Кіріспе
Түрік барлау ұйымы. Jandarma İstihbarat ve Terörle Mücadele немесе Jandarma İstihbarat Teşkilatı (қысқаша JİTEM немесе JİT; ағылшын тілінде: "Жандармерияның барлау қызметі және терроризмге қарсы күрес" немесе "Жандармерияның барлау ұйымы") – Түркия жандармериясының барлау бөлімі. JİTEM күрд-түрік қақтығысында белсенділік танытты. Сонымен қатар, ол Түркияның құпия ұлтшыл ұйымы "Эргенеконның" әскери қанаты екені де айтылады. 2008 жылы, JİTEM-нің бар екендігін ұзақ жылдар бойы ресми түрде жоққа шығару сотта тоқтатылды, себебі Түркияның "терең мемлекеті" қауіпсіздік құрылысының бұрынғы өкілдері соңғы онжылдықтардағы жасырын және заңсыз әрекеттерге қатысқандарын "Эргенекон" тергеуі аясында куәландырды.
Jandarma İstihbarat ve Terörle Mücadele or Jandarma İstihbarat Teşkilatı (abbr. JİTEM or JİT; English: "Gendarmerie Intelligence and Counter Terrorism" or "Gendarmerie Intelligence Organization") is the intelligence department of the Turkish Gendarmerie. JİTEM was active in the Kurdish–Turkish conflict. It is also said to be the military wing of Ergenekon, an underground Turkish nationalist organization. In 2008, long maintained official denials of JİTEM's existence started collapsing in the courts, as ex members of Turkey's "deep state" security apparatus testify to their participation in covert and illegal activities over the last few decades as part of the ongoing Ergenekon investigation.
Өмірбаян
Бірлік ресми түрде 2005 жылы құрылған, бірақ оның бейресми тарихы 1980-жылдарға дейін жетеді. Оның тамыры қарсы партизандық қызметімен байланысты: JİTEM қарсы партизандық әдістерді және мүмкін жабдықтарды пайдаланды, сондай-ақ негізгі тұлғалары қарсы партизандық қызметіне қатысқан. Мысалы, Стамбул Бильги университетінің өкілі Мурат Бельге 1971 жылы JİTEM-нің маңызды тұлғасы Вели Кукктан азап көргенін айтады.
Бейресми (1980-ші жылдар 2005)
JİTEM күрд-түрік қақтығысында белсенділік танытты. JİTEM таратылды деген мәлімдеме бірнеше рет жасалды. Алғашқылардың бірі премьер-министр Месут Йылмаз болды. Ол 1998 жылғы 22 қаңтарда "Д" арнасының "Арена" бағдарламасында, Уғур Дюндардың жүргізуімен, JİTEM енді жоқ екенін мәлімдеді. JİTEM-нің таратылуы туралы соңғы мәлімдеме 2004 жылы Төтенше жағдай аймағындағы (Olağanüstü Hal, OHAL) жандармериенің бұрынғы командирі, зейнеткер генерал-лейтенант Алтай Токаттан түсті. Токат "Zaman" газетімен сұхбатында JİTEM-нің "OHAL аймағында ПКК-ға қарсы күрескен барлау бөлімінің" "жарияланған түрі" екенін және "өз міндетін орындап, таратылғанын" айтты. Диярбақыр адвокаттар алқасының бұрынғы төрағасы Сезгин Танрикулу, алайда, JİTEM таратылмаған, бірақ сол кезде кадрлар белсенді болмағанын мәлімдеді.
Ресми (2005 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
JİTEM 2803 нөміріндегі Жандармерияны құру, міндеттері мен құзыреті туралы Заңның 5-бабы және 6815 нөміріндегі Шекараларымызды, жағалауларымызды және аумақтық суларымызды қорғау және контрабандаға қарсы күрес қызметін Ішкі істер министрлігіне беру туралы Заңның 4-бабы арқылы заңды тұлға ретінде құрылды.
