Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уайкато аймағының беделді әйелі, Кингтинганың басшысы (1883–1952)
Waikato woman of mana, Kingitanga leader (1883–1952)
Те Пуэа Херанги (9 қараша 1883 – 12 қазан 1952), «Принцесса Те Пуэа» деген есіммен танымал, Жаңа Зеландияның Уайкато аймағынан шыққан маори көшбасшысы. Оның анасы Тиахуя, Махута патшаның үлкен қарындасы болған.
Te Puea Hērangi (9 November 1883 – 12 October 1952), known by the name Princess Te Puea, was a Māori leader from New Zealand's Waikato region. Her mother, Tiahuia, was the elder sister of King Mahuta.
Ерте өмір
Вайкатодағы Пиронгия маңындағы Уативатихоеде Те Тахуна Херанги мен Тиахуяның қызы болып дүниеге келді. Те Тахуна Херанги – ағылшын геодезисі Уильям Николас Сеаранккенің ұлы. Тиахуя – маорилердің екінші патшасы Тавиао Те Верувероның бас әйелінен туған қызы. Әкесінің мұрагері болғандықтан, ол дәстүрлі маори жолдарымен тәрбиеленді. 12 жасында Мерсер бастауыш мектебіне барып, кейін Мангер Бридж мектебі мен Парнеллдегі Мелмерли колледжінде оқыды. Ол маори тілінде еркін сөйлеп, жаза білді, сондай-ақ ағылшын тілінде де сөйлей білді, бірақ жазбаша ағылшын тілі нашар еді. 1922 жылы Равири Тумокай Катипаға үйленді. Ол бала туа алмады. Жиырма жасына келгенде Те Пуэа Мангатауириде қоныстанды және сүт шаруашылығымен айналыса бастады. Ол әндер (уаита), шежірелер (уакапапа) және ежелгі тарихтарды (короро таухито) туыстарынан жинап, жазбаға түсіре бастады.
She was born at Whatiwhatihoe, near Pirongia in the Waikato, daughter of Te Tahuna Hērangi and Tiahuia. Te Tahuna Hērangi was the son of William Nicholas Searancke an English surveyor. Tiahuia was daughter, by his principal wife, of the second Māori King, Tāwhiao Te Wherowhero. As the eventual successor to her grandfather, she was educated in the traditional Māori ways. At age 12 she began attending Mercer Primary School and then went on to attend Mangere Bridge School and Melmerly College in Parnell. She was fluent in speaking and writing Māori and she could speak English but her written English was very poor. She married Rāwiri Tūmōkai Kātipa in 1922. She was unable to have children. In her twenties, Te Puea settled at Mangatāwhiri and began dairy farming. She began collecting and recording waiata (songs), whakapapa (genealogies) and kōrero tawhito (history) from her extended family.
Басшылық рөл
1898 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін Те Пуэа 15 жасында анасының орнын басу үшін, ойсырай үйіне қайтып келді. Бірақ, жас болғандықтан және туберкулезден өліп бара жатқанына сене отырып, ол өзінен күтілген дәстүрлі рөлден бас тартып, өз халқынан өзін жалықтырып алды. Бұл кезең өтіп, 1911 жылы ол қайтадан халқына оралып, мұрагерлік рөлін қайта бастады. Оның алғашқы міндеті, халқы арасындағы беделін қайта орнатуға көмектескені – Мауи Помаре үшін парламент депутаты болуға сайлауда сәтті үгіт жүргізу болды. Кейін Те Пуэа Помаремен келіспей қалды, себебі ол Жаңа Зеландия үшін шетелде соғысқан маори сарбаздарын қолдады. Те Пуэа Помаренің білмеуіне тым жасырын түрде оған қарсы жұмыс істеді. Ол оның көзқарасын біліп, 1918 жылдың қысында Те Пуэа шақырған әскери шақыруға қарсы жиынға келді, онда Кингитанганың барлық ақсақалдары оны қатты сынға алды. Те Пуэаның қолдаушылары негізінен төменгі Вайкато тайпаларынан болды. Алғашында ол Маниапото сияқты жоғарыдағы iwi үшін маңызды емес тұлға болды. Вайкатоның Бірінші дүниежүзілік соғыста әскери шақыруға қарсы тұруы және Те Пуэаның жеке түрде әскери шақырудан қашқандарды жасыруға қатысуы салдарынан ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін үкімет пен жергілікті пакехалар арасында танымал болған жоқ. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін фермерлер Кингитерге жұмыс беруге құлшынбады, ал Уэльс принцінің сапары кезінде Кингитердің принцті қабылдау тілегі Арава сапарының пайдасына тоқтатылды, ол барлық маорилерге ашық болды. Арава ірі маори шарасын өткізу тәжірибесі мен мүмкіндіктері болғандықтан таңдалды. Олар үкіметке адал болып, жер соғыстарына қатысып, Бірінші дүниежүзілік соғыста толыққанды рөл атқарған iwi болды.
