Суретті шаңқай қаз (Mycteria leucocephala)

Кіріспе

Құс түрі

Суретті тұңғыш (Mycteria leucocephala) – тұңғыштар тұқымдасына жататын ірі су құсы. Ол Үндістан субконтинентіндегі Гималай тауларының оңтүстігіндегі тропикалық Азия жазықтарының суаймақтарында және Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін кездеседі. Ересектердің ерекше қызғылт түсті қанат үстілік қауырсындары оларға осы атты берген. Олар өзендер мен көлдердің саяз суларында топтап азықтанады. Суға жартылай ашылған мүңкілерін батырып, оларды бір жақтан екінші жаққа қарай қозғайды және сезімталдық арқылы ұстаған ұсақ балықтарды аулайды. Суда жүзер тұрғанда, жасырынған балықтарды қоздыру үшін аяқтарымен суды көтеріп алады. Олар көбінесе басқа су құстарымен бірге ағаштарға ұя салады. Олар ұяда әлсіз зарлап немесе мүңкілерін шағылыстырып ғана дыбыс шығарады. Олар көшпелі емес және кейбір аймақтарда ауа райының өзгеруіне, азық-түлік қорына немесе көбею мақсатына байланысты қысқа қашықтықтарға жылжу жасайды. Басқа тұңғыштар сияқты, олар да көбінесе жылу ағындарымен көтеріледі.

Сипаттама

Бұл ірі қара құстың салмақты, сары түсті мүсілі бар, төмен қарай иілген ұшы ибиске еске түсіреді. Ересегінің басы жалаңаш, қызғылт немесе қызыл түсті. Ұзын қанат жапқыштарының ұштары ашық қызғылт түсті, тынышқанда артқы жағы мен құйрығына дейін созылады. Көкірегінде ақ қабыршақты белгілері бар ерекше қара жолақ бар. Бұл жолақ қанат астындағы қаптамаға дейін жалғасады, ал қара қаптаманың ақ ұштары қанат астында ақ жолақтар сияқты көрінеді. Денесінің қалған бөлігі ересектерде ақшыл, ал реттік және екінші қанаттары жасыл жылтырмен қара түсті. Аяқтары сарғыш-қызыл, бірақ көбінесе урогидрозға немесе тынышқанда аяқтарына нәжіс шығаруға бейімділігіне байланысты ақ көрінеді. Қысқа құйрығы жасыл жылтырмен қара түсті. Қара құс үшін орташа мөлшерлі, биіктігі шамамен және қанаттарының аралық кеңдігі бар, салмағы да орташа. Еркек және ұрғашы құстар бірдей көрінеді, бірақ еркектер әдетте ұрғашылардан ірілеу болады. Балапандары көбінесе ақшыл, сұр мүсілі және қара бет терісімен туылады. Жастар қоңыр қауырсынға ие болады және көптеген қара құстар сияқты екі-үш жылдан кейін көбейе алады. Т. С. Джердон оны "Пеликан-ибис" деп атаған. Кейінгі зерттеулер оны Mycteria туысына, ағаш қара құстарымен бірге, олардың мүшелері ұқсас мүсіл құрылымына ие және су ішінде жүргенде жартылай ашық мүсілдерін бір жақтан екінші жаққа сүрту арқылы ортақ тамақтану әдетіне ие және олардың эволюциялық байланысы тізбекке негізделген зерттеулермен расталған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Суреттелген лелек Азияның жазықтарында кеңінен таралған. Олар Гималай тауларының оңтүстігінде кездеседі және батысында Индус өзені жүйесімен шектеледі, онда олар сиректеп табылады және шығысқа қарай Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін созылады. Өте құрғақ немесе шөлді аймақтарда, тығыз ормандарда және жоғары таулы аймақтарда олар кездеспейді. Кераланың көп бөлігінде олар сирек, және бұл түр 1990 жылдарда ғана сол аймаққа кеңірек тараған сияқты. Олар жылдың кез келген мезгілінде тұщы сулы батпақты жерлерді ұнатады, бірақ суару каналдарын және егістік жерлерін де пайдаланады, әсіресе муссон кезінде су басқан күріш далаларын. Олар көптеген аймақтарда қоныс жасайды, бірақ маусымдық көші-қондар жасайды. Жастар көбейетін жерлерінен шалқары қашықтыққа таралуы мүмкін, мысалы, Кеоладео ұлттық паркіндегі ұядан табылған жас құс Шығыс Үндістандағы Чилкада 800 километрдей қашықтықта табылған. Көбейту әрқашан үлкен ағаштарда, әдетте ұялаған ағаштардың ұзақ мерзімге қорғалған жерлерінде, соның ішінде батпақты жерлердің қорықтарында жүзеге асырылады.