1993-1996 жылдар
JİTEM туралы алғаш жазған адам 1994 жылғы 2 шілдеде «Атеш» газетінің журналисі Айше Өнал болды. Өнал бұл туралы MIT шпионы және журналист әріптесі Тункай Гюней арқылы Вели Күчүктен білген. Кездесу жақсы өтпеді, содан кейін Өнал осы туралы жазуға уәде берді. Ол осы уәдені орындады, нәтижесінде ол және оның 19 әріптесі жұмыстан шығарылды. JİTEM және Эрсевер туралы зерттеулерді зерттеушілер мен журналистер де жариялады. Сусурлук комиссиясының мүшесі Фикри Сағлар командирлер оның бар екенін мойындамаған себебін, жандармерия 2005 жылы (Заң 5397) барлау операцияларын жүргізуге ресми құқықтық мүмкіндік алғандықтан деп түсіндірді. Премьер-министрлік тексеру кеңесінің авторы Кутлу Саваш JİTEM-нің жандармерия командирі Хулуси Сайынның кезінде (1981–1985 жж.) құрылғанын айтты. Парламенттік тергеу комитетінің «Еліміздің әртүрлі аймақтарындағы ашылмаған саяси кісі өлтірулер туралы» 1995 жылғы 12 қазандағы (10/90) есебі және Стамбул Ұлттық қауіпсіздік сотының Бас прокурорының 1997 жылғы 30 қаңтардағы қорытындысы да назарға алынуға тиіс. 1996 жылғы Сусурлук жанжалын терген кезде JİTEM-нің белгілі бір рөлі анықталды. Бұрынғы премьер-министрлер Бюлент Еджевит және Месут Йылмаз JİTEM-нің бар екенін мойындады. Сусурлук есебі жарияланғаннан кейін жеті ай өткен соң, Эрсевер отбасының досы, журналист Четин Ағаше жазған «Cem Ersever ve JİTEM Gerçeği» («Цем Эрсевер және JİTEM шындығы») атты кітап жарық көрді. Кітаптың қосымшасында 1994 жылғы Жандармерия Бас қолбасшылығының телефондық анықтамасы сияқты құжаттар бар, онда әр қаладағы JİTEM топ командирінің және JİTEM бөлімшелерінің нөмірлері тіркелген. (Қазір Швецияда саяси босқын) Айғанның сөзіне сәйкес, бұл ұйым зейнеткер генерал Вели Күчүкпен құрылған, ол қазір Эргенекон ісі бойынша тұтқындалған. Айғанның мәлімдемесіне сәйкес, ұйымды құруға қатысқан басқа адамдар – Ахмет Цем Эрсевер, Ариф Доған, Хасан Кундакчи, Хусейн Кара, Хулуси Сайын және Айтекин Өзен. Күчүк Айғанның ұйымды бірлесіп құрғаны туралы айтқандарын растады.
Ариф Доған
Ұйымның негізін қалаушы екенін мойындағаннан кейін, Ариф Доған 1990 жылы басшылықты Вели Кукке тапсырғанын айтты. 2005 жылы ол мұндай ұйымның бар екенін жоққа шығарған болатын. Түрмеден босатылғаннан кейін Ариф Доған 2010 жылдың қыркүйегінде Habertürk TV жаңалық арнасының журналистеріне сұхбат беріп, JİTEM-ді өзі жеке құрғанын және 1990 жылы оны "тоқтатқанын" мәлімдеді. JİTEM-нің құрылымы туралы полковник Ариф Доған: "Менің штатым 10 000 адамды құрады, оның ішінде 620 әйел болды. Олар операцияларға қатысып, әрқайсысы үшін 3000 лира алды". Ресми емес мәліметтерге сәйкес, ПКК-мен күресте 500 адам құпия хабар беруші ретінде пайдаланылып, ақы төленген. Жандармерия бас қолбасшылығы, барлау басқармасы, бірлескен топтық басқармасы, аймақтық топтық басқармалар (олардың саны жеті), топтық басқармалар және кішкентай құпия ұяшықтар. JİTEM құрбандарының атынан әрекет ететін адвокат Тахир Елчи: "JİTEM-нің ұйымдық құрылымын толыққанды білу мүмкін емес; бірақ ол жандармерия құрамында ұйымдастырылғаны, орталығы Анкарада болғаны және топтық басқармаларының көбісі Оңтүстік-Шығыстағы облыстық полк басқармаларында орналасқаны белгілі. Олар Анкарадағы орталықтан бұйрық алып, үш бағытта қызмет атқарды: ақпарат жинау, тергеу және операциялар жүргізу". JİTEM қызметін "кадрлар жүйесі" (eleman sistemi) және техникалық бақылау әдістерін пайдалана отырып жүзеге асырды. Жиналған ақпарат талданып, барлау ақпаратына айналдырылып, барлау топтық басқармасына жіберілді. Әр есепті барлау топтық басқармасы жинап, операциялық топтар тиісінше жіберілді. Олар ПКК-дан мойындау алғандарды (итарафчилерді) ПКК-ның жақтастарын өлтіру, партизандық киіммен ауылдарға шабуыл жасау, адамдарды ұстап алу, азаптау немесе "жоғалып кетуіне" себеп болу үшін пайдаланды. Барлау бөлімшелерінде ПКК-мен ашық жерде күресу үшін қажетті механизмдер болған жоқ. Барлау желісіндегі тиімсіздік құрлық әскерлеріне нақты операцияларды жүргізуге, террористік шабуылдарды болдырмауға және ПКК-ның алдыңғы қатардағы қызметіне қарсы стратегияны әзірлеуге мүмкіндік бермеді. Түрік-күрд саясаткері Абдулмелик Фырат JİTEM-нің ПКК-мен байланысы бар екенін және сонымен бірге оған қарсы күресіп жатқанын мәлімдеді.
