Кіріспе

Англия өнерінің шолуы

Англия өнері – Англияда жасалған бейнелеу өнерінің жиынтығы. Англияда Еуропаның ең ерте және ең солтүстік мұз дәуіріндегі үңгір суреттері табылды. Англиядағы тарихқа дейінгі өнер, көбінесе, қазіргі Британияның басқа аймақтарында жасалған өнермен үндес, бірақ ерте ортағасырлық англосаксон өнері ерекше ағылшын стилінің қалыптасуын көрсетеді, ал ағылшын өнері содан кейін де өзінің ерекшелігін сақтап келді. 1707 жылы Ұлыбритания Корольдігі құрылғаннан кейін жасалған ағылшын өнерін көп жағдайда Ұлыбритания өнерінің бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Ортағасырлық ағылшын сурет өнері, негізінен діни мазмұнды, күшті ұлттық дәстүрге ие болды және Еуропада ықпалды болды. Англиядағы реформация, өнерге жатқырылмай, бұл дәстүрді күрт тоқтатты және қабырға суреттерінің дерлік барлығын жойды. Қазір тек көркем безендірілген қолжазбалар сақталған. Англия Ренессансы өнерінде портрет жанрына қызығушылық арта түсті, ал миниатюра портреттері Англияда басқа елдерге қарағанда кеңінен таралды. Ағылшын Ренессанс мүсіншілігі көбінесе сәулеттік және монументальді мақбарлар үшін жасалған. 1707 жылғы Одақ Актісі кезінде ағылшын пейзаж суретіне деген қызығушылық пайда бола бастады. Ағылшын өнерінің нақты анықтамаларын, басқалармен қатар, өнертанушы Николаус Певснер ("Ағылшын өнерінің ағылшындығы" кітабы, 1956), өнер тарихшысы Рой Стронг ("Британия рухы: өнердің тарихи баяны" кітабы, 2000) және сыншы Питер Акройд ("Альбион" кітабы, 2002) берді.

Алғашқы өнер

Ең көне ағылшын өнері – сонымен қатар Еуропаның ең көне және ең солтүстік үңгір өнері – Дербиширдегі Кресвелл жартасында орналасқан, оның жасы 13 000 мен 15 000 жыл аралығында деп есептеледі. 2003 жылы онда 80-нен астам ою-өрнектер мен басрельефтер табылды, оларда елік, бизон, жылқы және құстар немесе құс басты адамдар бейнеленген. Стоунхендждің әйгілі, үлкен ритуалдық ландшафты неолит дәуірінен басталады; шамамен 2600 ж.б.д. 2150 ж.б.д. шамасында Беккер халықтары қола жасауды үйреніп, қалайы мен алтынды қолданды. Олар металл өңдеуде шеберлікке жетті және олардың қабірлерге немесе құрбандық шұңқырларына қойылған өнер туындылары сақталған. Темір дәуірінде келт мәдениетімен бірге жаңа өнер стилі келді және Британ аралдарында тарады. Металл өнімдері, әсіресе алтын әшекейлер маңызды болғанымен, тас және, мүмкін, ағаш та қолданылды. Бұл стиль б.з.б. 1 ғасырында Рим дәуірінде де жалғасты және орта ғасырларда қайта жанданды. Римдіктердің келуі классикалық стильді әкелді, оның көптеген ескерткіштері, әсіресе жерлеу ескерткіштері, мүсіндер мен бюстер сақталған. Олар сонымен қатар шыны бұйымдар мен мозаикаларды әкелді. 4 ғасырда Британияда алғашқы христиан өнері пайда болды, жаңа элемент енгізілді. Христиандық символдары мен суреттері бар бірнеше мозаика сақталған. Англияда керемет таулы ертедегі бейнелер бар; Оксфордширдегі танымал мысал – "3000 жылдан астам уақыт бойы минималистік өнердің шедеврі ретінде қызғанышпен сақталған" Уффингтон ақ аты.