When her mother died in 1898, Te Puea returned home reluctantly at the age of 15, supposedly to take her mother's place. However, being young and believing also that she was dying of tuberculosis, she rejected the traditional role expected of her and cut herself off from her people. This phase passed and in 1911 she returned to her people and resumed her hereditary role. Her first task, the one that re established her mana among her people, was to successfully campaign on behalf of Māui Pōmare in his election bid to become the Kingite Member of Parliament. Te Puea later fell out with Pōmare because he supported Māori soldiers fighting for New Zealand overseas. Te Puea worked against this behind Pōmare's back. He became aware of her attitude and in the winter of 1918 attended an anti conscription hui called by Te Puea where he was roundly abused by all the elders of the Kīngitanga. Te Puea's support base was mainly with the lower Waikato tribes initially she was a minor figure for up river iwi such as Maniapoto. Because of Waikato's anti government stance on conscription during WW1 and Te Puea's personal involvement in hiding conscripts, she was not a popular figure with government or local Pākehā after WW1. After WW1, farmers were reluctant to offer Kingites work and during the Royal visit of the Prince of Wales the Kingites' desire to host the prince was snubbed in favour of an Arawa visit which was open to all Māori to attend. Arawa had been selected as they had the experience and facilities to host a large Māori occasion. They were an iwi that had remained loyal to the government, taking an active part against the Kingites in the land wars and playing a full role in WW1.
Жетістіктер
Көп ұзамай ол Кингитага қозғалысының көшбасшыларының бірі ретінде танылды және оны маори халқының басты назарына айналдыру үшін жұмыс істеді. Сондай-ақ, ол Маңғатауриде шаруашылықпен айналыса бастады. Те Пуэа 1917 жылы әскери шақыруға қарсы болды және Жаңа Зеландия армиясына шақырылғысы келмейтіндерге фермасында пана берді. 1918 жылғы тұмау эпидемиясынан кейін ол 100 жетімді өсіріп-бағып, Турангавеве қауымдастығының негізін қалаушылар етіп алды. Турангавеве арқылы Те Пуэа өзінің ықпалын Вайкато аймағынан тыс жерлерге де жеткізе бастады. Оның ою-өрнектелген жиналыс үйін салуға сэр Апирана Нгата және Нгати Пору халқы зор қолдау көрсетті. Ол маорилер көп тұратын ауылдық жерде өскен премьер-министр Гордон Коутспен және оның сапарларын және Турангавеведегі Кингитага базасының дамуын жариялаған журналист Эрик Рамсденмен достық қарым-қатынас орнатты. Коутс жер дауындарын шешу арқылы Вайкато маорилерін депрессиядан шығаруға тырысты. Коутс Вайкато маорилерінің тұрмыс жағдайына қатты таңырды, оларды өмірінде көрген ең кедей адамдар деп атады. Рамсденмен достығы арқасында ол туралы және оның жұмысы туралы мақалалар ұлттық газеттерде жариялана бастады. Ол әдетте Принцесса Те Пуэа деп таныстырылды, бірақ ол өзінің маори мәдениетінде ханшайым лауазымының жоқ екенін айтып, бұл атаудан жиірек наразылық білдіретін. Помар патша да солай емес екенін атап өтті. 1913 және 1914 жылдары маори қауымы шешек эпидемиясына ұшырады. Басты мәселе – олардың көптегені аурудың ашулы рухтардың жазасы екеніне сенеді және пакеха ауруханаларына барудан бас тартты. Оған жауап ретінде Те Пуэа адамдарды емдеуге арналған шағын нīkau үйлерінен тұратын елді мекен құрды. Бұл сәтті болды, өйткені бірде-бір адам қайтыс болған жоқ және елді мекеннің оқшаулануы аурудың таралуын тоқтатты. Те Пуэаның басты мақсаты – Турангавевені Кингитаганың базасы ретінде орнату болды, бірақ ол әрқашан қаржат тапшылығын сезінді. 