Кіріспе

Етқоректілер түрі. Буш иті (Speothos venaticus) – Орталық және Оңтүстік Америкада таралған иттің бір түрі. Немесе Африка жабайы иті. IUCN бұл түрді «Қатерге жақын» деп тізімдеген. Бразилияда оны cachorro vinagre («қияқтат ит») және cachorro do mato («бұталы жер ит») деп атайды. Испан тілінде сөйлейтін елдерде оны perro vinagre («қияқтат ит»), zorro vinagre («қияқтат түлкі»), perro de agua («су иті») және perro de monte («тау иті») деп атайды.

Сипаттама

Ересек бұталық иттердің жұмсақ, ұзын, қоңыр түсті түктері болады, басы, мойны және арқасы ашық қызғылт реңді, ал құйрығы бұталы. Кездігі (төменгі жағы) қараңғы, кейде тамақ бөлігі ақшыл болады. Ал жас иттердің бүкіл денесі қара түсті. Ересектердің дене ұзындығы , ал құйрығы бар. Олардың иық биіктігі және салмағы . Денесіне қарағанда аяқтары қысқа, мұрны қысқа және құлақтары салыстырмалы түрде кішкентай.

Мінез-құлық

Бұта иттері ет жейтін жануарлар және күндіз аң аулайды. Олардың негізгі қорегі – пака, агути, акуши және капибара, бәрі де ірі кеміргіштер. Олар жеке аулай білсе де, көбінесе шағын топтарда кездеседі. Бұта иттері одан да үлкен аңды жеңе алады, оның ішінде пекарилер мен реаларды да, тіпті алты иттен тұратын топтың тапирді қуғандығы, оның соңынан ілесіп, аяқтарын шағып құлатқандығы туралы мәліметтер бар. Паканы аулағанда, топтың бір бөлігі оны құрлықта қуалайды, ал екінші бөлігі суда күтеді, себебі ол көбінесе суға қашады. Топтағы иттер жиі ыңылдасып байланыста болады, мүмкін, олар аң аулайтын тығыз өсімдіктерде көру нашар болғандықтан. Ірі аңды жегенде, ата-аналар жануардың екі басында орналасып, балаларына ішегін ойып шығаруды жеңілдетеді. Басқа да көптеген иттің түрлері сияқты, бұта иттерінің жұптасуы жыныстық байланыспен жүзеге асады, осы кезде жануарлар бірімен бірі бекітіледі. Жүктілік 65-тен 83 күнге дейін созылады және әдетте 3-тен 6-ға дейін бала туады, бірақ кейде 10-ға дейін бала туған жағдайлар да тіркелген. Олар тұтқында 10 жылға дейін өмір сүре алады.

Қорғау

Бұталық иттер туралы әлемнің басқа итттерімен салыстырғанда өте аз мәлімет бар, ал оларды қорғау әлі бастапқы кезеңде. Бұл түр өте сирек кездесетін болғандықтан, 1839 жылы үңгірден бұталық ит сүйектері табылғанда палеонтолог Питер Вильгельм Лунд оларды жойылып кеткен деп ойлаған. Дегенмен, бұталық иттер жойылған жоқ, және зерттеулер олардың әртүрлі ортада тіршілік ете алатынын және бейімделгіш түр екенін көрсетеді. Бұталық иттерді қорғауға кедергі келтіретін факторлар: олардың тығыз мекендеуі, оларды табудың қиындығы, бұталық иттердің тіршілік етуі үшін адамдардың араласпаған үлкен аумақтардың қажеттілігі, және олардың өте ұялшақ мінезі. Қазіргі уақытта IUCN бұл түрді соңғы 12 жылда санының 20-25 пайызына азайғанына байланысты «Қауіп төніп тұрған» деп тізімдеген. Жабайы табиғатта бұталық иттерге ең үлкен қауіптер: тіршілік ортасының жоғалуы (фрагментацияны қоса алғанда), адамдардың аң аулауынан жыртқыштардың азаюы және олар кездесетін үй иттерінен жұғатын аурулар. Бұталық иттерге ең көп зиян тигізіп жатқан тіршілік ортасының жоғалуы – Амазонкадағы және басқа да ағаш өсетін жақсы жерлердегі ағаштарды кесу, мал шаруашылығы және пальма майы өндірісі. Үй иттерінен жұқтырған аурулар бұталық иттер үшін үлкен мәселеге айналуда, себебі адамдардың енуі салдарынан олар бұрынғыдан да көп аумақты вакциналанбаған үй иттерімен бөліседі. Бұталық иттерді аулау көптеген жерлерде тыйым салынған. Бұл түрге аң аулауға тыйым салған елдер: Колумбия, Эквадор, Бразилия, Француз Гвианасы, Парагвай, Перу, Боливия, Панама және Аргентина. Гайана мен Суринам заңдарында бұталық иттерді аулауға тыйым салатын ереже жоқ. Тағы бір мәселе – бұталық иттердің мекендейтін көптеген елдерде жануарлар туралы заңдарды орындауға жеткілікті ресурстар жоқ. Қазіргі уақытта ғалымдар бұталық иттерді басқару жоспарын жасау үшін әртүрлі әдістерді қолданып жатыр. Түрдің ұялшақтығына байланысты дәстүрлі камералық тұзақтар тиімді болмады, сондықтан ғалымдар иіс іздейтін иттерді пайдаланып, түнде тынығатын бұталық иттердің қоныстарын табуға тырысып жатыр. Осылайша, түрдің тіршілік ортасын пайдалануы, қандай аңдарды аулайтыны және жас балапандардың қалыңдықтан қашан және қалай бөлініп кететіні туралы толық мәліметтер жинауға үміттенілуде. Бұталық иттердің ареалында Ясуни биосфералық қорығы сияқты қорғалатын аумақтар бар, бұл теориялық тұрғыдан популяцияны көбейтуге мүмкіндік береді. Жақында, 2020 жылы Коста-Риканың Таламанка тауларында бұталық иттер камераға түсірілді, бұл олардың солтүстікке қарай және бұрынғыдан да биікке қарай таралып жатқанын көрсетеді. Егер адамдар бұталық иттерді сақтау үшін күш салса, түр жақсы жауап бере алады және тұрақты популяцияны сақтап қалуы, тіпті оны арттыруы мүмкін.