Ортағасырлық өнер

Римдік үстемдік аяқталғаннан кейін англосаксон өнері германдық дәстүрлерді қабылдады, бұл Саттон Худың металл өнімдерінде көрінеді. Англосаксон мүсіндері өз заманы үшін ерекше болды, әсіресе қазірге дейін сақталған піл сүйегі немесе сүйектен жасалған шағын туындылар. Әсіресе Нортумбрияда, Британ аралдарында кең таралған аралдық өнер стилі, викингтердің шабуылдары мен жауап берулері бұл қозғалысты тоқтатқанға дейін, Еуропадағы ең жақсы туындыларды жасады; Линдисфарн кітабы – Нортумбрияда жасалған мысал. Англосаксон өнері заманауи континенттік стильдердің өте күрделі нұсқаларын дамытты, бұл әсіресе металл өнімдерінде және Сент-Этельвольдтың Бенедиктионалы сияқты жарықтандырылған қолжазбаларда көрінеді. Бізге белгілі болған ірі англосаксондық суреттер мен мүсіндердің ешқайсысы сақталған жоқ. 11 ғасырдың бірінші жартысында ағылшын өнері бай англосаксон элитасының жомартты демеушілігіне ие болды, олар ең бағалы металлдан жасалған туындыларды бағалады. Бірақ 1066 жылғы нормандық жаулау осы өнер өрлеуіне кенеттен тоқтатты, ал туындылар балқытылды немесе Нормандияға алынды. «Байеу тізімі» деп аталатын, ағылшындар жасаған, нормандық жаулауға дейінгі оқиғаларды бейнелейтін үлкен кестеленген мата 11 ғасырдың соңына жатады. Нормандтардың жаулауынан кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң, Англиядағы қолжазба суреті Еуропадағы ең жақсы туындылардың қатарына тез кірді; Винчестер Библиясы және Сент-Олбанс Псалтыры сияқты романдық туындыларда, содан кейін Тикхилл Псалтыры сияқты ерте готикалық туындыларда. Бұл кезеңдегі ең танымал ағылшын жарықтандырушысы – Мэтью Париж (шамамен 1200–1259 жж.). Вестминстерлік ретабль және Уилтон диптихі сияқты ағылшын ортағасырлық панельдік суреттердің кейбір сирек сақталған мысалдары ең жоғары сапалы. 14 ғасырдың соңынан 16 ғасырдың басына дейін Англияда Нотинггемде маңызды өнеркәсіп болды. Шіркеу арқылы енгізілген тағы бір өнер түрі – боялған шыны, ол да әртүрлі мақсаттар үшін қолданылды.