1922 жылы ол өзінің амбициялық құрылыс жобасына ақша жинау үшін "Te Pou o Mangawhiri" деп аталатын маори концерттік тобын құруды шешті. Осы атауды таңдау арқылы (генерал Кэмерон 1863 жылы көтерілісшілердің бақылауындағы аумаққа өткен жер) ол пакехаларға соғыс пен жерлерді тартып алуды еске түсіруді үміттенеді. TPM, белгілі болғандай, Жаңа Зеландия бойынша гака, пои билерін, Гавайи хула билерін, сталь гитаралармен, мандолиндермен, банджолармен және укулелелермен өнер көрсетті. Үш айлық турда топ 900 фунт стерлинг жинады, ол жаңа ас үй-жұмақты салуға жұмсалды. Те Пуэа Кингитага салық салу жүйесін қайта жаңғыртты, оған сәйкес барлық Кингитага қолдаушылары Кингитага бағдарламаларын қолдау үшін жарна төлеуге міндетті болды. Бұл әдетте "ақ қап" деп аталды. Кейде Те Пуэа әрбір қолдаушыдан 2 шиллинг 6 пенни қосымша қайырымдылық ретінде алды. Те Пуэа осы қаржыны есепке алуда өте ұқыпты болды.
She was soon acknowledged as one of the leaders of the Kīngitanga Movement and worked to make it part of the central focus of the Māori people. She also began farming at Mangatāwhiri. Te Puea was firmly opposed to conscription when it was introduced in 1917 and provided a refuge at her farm for those who refused to be conscripted into the New Zealand Army. Following the influenza epidemic of 1918, she took under her wing some 100 orphans, who were the founding members of the community of Tūrangawaewae at Ngāruawāhia. It was through Tūrangawaewae that Te Puea began to extend her influence beyond the Waikato Region. The construction of its carved meeting house was strongly supported by Sir Āpirana Ngata and the Ngāti Porou people. She became friendly with the Prime Minister, Gordon Coates who was raised in a rural community where many Māori lived, and with journalist Eric Ramsden who publicised her tours and the development of the Kīngitanga base at Tūrangawaewae. Coates was keen to lift Waikato Māori out of their sullen depression by addressing land grievances. Coates had been shocked at the conditions in which Waikato Māori lived calling them the poorest people he had seen in his life. It was through her friendship with Ramsden that articles about her and her work began to appear in the national newspapers. In these she was usually identified as Princess Te Puea, a title that she herself deplored, saying that the role of princess does not exist in Māoritanga. Pōmare pointed out that neither does King. During 1913 and 1914 the Māori community suffered a smallpox epidemic. The main problem was that many of them believed that disease was a punishment from displeased spirits, and refused to go to Pākehā hospitals. In response, Te Puea set up a small settlement of nīkau huts devoted to nursing people back to health. This was successful as not one person died and the isolation of the village largely prevented spread of disease. Te Puea's main drive was to establish Tūrangawaewae as a base for the Kīngitanga but she was always short of funds. In 1922 she decided to raise money for her ambitious building programme by starting a Māori concert party called Te Pou o Mangawhiri Choosing this name (the place where General Cameron crossed into rebel held territory in 1863) she hoped to remind the Pākehā of the war and the confiscations. TPM, as it was known, travelled around New Zealand performing haka, poi dances, Hawaiian hula dances, with steel guitars, mandolins, banjos and ukuleles. In a three month tour the group saved 900 pounds which was used to build a new kitchen dining room. Te Puea restarted the Kīngitanga taxation scheme whereby all Kīngitanga supporters were required to pay levies to support Kīngatanga programmes. This was commonly called the whitebait levy. At other times Te Puea levied every supporter for an additional donation of 2s 6d. Te Puea was known to keep meticulous records of these finances.
