Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер түрі
Species of flowering plant
Кардоун (Cynara cardunculus '/s//ɪ//n//ər//ə// //k//ɑːr/'/d//ʌ//n//k//j//ʊ//l//ə//s/), сондай-ақ артишок қылқаны деп те аталады, Астра тұқымдасына жататын қылқан. Бұл табиғи түрде өсетін, сонымен қатар көптеген егілген түрлері бар, оның ішінде дөңгелек артишок. Ол Жерорта теңізі аймағында өседі, онда ежелгі заманнан бері қолдануға алынып, қазір де жабайы өсімдік ретінде кездеседі.
The cardoon (Cynara cardunculus '/s//ɪ//n//ər//ə// //k//ɑːr/'/d//ʌ//n//k//j//ʊ//l//ə//s/), also called the artichoke thistle, is a thistle in the family Asteraceae. It is a naturally occurring species that also has many cultivated forms, including the globe artichoke. It is native to the Mediterranean region, where it was domesticated in ancient times and still occurs as a wild plant.
Сипаттама
Жабайы кардон – биік өсетін, терең тілімделген және қалың тікенді, жасылдан күлгін-сұрға дейінгі, мамық немесе түкті жапырақтары 1,5 метрге дейін жететін, сары тікендері 3,5 см-ге дейін болатын көп жылдық шөптесін өсімдік. Гүлдері күлгін-қою қызғылт түсті, диаметрі 15 см-ге дейін жететін ірі, шар тәрізді, тығыз тікенді гүлшоғырынан құралған. Ол құрғақ климатқа бейімделген, Марокко мен Португалиядан шығысқа қарай Ливия мен Грекияға дейін, солтүстікке Хорватия мен Оңтүстік Францияға дейін таралған. Сондай-ақ, Кипр, Канар аралдары мен Мадейрада да өседі. Францияда қырысуға төзбейтін кардон тек Жерорта теңізінің оңтүстігінде (Гард, Эро, Од, Шығыс Пиреней, Корсика) табиғатта кездеседі. Чарльз Дарвин сипаттаған "Пампаның алып қызыл гүлі" – кардон екені анықталды.
The wild cardoon is a stout herbaceous perennial plant growing tall, with deeply lobed and heavily spined green to grey green tomentose (hairy or downy) leaves up to long, with yellow spines up to 3.5 cm long. The flowers are violet purple, produced in a large, globose, massively spined capitulum up to in diameter. It is adapted to dry climates, native across a circum Mediterranea area from Morocco and Portugal east to Libya and Greece and north to Croatia and Southern France; it may also be native on Cyprus, the Canary Islands and Madeira. In France, the frost tender cardoon only occurs wild in the Mediterranean south (Gard, Hérault, Aude, Pyrénées Orientales, Corsica). The "giant thistle of the Pampas" reported by Charles Darwin has been identified as cardoon.
Өсіру
Екі негізгі тұқымдық топ – кардон (Cynara cardunculus Cardoon Group, syn. C. cardunculus var. altilis DC), жеуге жарамды жапырақ сабақтары үшін таңдалған, және артишок (Cynara cardunculus Scolymus Group, кейде Cynara scolymus немесе C. cardunculus var. scolymus (L.) Fiori деп ажыратылады), ірі жеуге жарамды гүл бүршіктері үшін таңдалған. Олар жабайы өсімдіктерден ірілеу (2 метрге дейін биіктікте), тікендері аз, қалың жапырақ сабақтарымен және үлкен гүлдерімен ерекшеленеді. Бұл барлық белгілер адамдардың жоғары өнімділікке және оңай жинау мен өңдеуге қол жеткізу үшін таңдаған қасиеттері. Жабайы және өсірілген кардон мен артишок генетикалық тұрғыдан өте ұқсас және толыққанды будандаса алады, бірақ Cynara туысының басқа түрлерімен гибридтің қалыптасу мүмкіндігі өте шектеулі. Кардон – ас мәдениетіндегі ерекшелік саналады. "Кардонды дастарқанға жібермес бұрын, сабақтарын немесе қабырғаларын ақтап, бірге байлап, сабанмен орап, сосын арқанмен бекітіп, шамамен үш аптаға қалдырады". Кардон Солтүстік Африкада да кең таралған көкөніс, әсіресе алжирлік немесе тунис кускусында қолданылады. Кардон сабақтарында көзге көрінбейтін ұсақ тікендер болады, олар теріге кіріп кетсе, қатты ауырсыну тудыруы мүмкін. Осы мәселені шешу үшін тікенсіз бірнеше сорттар өсірілген. Кардонға ұзақ, салқын өсу маусымы (шамамен бес ай) қажет. Ол қатты қырауға төзімді болмаса да, күшті қырауда жапырақтарын жоғалтып, қайтадан өсіп шығуы мүмкін, ал ұзақ қырауда толығымен қурап кетуі де мүмкін. Сонымен қатар, әдетте, әр өсімдікке кең аумақ қажет болғандықтан, тек аймақтық тұрғыда танымал болған жерлерде ғана көп өсіріледі. Ұлыбританияда өсірілген бұл өсімдік Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшадағы еңбек сіңіргендер» сыйлығына ие болды.