"It is not possible to completely know the organizational structure of JİTEM; but it is understood that it was organized within the Gendarmerie, the centre being in Ankara and having group commands mostly in the South East within the Regimental Commands of the provinces. They took their orders from the centre in Ankara and conducted three folded activities: gather intelligence, interrogate and carry out operations." JİTEM carried out its activities using the "staff system" (eleman sistemi) and technical stakeout approaches. The information gathered was analysed, became intelligence and submitted to the Intelligence Group Command. Every report was assembled by the Intelligence Group Command and operation teams were dispatched accordingly. They made use of PKK confessors (itirafçı) to kill PKK adherents, raid villages in guerilla dressing, detain, torture or make people "disappear". Intelligence units did not have the necessary mechanisms in place to fight the PKK in open country. The inefficiency in the intelligence network made it impossible for land forces to perform specific operations, to prevent terror raids and to develop a strategy against PKK front activities. Kurdish Turkish politician Abdülmelik Fırat maintained that JİTEM is connected to the PKK, while fighting it at the same time.
Саяси қастандықтар
JİTEM оператившілері деп танылған немесе олар деп есептелген көптеген адамдар ПКК мүшелерін ұрлау, қорқыту және соттан тыс өлтіру сияқты қылмыстарға қатысты айыпталып отыр. Бұрынғы JİTEM оператившісі Айған бұл өлтірулердің 80 пайызын JİTEM жасады деп бағалайды. JİTEM-ге енген Ұлттық барлау ұйымының бұрынғы тыңшысы Тункай Гюней, JİTEM үшін жұмыс істейтін Veli Küçük-тің адамдары адамдарды қышқылмен өлтіріп, мәйіттерін мемлекеттік меншіктегі Түрік құбырлар корпорациясы BOTAŞ-қа тиесілі құдықтарға көміп тастағанын мәлімдеді. Шырнақ адвокатурасының куәгерлер мен құрбандардың отбасыларын шақыруына кейбір адамдар жауап берді. "Эргенекон" ісінің күдіктісі Левент Ерсоз да Силопидегі оқиғалармен байланысты аталды. Оңтүстік-Шығыс Анатолиядағы саяси өлтірулердің нақты саны белгісіз. Барлау бөлімшелерінің мәліметінше, 1990 мен 2000 жылдар аралығында 1550 шешілмеген қылмыс жасалған, бірақ ПКК бұл көрсеткіш 2000-нан асып кетеді деп санайды. Диярбақыр адвокаттар алқасының бұрынғы төрағасы Сезгин Тәндікүлү бұл санды 4 мыңнан жоғары, шамамен 5 мыңға дейін бағалады. Ол JİTEM оператившісі Ибрагим Бабаттың 61 адамды өлтіргені үшін айыпталғанын хабарлады. Мехмет Хатман түсірген деректі фильмде 1991 мен 2000 жылдар аралығында 4653 шешілмеген саяси кісі өлтіру туралы айтылды.
Үлкен қылмыстар
Кейбір адам өлтірулер көптеп жаңалықтарда жарияланды.
Ведат Айдын
1991 жылы 7 шілдеде қарулы адамдар Диярбақырдағы үйінен алып кеткеннен кейін екі күн өткен соң, қазір таратылған Халықтың Еңбек партиясының (ХЕП) Диярбақыр облыстық бөлімшесінің төрағасы Ведат Айдын Малатия маңындағы жолда өлі күйде табылған. Арқадағы әйелі Сүкран Айдын күйеуінің өлтірілуі елдің оңтүстік-шығысындағы шешілмеген қылмыстардың күрт өскеніне себеп болды деп санайды. Ол жандармерия құрамындағы құпия топтың бұл қылмысқа жауапты екеніне сенімді. Оқиғадан кейін 18 жыл өткен соң ғана Диярбақыр прокуратурасы тоғыз JİTEM мүшесін, оның ішінде майор Айтекин Озенді қамауға алу жөнінде іс қозғады.