Шығыс жағалауға экскурсия және дарынды ферма туралы дау
1930 жылдардың аяғында Шығыс жағалауына жасаған сапарында Те Пуэа Нгати Пору мараесіне барды, онда ол өзінің Корольдік қозғалысына байланыстылығына қарамастан, қабылданып, құрмет көрді. Нгати Пору бұл қозғалысты оқшаулануы мен артта қалуы үшін әрқашан жек көретін. Те Пуэа өз тарапынан Нгати Порудың молшылығына және олардың еуропалық өмір салтын қабылдауына таң қалды. Шығыс жағалауына жасаған сапар үлкен жетістікке ие болды және Tūrangawaewae құрылыстары үшін қосымша қаржы жинады. Осыдан кейін Те Пуэа Веллингтонға ресми және қоғамдық іс-шараларға қатысуға шақырылды. Те Пуэа жасаған байланыстарын, әсіресе маори депутаты және министр Апирана Нгатамен, Кингитанганың негізін нығайту үшін пайдаланды. Ол жиналыс үйінің жанында көкөніс өсіру үшін жер телімін алды, зейнетақыны арттырды және жергілікті пошта жәшігін орнатты. Премьер-министр Гордон Коутс оған 200 акрлық ферманы сыйлады, үй салдырды және ферманы дамытуға 1000 фунт стерлинг берді, сондай-ақ Туакаудегі маори жұмысшыларының жатақханасына субсидия бөліп берді. Коутс бұл сыйлықты Вайкатодағы жетім балалар мен кедейлерге көмектескені үшін, сонымен қатар Ратана шіркеуі күшейіп, саяси күш ретінде қауіп төндіріп жатқан кезде оның саяси қолдауын нығайту үшін жасалғанын айтты. Нгата Те Пуэаға мемлекеттік несиелер берді және Кингитанганы қолдау үшін тағы 300 акрлық жер берді, онда азық-түлік өсірілді. Бұл ферманы дамыту үшін тәжірибелі пакеха фермері үкімет тарапынан бақылаушы болып тағайындалды. Бірақ Нгата оны жұмыстан босатып, Те Пуэаны тағайындады. Оған үш фермаға қатынайтын көлік берілді. Оның күйеуіне Роторуадағы Тикитереде тағы бір ферма берілді. Алайда 1934 жылы Нгатаның мемлекеттік қаражатты қалай жұмсағаны және оны қалай пайдаланғаны туралы парламентте алаңдаушылық туды. Бұл Корольдік комиссияның тергеуіне әкелді, ол 500,000 фунт стерлингке қатысты көптеген тәртіпсіздіктер болғанын анықтады. Лейборист депутаты Боб Сэмпл комиссия саяси билікті теріс пайдаланудың, басқарудағы нашарлықтың және мемлекеттік қаражатты заңсыз жұмсаудың ең жаман мысалы екенін мәлімдеді. Нгата отставкаға кетті. Те Пуэа 1937 жылғы Коронациялық құрметтемелерде әлеуметтік көмек көрсеткені үшін Британ империясы орденінің командирі болып тағайындалды. Бастапқыда ол үкіметпен болған келісімдеріне байланысты марапатты қабылдауға күдікпен қарады. Ол өзінің жанқиярлық еңбегі, керемет жеке қабілеттері, басшылық және ұйымдастыру дағдылары, сондай-ақ басқа тайпалармен және пакеха басшыларымен сөйлесудегі дипломатиялық шеберлігі үшін марапатталды. Ол өнімсіз жерлерді өнімді шаруашылықтарға айналдырды. Бір жылдан кейін генерал-губернатор лорд Галвей тағы бір оюлы жиналыс үйін ашты.