The two main cultivar groups are the cardoon (Cynara cardunculus Cardoon Group, syn. C. cardunculus var. altilis DC), selected for edible leaf stems, and the artichoke (Cynara cardunculus Scolymus Group, sometimes distinguished as Cynara scolymus or C. cardunculus var. scolymus (L.) Fiori), selected for larger edible flower buds. They differ from the wild plant in being larger (up to 2 m tall), much less spiny, and with thicker leaf stems and larger flowers, all characteristics selected by humans for greater crop yield and easier harvest and processing. Wild and cultivated cardoons and artichokes are very similar genetically, and are fully interfertile, but have only very limited ability to form hybrids with other species in the genus Cynara. is considered a culinary specialty. "Before cardoons are sent to table, the stalks or ribs are blanched tying them together and wrapping them round with straw, which is also tied up with cord, and left so for about three weeks". Cardoons also are common vegetables in northern Africa, often used in Algerian or Tunisian couscous. Cardoon stalks can be covered with small, nearly invisible spines that can cause substantial pain if they become lodged in the skin. Several spineless cultivars have been developed to overcome this. Cardoon requires a long, cool growing season (about five months), and while it is not particularly frost sensitive, in heavier freezes it may lose its leaves and resprout, or in extended hard freezes, die. It also typically requires substantial growing space per plant, so is not much grown except where it is regionally popular. In cultivation in the United Kingdom, this plant has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit.
Тамақ
Шикі кардон 94% су, 4% көмірсулар, 1% белоктан тұрады және майдың мөлшері өте аз (кесте). 100 граммдық мөлшерде 17 калория және тәуліктік қажеттіліктің орташа мөлшері (10–19%) фолат, магний, марганец және натрий қамтиды (кесте).
Raw cardoon is 94% water, 4% carbohydrates, 1% protein, and has negligible fat (table). A 100 gram reference amount provides 17 calories and moderate amounts (10–19% of the Daily Value) of folate, magnesium, manganese, and sodium (table).
Басқа қолданыстар
Кардон сыр өндіру үшін ферменттердің вегетариандық көзі ретінде пайдаланылады. Португалияда, ірімшіктің дәстүрлі түрде ұюы осы көкөніс ферментіне толықтай негізделген. Осының нәтижесінде "Серра да Эстрела" және "Ниса" сияқты ірімшіктер жасалады. Кардон әсемдік үшін де өсіріледі, өйткені оның әсерлі архитектуралық келбеті, жарқыраған күміс сұр жапырақтары мен таңдалған сорттарындағы ірі гүлдері бар. Кардон – Сардиниядағы Порто-Торрес қаласындағы мұнай-химия зауытының құрылыстарын қайта жаңартып, биопластик құрамына кіретін биомасса мен майларды өндіретін әлемдегі алғашқы биохимиялық зауытының шикізаты.
Cardoons are used as a vegetarian source of enzymes for cheese production. In Portugal, traditional coagulation of the curd relies entirely on this vegetable rennet. This results in cheeses such as the Serra da Estrela and Nisa. The cardoon is also grown as an ornamental plant for its imposing architectural appearance, with very bright silvery grey foliage and large flowers in selected cultivars. Cardoon is the feedstock for the first biorefinery in the world converting the installations of a petrochemical plant in Porto Torres, Sardinia, providing biomass and oils for the building blocks of bioplastics.