XVI және XVII ғасырлар

Николас Хиллиард (шамамен 1547 жылы туған, 7 қаңтар 1619 жылы қайтыс болған) – «ағылшын суретінің алғашқы туған генийі» – портрет миниатюрасының күшті ағылшын дәстүрін қалыптастырды. Бұл дәстүрді Хиллиардтың шәкірті Исаак Оливер (шамамен 1565–2 қазан 1617 күні қайтыс болған), оның француз гугенот ата-анасы суретші бала кезінде Англияға қашқан, жалғастырды. Осы кезеңдегі тағы бір белгілі ағылшын суретшілері: Натаниел Бэкон (1585–1627); Джон Беттс Ескі (шамамен 1531–1570) және Джон Беттс Жаңа (1616 жылы қайтыс болған); Джордж Гоуэр (шамамен 1540–1596), Уильям Ларкин (1580-жылдардың басында) және Роберт Пик Ескі (шамамен 1551–1619). Тюдор сарайының суретшілері мен олардың мұрагерлері 18 ғасырдың басына дейін көптеген ықпалды шетелдік таланттарды қамтыды: Ханс Гольбейн кіші, Энтони ван Дейк, Питер Пауль Рубенс, Орацио Джентилески және оның қызы Артемизия, сэр Питер Лелли (1662 жылдан бастап ағылшын азаматы) және сэр Годфри Кнеллер (1691 жылы рыцарь атағын алған кезде ағылшын азаматы). 17 ғасыр толық көлемді портреттер салған көптеген маңызды ағылшын суретшілерін көрді, ең танымалдары – Уильям Добсон (1611 жылы крещение алған, 1646 жылы қайтыс болған); басқалары – Корнелиус Джонсон (1593 жылы крещение алған, 1661 жылы қайтыс болған) және Роберт Уокер (1599–1658). Сэмюэл Купер (1609–1672) Хиллиард дәстүріндегі шебер миниатюрист болды, оның інісі Александр Купер (1609–1660) және олардың аралас ағасы Джон Хоскинс (1589/1590–1664) де солай болды. Осы кезеңнің тағы бір белгілі портретшілері: Томас Флэтман (1635–1688), Ричард Гибсон (1615–1690), тәртіпсіз Джон Гринхилл (шамамен 1644–1676), Джон Райли (1646–1691) және Джон Майкл Райт (1617–1694). Фрэнсис Барлоу (шамамен 1626–1704) «британдық спорттық сурет салудың әкесі» деп танылады; ол Англияның алғашқы жабайы табиғат суретшісі болды, дәстүр бір ғасырдан кейін Джордж Стаббс (1724–1806) туындыларында биік деңгейге жетті. 17 ғасырда ағылшын әйелдері кәсіби сурет салумен айналыса бастады; олардың ішіндегі танымал мысалдар – Джоан Карлиль (шамамен 1606–1679) және Мэри Бил (туған күні Крэдок; 1633–1699). 17 ғасырдың бірінші жартысында ағылшын аристократиясы еуропалық өнердің маңызды коллекционерлеріне айналды, олардың алдында король Чарльз I және Томас Говард, Арунделдің 21-ші графы тұрды. 17 ғасырдың соңында Grand Tour – классикалық антикалық және Ренессанс дәуірінің мәдени мұрасымен танысу үшін Еуропаға саяхат – бай жас ағылшындар үшін міндетті болды.

