Кіріспе

Тропикалық Азияның жыртқыш құсы (Spilornis cheela)

Қыранды жыланқұс (Spilornis cheela) – тропикалық Азияның орманды жерлерінде кездесетін орташа мөлшердегі жыртқыш құс. Үндістан субконтиненті, Оңтүстік-Шығыс Азия және Шығыс Азияда кең таралған ареалында маңызды айырмашылықтар бар, сондықтан кейбір мамандар оның бірнеше түршесін толыққанды жеке түрлер деп қарастырады. Бұрын Филиппин жыланқұсы (S. holospila), Андаман жыланқұсы (S. elgini) және Оңтүстік Никобар жыланқұсы (S. klossi) сияқты бірнеше түрлер Қыранды жыланқұстың түршесі ретінде қарастырылған. Осы түрлер тобының барлық өкілдерінің үлкен басы және басының артқы жағындағы ұзын қауырсындары бар, бұл оларға жалманды және қыртысты көрініс береді. Беті қауырсынсыз, сары түсті және мускустық бөлігімен жалғасады, ал күшті аяқтары қауырсынсыз және қалың қабықшамен жабылған. Олар кең қанаттарымен орман қапталынан ұшып, құйрықтарында кең ақ және қара жолақтары болады. Олар көбінесе жоғары, өткір және таныс үш немесе екі ноталы дауыспен шақырады. Олар көбінесе жыландармен қоректенеді, осыдан оларға аты берілген, және Circaetus жыланқұстарымен бірге Circaetinae тұқымдасына жатады.

Сипаттама

Бұл орташа-ірі, қара қоңыр бүркіт денелі, дөңгелек қанаттары мен қысқа құйрығы бар. Оның қысқа қара және ақ түсті желдейтін мойын қыртысы мойнын қалың көрсетіп тұрады. Жұмсақ беті мен аяқтары сары түсті. Кездейсоқ бөліктері ақ және сарғыш қоңыр түсті. Қонақтап отырғанда қанат ұштары құйрық ұшына жетпейді. Жоғары ұшу кезінде кең және ескек пішіндес қанаттары көлбеу V формасында ұсталады. Құйрығы мен ұшу қауырсындарының астыңғы жағы кең ақ жолақтары бар қара түсті. Жас құстардың басында көп мөлшерде ақ түс байқалады. Тарс қауырсынсыз және алтыбұрышты қабықшалармен жабылған. Жоғарғы мандибуланың ұшына дейін асып тұратын шұлықтары жоқ.

Өлшемі

Бұл жыланқұс түрінің әртүрлі түршелері арасында ерекше мөлшердегі өлшем ауытқулары байқалады. Толық бой жеткен таққақұйрық жыланқұсының жалпы ұзындығы және қанат еңірі аралығы әртүрлі болуы мүмкін. Ең ірі пропорциялы түршесі – атаулы, S. c. cheela, оның еркектерінің қанат еңірі, аналықтарының қанат еңірі, құйрық ұзындығы және табан сүйегінің ұзындығы болады. Ал салыстырмалы түрде, S. c. minimus, шамасы ең кішкентай түршесі, еркектерінің қанат еңірі, аналықтарының қанат еңірі, құйрығының ұзындығы шамамен және табан сүйегінің ұзындығы шамамен құрайды. Өте кішкентай түршелердің бірі – S. c. asturinus-тың дене салмағы бір еркегінде және бір аналығында тіркелген. Борнеодағы жыланқұстар, S. c. pallidus, аралығында болуы мүмкін. Материктегі түрлері көбінесе ірілеу болады, бірақ салыстырмалы түрде кішкентай материктік түрше, S. c. burmanicus үшін салмағы тіркелген. S. c. hoya түршесінде салмақ әлдеқайда жоғары, орташа ; ал осы түршеде 8 еркектің орташа салмағы және 6 аналықтың орташа салмағы құрады. Кей жағдайларда жыланқұстардың салмағы шамамен жете алады.

Таксономия

Қалқалы жылан бүркіті Circaetus туысына жататын жылан бүркіттерімен бірге Circaetinae кіші тұқымдасына жатқызылады. Аталы түрдің жұмбағы қара, ал Үнді субконтинентінің түрінің жұмбағы қоңыр түсті. Өңірлік ендік бойынша айырмашылықтар бар, олардың мөлшері оңтүстікке қарай кемиді.

Мінез-құлық және экология

Қалқалы жылан бүркіті – бауырымен жорғалаушыларды (жыландар мен кесірткелерді) аңшылыққа шығатын, көбінесе ылғалды шалғынды жерлерге жақын орманды мекендейтін құс. Ол құстар, қосмекенділер, сүтқоректілер, балықтар, термиттер және ірі құрттарды да жейтіні байқалған. Негізінен төменгі төбелер мен жазықтардағы қалың өсімдік жамылғысы бар жерлерде кездеседі. Бұл түр тұрақты түр, бірақ олардың ареалының кейбір бөліктерінде тек жаз айларында ғана табылса, басқа жерлерде жыл бойы қоныстанады. Оның дауысы ерекше – жоғары тонды және көтеріңкі «Клюи-уип-уип» деп келеді. Олар таңертең көп уақыт өткізетін қоныс орындарынан жиі дауыстайды және таңертең жылу ағындарымен көтеріледі. Қорқынышқа білгенде, қауырсыны тік тұрады, басы үлкендеп, мойнындағы қауырсындармен шеңберленгендей көрінеді. Тайваньда жүргізілген радиотелеметриялық зерттеу көрсеткендей, құстар күнінің 98% тұрып өткізеді және көбінесе таңертең азық іздейді. Олар «күтіп отыру» стратегиясын қолданады. Көбелек шаруасы қыс соңында басталады, олар жұптасып, өздерінің аумақтарын белгілейді. Жұмыртқалар жаздың басында салынады. Үндістанда ескі ұялар жиі жөнделіп, қайта пайдаланылады, бірақ Пенангтағы зерттеуде олар әр жыл сайын жаңа ұя салады. Пенангта ұя салынған ағаштар әдетте үлкен және басқа ағаштардан оқшау болып, құстардың еркін ұшып кіруіне және шығуына мүмкіндік береді. Ұялар жақын жерден жиналған жасыл жапырақтармен төселген және ұяның еденіне төмен қаратып салынады. Қалқалы жылан бүркітінің ішегінен Madelinema angelae сияқты бірнеше эндопаразиттік нематода түрлері табылды. Тайваньда тіршілік ететін жабайы құстың бетіндегі түйіндіктерге (қанқабақ) әкелетін құс қанқабақ вирусы жұқтыруы байқалды. Бұл түрден Kurodaia cheelae сияқты бірнеше эктопаразиттік құс бітесі табылды. Пенангта, қарақұйрық ұсаққұс (Parus cinereus ambiguus) қасқырлар сияқты жыртқыштардан қорғану үшін қалқалы жылан бүркітінің ұясына жақын қоныстануға бейім екені анықталды. Сондай-ақ, олар бүркіттің ұясына келіп, өлген сүтқоректілердің қалдықтарынан жүн жинайды.