Кіріспе

Оңтүстік Атлантикадағы мұхит ағыны

Бенгела ағыны /b//ɛ//ŋ/'/ɡ//ɛ//l//ə/ – Оңтүстік Атлантика мұхитының шығыс бөлігін құрайтын, солтүстікке қарай ағатын кең мұхит ағыны. Ағын шамамен 16° оңтүстік ендігінде, оңтүстікте Кейп-Пойнттан басталып, Ангола-Бенгела фронтының орнына дейін созылады. Ағынның қозғаушы күші – басым оңтүстік-шығыстан соққан желдер. Бенгела ағынының жағалау бойындағы аймағында оңтүстік-шығыс желдері судың көтерілуіне себеп болып, Бенгела көтерілу жүйесін қалыптастырады. Теменнен көтерілетін суық, қоректік заттарға толы сулар фитопланктонның қарқынды өсуіне жағдай жасайды және Бенгеланың өнімді экожүйесін сақтап тұрады.

Шекаралар

Бенгеланың су көздеріне жағалауға жақын Атлант мұхитының тереңдігінен көтерілген суық сулар кіреді, оған Оңтүстік Атлант айналысының бөлігі ретінде Оңтүстік Америкадан келген, қоректік заттарға кедей сулар қосылады. Оңтүстік Үнді мұхитының жылы Агульхас ағынынан пайда болатын бұрқасынды ағыстар, Оңтүстік Африканың шығыс жағалауынан Жақсы Үміт мүйісін айналып, Бенгела ағынына қосылады. Бенгела ағысының ені 200-300 км-ді құрайды және солтүстікке және солтүстік-батысқа қарай аққанда одан да кеңейеді. Оның батыс, теңізге қарай беті анық байқалады, көптеген уақытша және маусымдық бұрқасын мен иректер бар. Дегенмен, Бенгела үстірт ағысымен байланысты сулар мен Африка континентінен солтүстікке бұрылмаған, шығысқа қарай ағып жатқан Атлант ағымдары арасында анық жылу фронты бар. Мұзды Бенгела мен оңтүстікке қарай ағып жатқан жылы Агульхас ағысы Жақсы Үміт мүйісінің жанында қабаттаспайды (жоғарыдағы оң жақтағы схеманы қараңыз), бірақ Оңтүстік Африканың оңтүстік жағалауында, әсіресе Агульхас мүйісінің шығысында және батысында екі ағымнан пайда болған бұрқасынды сулар бар, сондықтан Африканың оңтүстік жағалауындағы жағалау суларының температурасы тұрақсыз өзгереді.

Жоғарыға қарай және бастапқы өндіріс

Жағалау бойындағы солтүстік желдер экман ағымын теңізге қарай жылжытып, қоректік заттарға толы терең суды эвфотикалық аймаққа көтереді. Үстіне көтерілудің қарқындылығы желдің күшімен анықталады. Жел күшінің өзгеруі 5-8 м/с жылдамдықпен жағалау бойымен оңтүстікке қарай таралатын үстіне көтерілу импульстарына әкеледі. Бұл импульстар Келвин толқынына ұқсас, бірақ 1000 км емес, 30-60 км көлемінде болады және жел жүйелеріне байланысты Кейп айналасында да таралуы мүмкін. Үстіне көтерілу импульстары биологиялық өндірісті күшейтеді. Бенгела жүйесінде фитопланктонның өсуі үшін судың қабаттануы және салыстырмалы түрде тыныш жағдай қажет. Фитопланктон гүлденуі әдетте үстіне көтерілуден кейін 1-4 күн өткен соң басталады және 4-10 күнге созылады. Зоопланктонның үздіріліссіз тамақпен қамтамасыз етілуі үшін фитопланктон гүлденулерінің арасы тым алыс болмауы керек. Бенгела жүйесіндегі үстіне көтерілу импульстарының ұзақтығы әдетте 10 күнге жетеді, бұл биологиялық өндіріс үшін оңтайлы кезең. Бенгела жүйесіндегі жылдық биомасса өндірісі шамамен 4,7 × gC/жыл құрайды, бұл Бенгела жүйесін әлемдік мұхиттың орташа көрсеткішінен 30-65 есе өнімді етеді. Үстіне көтерілу су бағанасының жоғарғы бөліктерінде және жағалауға жақын жерде мол алғашқы және екіншілік өндіріске ықпал етсе, шектеулі оттегі алмасуына ие терең сулар жағалау шельфінде және жоғарғы жағалау беткейінде оттегінің ең төменгі деңгейіне ие гипоксиялық аймақтарды құрайды. Бенгеланың оттегі азаймаған аймағы шамамен 100 метр тереңдіктен басталады және бірнеше жүз метрге дейін қалыңдығы жетеді. Оттегінің орнына күкірт қолданатын күкірт тотықтыратын бактериялар оттегі азаймаған аймақта мекендейді. Бенгела жүйесіндегі ең көп таралған балықтар – сардинопс және энграулис. Оңтүстік Африка пилчардысы (S. s. ocellatus) 1950 жылдары қарқынды ауланды және 1968 жылы 1,3 миллион тоннан астам көлемде ең жоғары деңгейге жетті. Содан бері сардинопстың балық аулау көлемі азайды, ал Оңтүстік Африка анчоусының (Engraulis capensis) балық аулау көлемі артты.

Бенгела-ниньо

Тынық мұхитындағы Эль-Ниньо құбылысына ұқсас, он жылда бір рет Бенгеланың солтүстік бөлігіне, Намибия жағалауында жылы, қоректік заттарға кедей судың қалың қабаты кіріп келеді. Жақында жасалған зерттеу Намибия мен Ангола жағалауында Бенгела Ниньосының дамуында жергілікті желдердің маңызды екенін көрсетті. Осы жергілікті процесс экваторлық аймақтардан келетін қашық сигналмен бірге екі процестің кейде бір-бірін күшейтетін қалыптасу механизмін құрайды.