During her tour of the East Coast in the late 1930s Te Puea visited Ngāti Porou marae where, to her surprise, she was accepted, despite her links to the King movement which Ngāti Porou had always despised for its isolation and backwardness. For her part Te Puea was surprised at the affluence that Ngāti Porou enjoyed as well as their acceptance of European lifestyle. The East coast tour was a great success and raised more money for Tūrangawaewae buildings. Following this she was invited to Wellington to take part in a wide range of official and social arrangements. Te Puea used the contacts she had made, especially with Māori MP and minister Āpirana Ngata to further her development of the Kīngitanga base. She was able to acquire from the government a block of land near the meeting house for growing vegetables, increased pensions and a local post box. The Prime Minister Gordon Coates also gave her a 200 acre farm, built her a house and made a gift of £1,000 for farm development; and also subsidised a Māori workers' hostel in Tuakau. Coates said this was given in recognition of her work for Waikato orphans and the poor but also to consolidate her political support at a time when the Rātana church was becoming a major and threatening political force. Ngata gave Te Puea government loans and another 300 acre block to grow food to support the Kīngitanga. This farm needed a developer and an experienced Pākehā farmer paid for by the government was appointed supervisor. Ngata fired him and replaced him with Te Puea. She was given a car so she could move around the three farms. Her husband was given another farm at Tikitere in Rotorua. However concerns were raised in Parliament about how Ngata was operating and misusing government funds in 1934. This led to an investigation held by a Royal Commission that found there had been a host of irregularities involving the expenditure of £500,000. Labour MP Bob Semple said that the commission revealed one of the worst specimens of abuse of political power, maladministration and misappropriation of public funds. Ngata resigned. Te Puea was appointed a Commander of the Order of the British Empire, for social welfare services, in the 1937 Coronation Honours. Initially she was confused and reluctant to accept the award because of her dealings with the government. The CBE was awarded for her self sacrificing devotion and stupendous personal efforts and extraordinary capacity for leadership and organisation, with a talent for diplomacy in her dealings with other tribes and leaders amongst the Pakeha she turned idle lands into productive excellent farms. A year later another carved meeting house was opened by the Governor General, Lord Galway.
1940 жылдар
1940 жылы ол Нгаруавахианың жанында ферма сатып алып, оны дамытуға кірісті, бұл Tūrangawaewae қауымдастығы үшін экономикалық негіз құруға бағытталған еді. Сонда ол Король қозғалысын ұстап тұруға қажетті нанымдарды үйретуді бастады: еңбек, сенім (әсіресе Вайкато аймағында мықты орныққан Пай Марире сенімі) және Король қозғалысы арқылы барлық маори халқының бірлігі. Те Пуэа әрқашан ивидің (тайпаның) хапуден (ішкі тайпа немесе отбасылық топ) жоғары маңызды екенін баса айтты. Үкімет 1940 жылы қазіргі Жаңа Зеландияның негізін қалаған Уайтанги шартына қол қойылғанының 100 жылдығын тойлау үшін бүкіл ел бойынша мерекелер ұйымдастыруды жоспарлады. Бастапқыда Те Пуэа бұл идеяны қолдады, бірақ үкімет Маори короліне генерал-губернатормен тең салық статусын беру туралы өтінішін қабылдамағаннан кейін қолдауын кері алып алды. Ол бұл ұсынысты қанағаттанарлық деп есептеді. Дегенмен, төлем оның халқына жасалған зор қиянатты мойындады. Те Пуэа сондай-ақ Tūrangawaewae марайын салдырды және оның Махинаранги деп аталатын үйінің алдында оның ескерткіші орнатылды.
In 1940 she bought a farm near Ngāruawāhia and began developing it provide an economic base for the Tūrangawaewae community. It was there that she began teaching the beliefs that would sustain the King Movement: work, faith (specifically the Pai Mārire faith, which became strongly established in the Waikato region), and pan Māori unity through the King Movement. Te Puea always stressed the importance of iwi over hapū (the tribe over the sub tribe or family grouping). The Government planned nationwide celebrations for the centenary in 1940 of the signing of the Treaty of Waitangi, the document that founded modern New Zealand. Initially Te Puea was in favour, but then withdrew her support when the government refused her request that the Māori king be given the same tax status as the governor general. She recognised this as an acceptable offer. However the payment acknowledged that a grievous wrong had been done to her people. Te Puea also built Tūrangawaewae marae and has a statue of her in front of the house called Mahinārangi.