18-19 ғасырлар

XVIII ғасырда ағылшын суреті мен дәстүрі көбінесе портреттерге назар аударатын болды, бірақ пейзаждарға қызығушылық артты және тарих суретіне жаңа мән берілді. Бұл жанрлар иерархиясының ең жоғары деңгейі саналды және сэр Джеймс Торнхиллдің (1675/1676–1734) керемет туындыларында көрініс тапты. Тарих суретшісі Роберт Стритер (1621–1679) өзінің заманында жоғары бағаланды. Уильям Хогарт (1697–1764) ағылшын орта таптарының дамыған мінез-құлқын – әдеттерімен, көзқарасымен және темпераментімен, сондай-ақ тегімен ағылшын екенін көрсетті. Оның қара юморға толы сатирикалық туындылары заманауи қоғамға Лондон өмірінің деформацияларын, әлсіздіктерін және жамандықтарын көрсетіп тұрды. Хогарттың ықпалы Джеймс Гиллрей (1756–1815) және Джордж Крюикшанк (1792–1878) жалғастырған ерекше ағылшын сатирикалық дәстүрінде көрінеді. Хогарттың жұмыс істеген жанрларының бірі – әңгімелесу суреті, онда оның замандастарының кейбіреулері де табысқа жетті: Джозеф Хаймор (1692–1780), Фрэнсис Хейман (1708–1776) және Артур Девис (1712–1787). Портреттер Англияда, Еуропадағыдай, суретші үшін өмір сүрудің ең оңай және ең пайдалы жолы болды, ал ағылшын дәстүрі Ван Дейкке дейін жететін портрет стилінің сергек әдемілігін сақтап қалды. Басты портретшілер: Томас Гейнсборо (1727–1788); Корольдік өнер академиясын құрған сэр Джошуа Рейнольдс (1723–1792); Джордж Ромни (1734–1802); Лемуэль "Франсис" Эбботт (1760/61–1802); Ричард Весталл (1765–1836); Томас Лоуренс (1769–1830); және Томас Филлипс (1770–1845). Сондай-ақ, Джонатан Ричардсон (1667–1745) және оның шәкірті (және қарсыласы күйеу баласы) Томас Хадсон (1701–1779) ерекше көзге түседі. Дербилік Джозеф Райт (1734–1797) шам жарығында салған суреттерімен танымал болды; Джордж Стаббс (1724–1806) және кейін Эдвин Генри Ландсир (1802–1873) жануарларды суреттеген туындыларымен. Ғасырдың соңына қарай ағылшын суреті шетелде үлкен құрметке ие болды. Лондондық Уильям Блейк (1757–1827) әртүрлі және көрегендікпен жасалған туындыларды жасады, оларды қарапайым жіктеуге болмайды; сыншы Джонатан Джонс оны "Британияның ең ұлы суретшісі" деп есептейді. Блейктің суретші достарына неоклассицист Джон Флэксман (1755–1826) және Томас Стотхард (1755–1834) кірді, олармен Блейк дауласып кетті. Көпшіліктің ойынша, XVIII ғасырдан бастап ағылшын пейзаж суреті ағылшын өнерін бейнелейді, ол негізінен мал шаруашылығы мен көгалды сүюден шабыттанды, сонымен қатар ауылдық пейзажда орналасқан үлкен ауылдық үйлердің дамуын көрсетеді. Бүкіл әлемде пейзаж суретінің мәртебесін көтеруге екі ағылшын романтигі үлкен үлес қосты: Джон Констебл (1776–1837) және Дж. М. В. Тернер (1775–1851), ол пейзаж суретін тарих суретімен бәсекелесетін деңгейге көтергенімен ерекше көзге түседі. Басқа да көрнекті XVIII және XIX ғасырлардың пейзаж