Мұса Антер
Айған 1992 жылы Диярбақырда 72 жастағы күрд жазушысы Мұса Антерді өлтірген топтың құрамында болғанын айтты. 2006 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясы осы кісі өлтіруде Түркияны кінәлі деп танып, 28 500 евро айыппұл салды. Айғанның сөзіне қарағанда, Ариф Доған мен Вели Кукктің Анкарадағы жоғары лауазымдағы тұлғалары Эрсеверден JİTEM-ді бақылауға алу мақсатымен өлтіруді тапсырған. Оның қызметі алғаш рет 1996 жылы Сусурлук жанжалынан кейін әшкере болды. Оның қызметі "Еуропалық адам құқықтары жөніндегі сотқа (ЕАҚС) жіберілген JİTEM қызметінің тек бір бөлігі ғана". Түркияның Жоғарғы сатыдағы апелляциялық соты Юсекева бандасы ісі бойынша жергілікті соттардың барлық түрме жазаларын күштен шығарды, нәтижесінде ЕАҚС Түркияны Юсекева бандасы ісіндегі шешімдері үшін 103 000 евро айыппұл төлеуге міндеттеді.
JİTEM қатысатын сот істері
Идль (Шырнақ провинциясы) прокуроры Илхан Чиханер 1997 жылы айыптау актісінде JİTEM-ді бірінші болып атады. Ол сотталушыларды, оның ішінде мемлекеттік қызметкерлерді, «Итирафшы» мойындаушыларын және басқаларын кісі өлтіру, жарылыс оқиғалары мен «жоғалулар» үшін жауапты деп көрсетті. Бірінші айыпталушы – Ахмет Джем Эрсевер, екінші айыпталушы – Ариф Доған. 2005 жылғы 29 наурызда Диярбақыр прокуроры Михәт Озкан дайындаған айыптау актісі бойынша ПКК-ның сегіз «Итирафшы» мойындаушысы – Махмут Йылдырым (қаражарғыл, «Ешил» деп те аталады), Абдулкадир Айған, Мухсин Гюль, Фетхи Четин, Кемаль Эмлюк, Сание Эмлюк, Юксель Уғур және Абдулкерим Қырқаға айып тағылды. Бұрын Ішкі істер министрлігі сотқа айыпталушылардың жаңа есімдерін беруден бас тарған еді. Мехмет Шериф Авшар 1994 жылғы 22 сәуірде Диярбақырда ұрланып, екі аптадан кейін өлген күйде табылған. Құрылысқа тығылған ұрлаушылар, ПКК мойындаушысы Месут Мехметоғлу және ауылдық күзетшілер JİTEM-ге тиесілі ғимаратта жасырыныпты. 2001 жылғы 20 наурызда алты айыпталушы кісі өлтіруге қатысқандары үшін сотталды. Бұл мәселе Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа (АЕҚ) жолданды. Сот Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 2-бабын бұзған деп шешті. Абдулкадир Айған 1989 жылғы 16 қыркүйекте Хажы Ахмет Зейректі (Силопиде), JİTEM қызметкері Мехмет Баярды (25 маусымда, 1990 жылы) және Тахсин Севимді, Хасан Утанчны және Хасан Канерді өлтіргені үшін айыпталған 11 немесе 12 айыпталушының бірі. 2006 жылы Диярбақырдағы қылмыстық сот айыпталушылардың әскери қызметкерлер екенін және оларды әскери сотта қарау керектігін қаулы етті. Құтлу Савастың мәлімдеуінше, «Итирафшы» Хайретдин Тока JİTEM жасаған көптеген кісі өлтіруге қатысқан. 2005 жылғы желтоқсанда Қарамұрселде ұсталды және Диярбақырға жеткізілді. 2006 жылғы 16 қаңтарда судья оны босатты. Тока куәлігінде 12,5 жыл түрмеде отырғанын айтты. Шырнақ «өлтірулер шұңқыры» ісі: 2009 жылғы 11 қыркүйекте Диярбақыр ауыр қылмыстық сотының 6-шы залы 1993-1995 жылдары полковник Джемиль Темизоз Шырнақ провинциясының Цизре ауданындағы Цизре жандармерия бөлімінің командирі болған кезде 20 кісіні өлтірген деген айыппен 7 күдіктінің ісін қарауға кірісті. 2010 жылғы 17 қыркүйекте 18-ші отырыс өтті. 2005 жылғы Шемдинли оқиғасы жандармерия барлау қызметінің қызметкерлерін және JİTEM-мен байланысты болу мүмкіндігін қамтыды. Үш адам граната тастаудан адам өлтіргені үшін 39 жылға сотталды.