Кейінгі өмірі
Өмірінің соңғы жылдары Те Пуэа көптеген маори және пакеха достарымен арасы суытылып, олармен қарым-қатынасы нашарлады, олармен ол ересек өмірінің көп бөлігінде бірге жұмыс істеген. Ол қалағанын жете алмағанда, тым талапкер және себепсіз болды. Бұл жерге 19 ғасырда оның Нгати Махута руының туыстары, соның ішінде Пототау Те Веруверо, ол маори патшасы болғанға дейін, және Кати Такивару қоныстанған. Вайкатоға жасалған шабуылға дейін тартылып алынған жердің бір бөлігі 1890 жылы Туған жер соты арқылы Нгати Махута руына, оның ішінде Те Пуэаның анасы Тиахуяға қайтарылды. 1965 жылы Те Пуэа есімді ескерелік марай ашылды, ол Аотеароа халқына жасаған үлесін құрметтеу үшін оның атымен аталады.
In the last few years of her life, Te Puea fell out with many of the Māori and Pākehā friends who had worked with her for most of her adult life. She became increasingly demanding and unreasonable when she did not get her way. The land had been settled in the 19th century by her Ngāti Mahuta relatives, including Pōtatau Te Wherowhero, prior to his becoming the first Māori King, and Kati Takiwaru. Confiscated prior to the invasion of the Waikato, a section of the land was returned by the Native Land Court to Ngāti Mahuta individuals, including Te Puea's mother, Tiahuia, in 1890. and in 1965 the Te Puea Memorial Marae was opened, named after her to acknowledge her contributions to the people of Aotearoa.
Майкл Кингтің өмірбаяны
1974 жылы "Уайкато Таймс" газетінде жұмыс істеп, те рео маори тілін үйренген тарихшы Майкл Кинг Те Пуэа туралы жазуға қызығушылық танытты. Ол оның өмірі туралы өте аз жазылғандығын байқады және оны бірінші болып білген адамдар тірі болғанда жазуды қалады. Кинг маори жазушысы Пей те Хуринуи Джонсты оның өмірбаянын жазуға көндіруге тырысты, бірақ ол оны тым жақсы білетінін айтып бас тартты. Джонс Те Пуэа туралы жазу оның абыройын (манасын) жоғалтуға әкелуі мүмкін екенін айтты. Тайпамен және леди Те Атарангикахумен келіссөздер жүргізілгеннен кейін, Кинг оның өмірбаянын жазуға келісті. Те Пуэаның бұрынғы хатшысы Алекс Маккей оған Те Пуэаның көптеген құжаттарына шектеулі қол жеткізілуін ұсынды. Маккей барлық құжаттарды бере алмайтынын, себебі оларда құпия сақталуы тиіс жеке және отбасылық ақпарат көп екенін айтты. Те Пуэаның көптеген қарт достары Кингке бағалы уақыттарын арнады. Бірнеше жылдың ішінде олардың көбі қайтыс болды. Кітап жарық көргеннен кейін, Вайкато/Таинуи тайпаларына жатқан кейбір маорилер оларды пакеханың өте қадірлі тұлға туралы жазуына рұқсат бергені үшін сынады.
In 1974 the historian Michael King, who had worked for the Waikato Times and learnt te reo Māori, became interested in writing about Te Puea. He discovered there was very little written about her and wanted to write about her while the people who knew her at first hand, were still alive. King tried to persuade the Māori author Pei te Hurinui Jones, to write the biography but he refused, saying he knew too much about her. Jones said it would be difficult to write about Te Puea without damaging her reputation (mana). After discussions with the tribe and Dame Te Atairangikaahu it was agreed that King would write her biography. He was given restricted access to many of Te Puea's papers by Alex McKay, formerly Te Puea's secretary. McKay said he could not have all the papers as there was too much private and family information that should remain confidential. Many of Te Puea's elderly friends gave valuable time to King. Within a few years nearly all were dead. After the book was published some non Waikato/Tainui Māori criticised them for allowing a Pākehā to write about a highly tapu person.