суретшілері: Джордж Арнальд (1763–1841); Констеблге қарсылас болған Джон Линнелл (1792–1882); Франсис Барлоудың жануарлар мен ауылдық сурет салу дәстүрін дамытқан Джордж Морланд (1763–1804); Сэмюэл Палмер (1805–1881); ағылшын акварель суретінің әкесі деп танылған Пол Сэндби (1731–1809); және кейінгі акварель суретшілері Джон Роберт Козенс (1752–1797), Тернердің досы Томас Гиртин (1775–1802) және Томас Хеафи (1775–1835). XIX ғасырдың басында Лондоннан тыс алғашқы провинциялық өнер қозғалысы – Норвич мектебі пайда болды. Аз қамқорлық пен ішкі келіспеушіліктерге байланысты қысқа ғұмыр сүрген, оның көрнекті мүшелері «негізін қалаушы әке» Джон Кром (1768–1821), Джон Селл Котман (1782–1842), Джеймс Старк (1794–1859) және Джозеф Станард (1797–1830) болды. 1840 жылдары құрылған Рафаэльге дейінгі бауырластық қозғалысы 19 ғасырдың екінші жартысында ағылшын өнеріне үлкен ықпал етті. Оның мүшелері – Уильям Холман Хант (1827–1910), Данте Габриэль Россетти (1828–1882), Джон Эверетт Милле (1828–1896) және басқалар – діни, әдеби және жанрлық туындыларға назар аударды, олар түрлі-түсті және егжей-тегжейлі, тіпті фотографиялық стильде орындалды. Форд Мадокс Браун (1821–1893) прерафаэлиттердің қағидаларын бөлісті. Жетекші ағылшын өнер сыншысы Джон Раскин (1819–1900) 19 ғасырдың екінші жартысында үлкен ықпалға ие болды; 1850 жылдардан бастап ол оның идеяларына әсер еткен прерафаэлиттерді жақтады. Өнер және қолөнер қозғалысын құрған Уильям Моррис (1834–1896) өнеркәсіптік дәуірде төмендеп бара жатқандай көрінетін дәстүрлі қолөнер шеберлігінің құндылығын атап өтті. Оның дизайндары, оның жетекшісі болған прерафаэлиттердің туындылары сияқты, ортағасырлық мотивтерге жиі сілтеме жасады. Ағылшын суретшісі Уильям Пауэлл Фрит (1819–1909) «Хогарттан бері әлеуметтік сахнаның ең ұлы британ суретшісі» деп сипатталған, ал суретші және мүсінші Джордж Фредерик Уоттс (1817–1904) өзінің символистік туындыларымен танымал болды. XIX ғасырдың ағылшын әскери өнерінің батыл рухы Викториялық Англияның өзін-өзі бейнелеуіне үлкен үлес қосты. Көрнекті ағылшын әскери суретшілері: Джон Эдвард Чапман 'Честер' Мэтьюс (1843–1927); леди Батлер (1846–1933); Фрэнк Дэдд (1851–1929); Эдвард Мэтью Хейл (1852–1924); Чарльз Эдвин Фрипп (1854–1906); Ричард Кэтон Вудвилл-младший (1856–1927); Гарри Пейн (1858–1927); Джордж Делвилл Роуландсон (1861–1930); және Эдгар Альфред Холлоуэй (1870–1941). Томас Дэвидсон (1842–1919), тарихи теңіздік көріністерге маманданған, Англияның мақтанышы мен даңқында (1894) Арнальд, Весталл және Эбботттың Нельсонға қатысты туындыларының керемет көшірмелерін қосты. XIX ғасырдың соңына дейін Обри Бердслидің (1872–1898) өнері Арт Нуво дамуына үлкен үлес қосты және басқа нәрселермен қатар, Жапонияның көркем өнеріне қызығушылықты көрсетті.

