеген» деген қорытындыға келді. Барон Рорремді «гей тарихының иконы» деп атады, оның сексуалдық бағытына деген сенімділігі мен ашықтығын атап көрсетті. Барон оның жазбалары гей азаттығының негізгі мәтіндері болмағанымен, олар осы қозғалысқа түрткі болғанын айтты. Роррем өзі гомосексуализм мен гетеросексуализмнің жалпы ерекшеленбеуі туралы жиі пікір білдірген. Рорреммен сұхбаттасқан дәрігер және жазушы Лоуренс Д. Масс, Рорремнің бейжайлығын жазушы Уильям Хоффманмен – «гей жазушы деп аталуға қатысты ұқсас қорғаныс позициясында» және «гей композитор болғанымен мақтан тұтатын және оның нені білдіретінін талқылауға қызығушылық танытқан» Лу Харрисонмен салыстырды. Роррем де композитордың музыкасы мен сексуалдық бағыты арасындағы кез келген байланысты қабылдамады, Шуберттің болжамды гомосексуализмінің оның музыкасына ешқандай әсер етпегенін айту арқылы оны сықақ етті. Күнделікке жазуға бейім Роррем өзінің және басқа ерлердің сексуалдық өмірі туралы ашық жазды, Леонард Бернштейн, Джон Чивер, Ноэль Ковард және Теннесси Уильямспен болған қарым-қатынастарын сипаттады. Рорремнің жазбалары оның романтикалық және сексуалдық қарым-қатынастарының саны 3000-ға жетеді деп есептейді. Ол музыка туралы да көп жазды және «Music from Inside Out» (1967), «Music and People» (1968), «Pure Contraption» (1974), «Setting the Tone» (1983), «Settling the Score» (1988) және «Other Entertainment» (1996) антологияларын жинақтады.

Жазбалар

+Нед Роррем композицияларының таңдамалы жазбалары Жыл Альбом Орындаушылар Лейбл 1998 Квартет №4 Эмерсон Стринг Квартеті Deutsche Grammophon UPC 00028947432128 2000 Нед Роррем әндері Сюзан Грэм (меццо-сопрано), Малкольм Мартинеу (фортепиано) Erato 80222 2002 «Gotham» ансамблі Нед Роррем шығармаларын орындайды Томас Пирси (кларнет), Рольф Шульте (скрипка), Джудит Олсон (фортепиано), Анжелина Рео (сопрано), Хумберт Лукарелли (гобой), Делорес Стивенс (фортепиано) Albany Records TROY520 2003 Үш симфония Хосе Серебриер (дирижер), Борнмут симфониялық оркестрі Naxos Records 8.559149 2006 Нед Роррем әндері Чарльз Бресслер (тенор), Филис Куртин (сопрано), Джанна Д’Анджело (сопрано), Дональд Грамм (бас), Регина Сарфати (меццо-сопрано), Роррем (фортепиано) Other Minds Records 1009 2013 Фортепиано альбомы I «Алты дос» Кэролин Ингер (фортепиано) Naxos Records 8.559761

Негізгі

Бұл тізім Рорремнің еңбектерінде әрбір заттың қайда екенін анықтайды.