Кіріспе

Джон Эверетт Милланың суреті, 1851–1852

Джон Эверетт Милланың суреті

«Офелия» – британдық суретші сэр Джон Эверетт Милланың 1851–1852 жылдарғы суреті, Лондонның Тейт Британиясы коллекциясында сақталуда. Суретте Уильям Шекспирдің «Гамлет» пьесасының кейіпкері Офелия өзенге батып кетпес бұрын ән салып тұрған сәті бейнеленген. Бұл туынды алғаш рет Корольдік академияда көрмеге қойылғанда әртүрлі пікірлерге бөлінді, бірақ қазірде он тоғызыншы ғасырдың ортасындағы ең маңызды туындылардың бірі саналады. Оның сұлулығы, табиғи ландшафтты нақты бейнелеуі және Джон Уильям Уотерхаус, Сальвадор Дали, Питер Блейк, Эд Руша және Фридрих Гейзер сияқты суретшілерге тигізген әсері үшін жоғары бағаланады.

Тақырыбы мен элементтері

Сурет Офелияның өзенде ағып бара жатып ән салайтынын бейнелейді. Бұл көрініс «Гамлеттің» IV актісінің VII сахнасында королева Гертруданың сөзінде сипатталған. Суреттелген эпизод көбінесе сахнада көрсетілмейді, себебі Шекспирдің мәтінінде ол Гертруданың сипаттамасында ғана бар. Көңілі құрысқан Офелия жапайы гүлдерден гүл шоқтары жасап жатыр. Ол бұтақтардан бірнешеуін ілу үшін өзен үстіндегі егіздің үстіне шығады, бірақ бір бұтақ оның астында сынды. Ол суға жатып, қауіпін сезбей ән салады («өзінің қайғысына төзуге шамасы жетпейді»). Киімдері ауа ұстап, оны уақытша су бетінде ұстап тұрады («Оның киімдері кеңінен жайылды, / және, теңіз қызындай, бір кезде оны көтеріп ұстады»). Бірақ соңында, «оның киімдері, ішімдікке толып, / оның әуенді әнінен кедейді тартып» «лақты өлімге» сүйреп алады. Офелияның өлімі әдебиеттегі ең поэтикалық өлім көріністерінің бірі деп мақталады. Офелияның позы – ашық қолдары мен көздерінің жоғары қарауы – қасиеттілер мен шейіттердің дәстүрлі бейнелеріне ұқсас, бірақ сонымен қатар эротикалық ретінде де түсіндіріледі. Сурет өзен мен жағалау флорасының егжей-тегжейлі бейнесімен танымал, бұл табиғи экожүйенің өсу және шіру үлгілерін көрсетеді. Аталған жері Дания болғанымен, пейзаж ағылшын пейзажы ретінде қарастырылады. Офелия Суррейдегі Хогсмилл өзенінің жағасында, Толвортқа жақын жерде суреттелген. Жақын маңдағы Олд Малден тұрғыны Барбара Уэбб суреттің нақты орналасқан жерін табуға көп уақыт жұмсады, және оның зерттеулеріне сәйкес, сахна Олд Малдендегі Чирч Роудтың жанындағы Six Acre Meadow-да орналасқан. Қазір Миллес Роуд жақын жерде. Милланың жақын әріптесі Уильям Холман Хант сол кезде жақын маңдағы «The Hireling Shepherd» картинасымен айналысып жатқан. Өзенде жүзіп жатқан гүлдер Шекспирдің Офелияның гүл шоғын сипаттауына сәйкес таңдалған. Сонымен қатар, олар Виктория дәуіріндегі «гүл тіліне» деген қызығушылықты көрсетеді, онда әр гүлдің символдық мағынасы бар. Шекспирдің сахнаны сипаттауында айтылмаған қызыл мак ұйқы мен өлімді білдіреді. Суреттің бастапқы кезеңінде Милла Хогсмиллден ауланған су құсқынын Офелияның жанына салған. 1851 жылдың желтоқсан айында ол аяқталмаған суретті Холман Ханттың туыстарына көрсеткен. Ол күнделігіне: «Ханттың інісі мен әпкесі келді, екеуі де менің су құсқынымнан басқа барлық затты өте жақсы түсінді. Еркек туысы оны анықтауға шақырғанда, оны қоян деп асықтырып айтты. Біздің күлімсірегенімізді байқағаннан кейін, ол қоян деп ойлап қателескенін түсінді, содан кейін ол қарышқыр деп айтты. Содан кейін ит немесе мысық туралы айтылғанын есімде сақтаймын». Милла су құсқынын соңғы суреттен алып тастады, бірақ оның эскізі әлі күнге дейін суреттің жоғарғы бұрышында, оның жақтауымен жасырылған. Милла Офелияны екі кезеңде суреттеді: біріншіде пейзажды, екіншіде Офелияның бейнесін. Сурет салуға қолайлы орын тапқан Милла 1851 жылы бес ай бойы күніне 11 сағат, аптасына алты күн бойы Хогсмилл өзенінің жағасында, Евеллде, өзінің прерафаэлит әріптесі Уильям Холман Хант «Әлемнің жарығын» салған жерден бір тас лақтыру қашықтықта болды. Бұл оған көз алдындағы табиғат көрінісін дәл суреттеуге мүмкіндік берді. Милла сурет салу процесінде түрлі қиындықтарға тап болды. Ол досына жазған хатында: «Суррейдің шыбықтары күштірек және адам денесін тесуге бейім. Менің есімді сотқа шақыру қағазымен қорқытып отыр, өйткені мен далаға кіргенім үшін, шөпке зиян келтіргенім үшін айып төлеуге тиіспін. Әрине, мұндай жағдайда сурет салу, қылмыскерге асылудан да ауыр жаза болар еді». 1851 жылдың қарашасына қарай ауа райы желді және қарлы болды. Милла «көршіге ұқсайтын, сыртынан сабанмен қапталған төрт тіректен тұратын» үйдің құрылысын қадағалады. Милланың айтуынша, үй ішінде отыру оған Робинзон Крузо сияқты сезім туғызған. Уильям Холман Хант үйді көргенде қатты әсерленіп, өзіне де дәл осындай үй салған. Қыс болғандықтан, ол суды жылыту үшін ваннаның астына май шамдарын қойды, бірақ жұмысына соншалықты берілді, сондықтан олар сөніп қалды. Нәтижесінде Сиддал қатты суық тиді, ал оның әкесі кейін Миллаға медициналық шығындар үшін 50 фунт стерлинг талап етіп хат жіберді.