20 ғасыр

Импрессионизм 1886 жылы құрылған Жаңа ағылшын өнер клубында орталық назарға алынды. Көрнекті мүшелері Уолтер Сикерт (1860–1942) және Филип Вильсон Стир (1860–1942) болды – өмір жолы бірдей болған екі ағылшын суретшісі, олар 20 ғасырда ықпалды болды. Сикерт 1911–1913 жылдары белсенді болған пост-импрессионистік Камден Таун тобына қосылды және модернизмге өтуде маңызды рөл атқарды. Стирдің теңіз және пейзаж суреттері оны жетекші импрессионистке айналдырды, бірақ кейінірек оның жұмыстарында Констебл мен Тернердің ықпалымен дәстүрлі ағылшын стилі көрінді. Пол Нэш (1889–1946) ағылшын өнеріндегі модернизмнің дамуында маңызды рөл атқарды. Ол 20 ғасырдың бірінші жартысындағы ең маңызды ландшафт суретшілерінің бірі болды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде салған туындылары соғыстың ең танымал бейнелерінің бірі саналады. Нэш Слэйд өнер мектебінде оқыды, онда Генри Тонкс (1862–1937) басшылығымен оқыған талантты суретшілердің буынына Гарольд Гилман (1876–1919), Спенсер Гор (1878–1914), Дэвид Бомберг (1890–1957), Стэнли Спенсер (1891–1959), Марк Гертлер (1891–1939) және Роджер Хилтон (1911–1975) кірді. Модернизмнің ең даулы ағылшын суретшісі – жазушы және суретші Уиндэм Льюис (1882–1957) болды. Ол өнердегі Вортицизм қозғалысын құрды, ал 1920-шы және 1930-шы жылдардың басында жазуымен танымал болғаннан кейін, бейнелеу өнеріне қайта оралды. Оның 1930-шы және 1940-шы жылдардағы суреттері ең танымал туындыларының бірі саналады. Уолтер Сикерт Уиндэм Льюисті "осы немесе кез келген дәуірдегі ең ұлы портретші" деп атады. Модернистік мүсіктаманы Генри Мур (1898–1986) – мүсінделген мәрмәр және ірі абстрактілі қоладан жасалған мүсіндерімен танымал болған ағылшын суретшісі, және Барбара Хепворт (1903–1975) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сент-Айвс, Корнуолл қаласында тұратын суретшілер тобының жетекшісі бейнеледі. Ланкастерлік Л. С. Лоури (1887–1976) 20 ғасырдың ортасында Солтүстік-Батыс Англияның индустриалды аудандарындағы өмір көріністерімен танымал болды. Ол ерекше сурет салу стилін дамытты және көбінесе "сияқшақ адамдар" деп аталатын адамдармен толы қалалық пейзаждарымен әйгілі болды. 20 ғасырдың ортасы мен одан кейінгі көрнекті ағылшын суретшілері: Грэм Сазерленд (1903–1980); Карел Вейт (1908–1997); Раскин Спир (1911–1990); поп-арт пионерлері Ричард Гамильтон (1922–2011), Питер Блейк (1932 ж.т.), Дэвид Хокни (1937 ж.т.); және оп-арт өкілі Бриджит Райли (1931 ж.т.). Постмодернизмнің дамуынан кейін ағылшын өнері 20 ғасырдың соңында Тернер сыйлығымен теңестірілді. 1984 жылы құрылған және Дж. М. В. Тернердің есімімен аталатын бұл сыйлық ағылшын өнеріне күмәнді әйгілік әкелді. Көрмелерде формальдегидте сақталған акула мен бүлінген төсек сияқты туындылар көрсетілді. Сынаушы Мэттью Коллингс: "Тернер сыйлығының туындылары алғашқыда таң қалдыратын, бірақ кейіннен біреу сізге түсіндіретін қарапайым идеяны білдіретін формулаға негізделген. Бұл идеялар маңызды емес, тіпті идеялар да емес, жарнамадағы сияқты ұғымдар. Оларды ешкім іздемейді, себебі іздеуге ештеңе жоқ". Тернер сыйлығының ұйымдастырушылары Дюшан мен Манцони сияқты нағыз иконоборшыларға әлсіз құрмет көрсетсе, Берил Кук (1926–2008) сияқты талантты суретшілерді қабылдамады. 2000 жылдан бері сыйлық беру рәсімі "Стукистер" тобының наразылық акцияларын қозғады. Бұл топ бейнелі өнерге және эстетикалық шынайылыққа оралуға шақырды. "Тернер сыйлығын жеңіп алу қаупі жоқ жалғыз суретші – Тернер" деп әзілдеген "Стукистер" 2000 жылы "Нағыз Тернер сыйлығы 2000" көрмесін ұйымдастырды, ол "ешқандай қоқыс жоқ" деп уәде берді.

21 ғасыр

Суретші Антони Гормли (1950 ж.т.) Тернер сыйлығын жеңгеннен кейін он жыл өткен соң өзінің "адамзатқа қызмет етуге лайықтылығы" туралы күмәнданатындығын айтты, ал "Басқа бір жер" (2005) және "Оқиға горизонті" (2012) сияқты туындылары үлкен даңққа да, халыққа кең танылуға да ие болды. Банксинің сыртқы құлқын көркемдігі бұқаралық ақпарат құралдарында көп талқыланды. 2014 жылы қысқа мерзімге ғана көрсетілген, көпшілік назарына түскен және жоғары бағаланған қоғамдық өнер туындысы – Blood Swept Lands and Seas of Red, суретші Пол Камминс (1977 ж.т.) пен театр суретшісі Том Пайпердің бірлескен жұмысы. 2014 жылдың шілдесі мен қарашасы аралығында Лондон мұнарасында орнатылған бұл инсталляция Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына 100 жыл толуына арналған еді; ол 888 246 қыштан жасалған қызыл құлпынайдан тұрды, олардың әрқайсысы соғыста қаза тапқан британдық немесе колониялық әскери қызметкерді бейнелеуге арналған. Қазіргі заманғы жетекші гравюра шеберлеріне Норман Акройд және Ричард Спар кіреді.