Мінез-құлық және экология

Суретті ақсақалдар ылғалды жерлерде, егістіктер мен суару каналдарында топтасып тамақтанады. Балықты табудың ең жоғары жетістігі Кеоладео Гана ұлттық паркінде 7 см тереңдікте тіркелді. Олар негізінен ұсақ балықтармен қоректенеді, оларды қолмен сезінеді, жартылай ашық мүсін су астында ұстап, баяу бір жақтан екінші жаққа қозғайды. Олар баяу қозғалып, балықты қоздыру үшін аяқтарымен суды шашыратады. Сонымен қатар бақаларды және сирек кездесетін жыландарды да жейді. Көбінесе күндізгі уақытта тамақтанады, бірақ ерекше жағдайларда кешкі немесе тіпті түнгі уақытта да тамақтануы мүмкін. Тамақтанғаннан кейін жағада ұзақ уақыт бойы қозғалмай тұрады. Дели аймағындағы суретті ақсақалдар балық жегені байқалса, Оңтүстік Үндістанның Кокребеллур қаласында балапандарына бақалар, шаяндар, ірі жәндіктер мен шоқ жәндіктерімен тамақтанғаны көрілді. Ауылшаруашылық жерлеріндегі топтардың мөлшері көбінесе шағын (<5 құс), бірақ 50-ден астам құстан тұратын топтарға жетеді. Мұндай жерлерде топтардың мөлшері маусымдар арасында көп өзгермейді, бірақ қыста, жылғы балапандар ұядан ұшқаннан кейін тығыздық айтарлықтай артады. Көбейгіш маусым жазғы жаңбырдан кейін қыс айларында басталады. Солтүстік Үндістанда көбейгіш маусым тамыздың ортасында, ал Оңтүстік Үндістанда ұя салу қазан айының басында басталып, ақпанға дейін, тіпті сәуірге дейін жалғасады. Бенгалуру қаласындағы бір егжей-тегжейлі зерттеуде ақсақалдар ақпанның басы мен наурыздың ортасы аралығында ұя салған, ал барлық ұяларда мамырдың ортасында балапандар пайда болған. Инкубация кезеңі шамамен бір айды құрайды, ал ұшқыштық кезеңге жуық екі ай кетеді. Кейде Аквила бүркіттері, Паллас балық бүркіті, үй қаргалары және қара қанаттар балапандарды жемістеуі мүмкін. Күндізгі ыстықта ересектер қанаттарын жайып, ұяда тұрып балапандарды көлеңкелейді. Олар өздерін салқындату үшін көп қан тамырлары бар аяқтарына дефекация жасайды. Бұл мінез-құлық, урогидроз деп аталады, қоршаған ортаның температурасына байланысты күшейеді. Балапандарды тамақтандыру үшін ересектер аулаған балықты қайта құсып шығарады, олар әдетте кішкентай және ұзын емес болады. Ұяның тірі қалуы (күнделікті ұяның тірі қалу деңгейі ретінде өлшенетін) жазғы жаңбыр маусымының басында салынған ұялар үшін жоғары, температураның төмендеуімен төмендейді және үлкен колонияларда жоғары болады. Басқа бөлігіндегі жалаңаш қызыл тері көбейгіш жасқа жеткенде дамиды және қауырсындардың жоғалуымен және тері астындағы липидтердің жиналуымен байланысты. Тұтқындағы құстар 28 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Сонымен қатар, Hypoderidae тұқымдасына жататын Neottialges kutzeri тері асты кенесі де кездеседі.

Painted storks feed in groups in shallow wetlands, crop fields and irrigation canals. The maximum success of finding prey was at 7 cm of water depth at Keoladeo Ghana National Park. They feed mainly on small fish which they sense by touch while slowly sweeping their half open bill from side to side while it held submerged. They walk slowly and also disturb the water with their feet to flush fish. They also take frogs and the occasional snake. They forage mainly in the day but may forage late or even at night under exceptional conditions. After they are fed they may stand still on the shore for long durations. Painted storks in the Delhi region were observed eating fish, while those in Kokrebellur in south India fed nestlings with frogs, crabs, large insects and grasshoppers. Flock sizes in agricultural landscapes are mostly small (<5 birds) but reach flocks of over 50 birds. In such landscapes, flock sizes do not vary much between seasons, but densities are much higher in winter after chicks of the year have fledged from nests. The breeding season begins in the winter months shortly after the monsoons. In northern India, the breeding season begins in mid August while in southern India the nest initiation begins around October and continues till February and or even until April. One detailed study in Bengaluru city saw storks building nests between early February and mid March, with all of the observed nests having fledgelings by mid May. The incubation period is about a month while the fledging period is nearly two months. There is occasional predation of chicks by migrant Aquila eagles, Pallas's fish eagle, House Crows, and Black Kites. During the mid day heat, adults will stand at the nest with wings outstretched to shade the chicks. They defecate on their legs which are highly vascularized in order to cool themselves. This behaviour known as urohidrosis increases with ambient temperature. To feed chicks, adults regurgitate fish that they have caught and these are typically smaller than long. Nest survival (measured as daily nest survival) is higher for nests initiated early in the monsoon season, lower with decreasing temperature, and higher at larger colonies. The bare red skin on the head is developed when reaching breeding maturity and involves the loss of feathers and the deposition of lipids under the skin. Birds in captivity have been known to live for as long as 28 years. as also a subcutaneous mite, Neottialges kutzeri, of the family Hypoderidae.