Қабылдау

1852 жылы Офелия алғаш рет Лондонның Корольдік академиясында көпшілік назарына ұсынылғанда, ол баршаға ұнамады. "Таймс" газетіндегі бір сыншы: «Офелияны шөпті шұңқырға батырып, махаббатқа толы бойшаң қыздың суға батып күресінен барлық қайғы мен әдемілікті жою – қиялдың ерекше бұрылысы болуы керек» деп жазды, ал сол газеттегі тағы бір мақалада: «Миллаидің Офелиясы бассейнінде бізді көңілді сүтші қыз еске түсіреді» делінген. 20 ғасырда Сальвадор Дали 1936 жылғы француз сюрреалистік журналы «Минотавр» журналында картинаға шабыттандырған көркемдік ағым туралы мақала жариялады. «Ағылшын Рафаэльге дейінгі сурреализмнің жарқындығына Сальвадор Дали қалай тамсана алмасың? Рафаэльге дейінгі суретшілер бізге бір уақытта ең тартымды да, ең қорқынышты, сәулелі әйелдерді сыйлады». Кейін ол Миллаидің картинасын 1973 жылы «Офелияның өлімі» атты туындысында жаңаша бейнеледі. 1906 жылы жапондық жазушы Нацуме Сосеки өзінің «Кусамакура» романында осы суретті «ерекше әдемі нәрсе» деп атады; содан бері сурет Жапонияда кең танымал болды. Ол 1998 жылы Токиода көрмеге қойылды және 2008 жылы тағы да сол қалаға жеткізілді.

Ықпал

Сурет өнер, кино және фотосуретте кеңінен қолданылып, пародияланды, әсіресе Лоренс Оливьедің 1948 жылғы "Гамлет" фильмінде Офелияның өлімін бейнелеу үшін негіз болды. Том Рапп пен Pearls Before Swine тобының 1971 жылғы психоделикалық фольклорлық "Beautiful Lies You Could Live In" альбомының обложкасында бұл сурет қайта жарияланды. Вес Крейвеннің 1972 жылғы "Сол жақтағы соңғы үй" фильміндегі бір көрініс сурет үлгісінде салынған, ал Ник Кейвтің "Where the Wild Roses Grow" әнінің бейнеклипінде Кайли Миноуг суреттегі поздан еліктейді. Бұл сурет 1986 жылғы "Fire With Fire" фильмінде де қолданылды, онда басты кейіпкерлер кездескенде мектеп оқушысы суреттің орталық бөлігін қайталайды. Суреттің бейнесі Ларс фон Триердің 2011 жылғы "Меланхолия" фильмінің кіріспесінде көрінеді, онда Кирстен Дансттың Джастин кейіпкері баяу ағыста жүзеді.

Шығу тегі және бағалау

Офелия 1851 жылдың 10 желтоқсанында Милладан өнер сатушы Генри Фаррер 300 гинейге сатып алынды, бұл 2020 жылы шамамен 40 000 фунт стерлингке тең. Фаррер суретті Рафаэльге дейінгі өнерді жақсы көретін коллекционер Б. Г. Виндусқа сатты, ол оны 1862 жылы 748 гинейге қайта сатты. Сурет қазір Лондонның Тейт Британиясында сақтаулы және сарапшылар оның құнын кем дегенде 30 миллион фунт стерлинг деп бағалайды.