Қорғау

Суреттелген лелектердің ұя салатын колониялары үлкен мөлшері мен бояуының әдемілігіне байланысты көбінесе туристерді қызықтырады. Адам қоныстарына жақын орналасқан ұялар, әсіресе Оңтүстік Үндістанның Кокребеллұр және Верапура ауылдарында кеңінен танымал. Кокребеллұрда бұл құстар ауылдағы ағаштарда ұя салады, дақылды пеликанмен аралас колониялар құрайды. Жергілікті тұрғындар құстар қазан айында келгеннен бастап, бірнеше айдан кейін ауылдан кеткенше олардың ұялау кезеңінде қауіпсіздікке кепілдік береді. 1960 жылдан бері зерттеліп келе жатқан тағы бір мәшһүр колония – Дели зоологиялық паркінің ішіндегі колония, құстар Делидегі муссон басталғаннан кейін 30-40 күн өткен соң келіп қоныстанады. Бұл колонияда 300-ден 600-ға дейін жабайы құстар бар, олар зоопарктің жасанды аралдарындағы ағаштарды пайдаланады. Үндістанның Харьяна штатындағы Султанпур ұлттық паркінде 2696 ұядан тұратын тағы бір колония белгілі, жауын-шашын мөлшері артатын жылдары көбірек лелектер ұялайды. Солтүстік Үндістандағы ең ірі көбейту популяциясы Кеоладео Гана ұлттық паркінде орналасқан, онда шамамен 2500 ұя бар. Оңтүстік Үндістаннан белгілі көптеген көбейту колонияларының қатарында Андхра-Прадеш штатының Гунтур қаласына жақын Аппалападу ауылы, Коллеру, Андхра-Прадеш штатының Говтаварам ауылы және Ранганатитту жатыр. Тұтқында ұсталатын құстар ұя салу материалдары мен платформалармен қамтамасыз етілгенде оңай көбейеді. Ең үлкен және қауіпсіз популяция Үндістанда кездеседі. Пакистандағы Инд өзені жүйесіндегі құстар жойылу қаупінде тұр, олардың ұяларынан балапандар құс саудасы үшін алынып әкелінеді. Бұл түр Таиландта дерлік құрып кетті, ал Камбоджа мен Вьетнамда шағын популяциялары ғана сақталған. Суреттелген лелектермен будандасуына байланысты, әсіресе зоопарктарда, оларға жақын туысқан сүтті лелектердің болашағына қатысты алаңдаушылықтар бар. Гибридтер Камбоджаның жабайы табиғатында және Куала-Лумпур, Сингапур және Бангкок зоопарктары сияқты бірнеше зоопарктарда тіркелген. Кіші аждаһалармен будандасу бірнеше зоопарктарда, әсіресе Шри-Ланкадағы Коломбо зоопаркінде тіркелді, онда еркек суреттелген лелек және әйел кіші аждаһа бірнеше рет жұптасып, балапандарын өсірді.

Painted stork nesting colonies often become centres of tourist attraction due to their large size and colour. Particularly well known nest sites close to human settlements are in the south Indian villages of Kokrebellur and Veerapura. In Kokrebellur, the birds nest within the trees in the village forming mixed nesting colonies with the spot billed pelican. The local people provide security to these birds during the brief nesting season when the birds arrive in October and until they leave the village after a couple of months. Another well known colony that has been studied since the 1960s is the one inside the Delhi Zoological Park where the birds arrive about 30–40 days after the onset of the monsoons in Delhi. This colony is made up of 300 to 600 wild birds that make use of the trees within the artificial islands inside the zoo. Another colony of 26 96 nests is known from the Sultanpur National Park in Haryana, India where years with increased rainfall see more storks nesting. The largest north Indian breeding population is known from Keoladeo Ghana National Park that is estimated to have 2,500 nests. Uppalapadu village near Guntur in Andhra Pradesh, Kolleru, Gowtavaram Village in Andhra Pradesh and Ranganathittu are among the many other breeding colonies known from southern India. Captive birds are known to breed readily when provided with nesting materials and platforms. The largest secure population is found in India. Birds in Pakistan along the Indus River system are endangered and chicks at their nests are taken away for the bird trade. The species was nearly decimated in Thailand while small populations are known from Cambodia and Vietnam. There are some concerns for the closely related milky stork owing to hybridization with the painted stork, particularly in zoos. Hybrids have been recorded in the wild in Cambodia and in several zoos including those at Kuala Lumpur, Singapore Zoo and Bangkok. Hybridization with lesser adjutant storks have also been recorded in several zoos, especially at the Colombo Zoo, Sri Lanka where a male painted stork and female lesser adjutant mated and reared chicks several times.

Басқа дереккөздер

Чалио Салаки, Джарренсак Салаки, Нуаль Анго Наркконг, Деча Питаккингтонг және Сонгкрод Путонг (2003) Суреттелген тұңғыш (Mycteria leucocephala) құсының қан жасушаларының гематологиясы, морфологиясы, цитохимиясы және ультрақұрылымы. Касесарт J. (Табиғат ғылымдары) 37:506-513.