Лейла Зана: Құрмет пен еркіндік үшін күресші саясаткер

Кіріспе

Күрд саясаткері (1961 жылы туған)

Ләйлә Зана (3 мамыр 1961 жылы туған) – күрд саясаткері. Ол саяси белсенділігі үшін он жылға бас бостандығынан айырылды, түрік соттары оның әрекеттерін елдің бірлігіне қарсы деп таныды. 1995 жылы Еуропа Парламенті оған Сахаров сыйлығын берді, бірақ ол 2004 жылы босатылғанға дейін оны ала алмады. 1994 жылы Рафто қоры Түркия мен көрші елдерде күрд халқының адам құқықтары үшін бейбіт күресі үшін түрмеге қамалғаны үшін мойындап, Рафто сыйлығымен марапатталды.

Ерте өмір

Ол 1961 жылғы мамыр айында Түркияның оңтүстік-шығысындағы Диярбакыр провинциясының Сильван қаласында күрд отбасында дүниеге келді. 14 жасында ол кузені Мехди Занаға тұрмысқа шықты, ол үш жылдан кейін 1977 жылы Диярбакыр қаласының әкімі болды, содан кейін әскери төңкерістен кейін саяси тұтқынға айналды.

Саяси мансап

Күйеуі Махди Зана тұтқындалғаннан кейін ол және басқа тұтқындардың туыстары тұтқындардың жағдайы туралы хабардар етуге тырысты. Ол заңсыз деп танылғанына қарамастан, ант бергеннен кейін парламентте күрд тілінде сөйлегені үшін шу тудырды. Түркияда күрд тілі, тіпті жеке сөйлегенде де, жылдар бойы заңсыз болды. Тек 1991 жылы ғана күрд тілі заңдастырылды, бірақ Зана ант берген кезде, күрд тілінде мемлекеттік орындарда сөйлеу заңсыз болып қалды. Оның сөзін былай аяқтады: "Ұлы Түркия халқының алдындағы ар-намысым мен қадір-қасиетіммен ант етемін, мемлекеттің тұтастығы мен тәуелсіздігін, халық пен отанының бөлінбес бірлігін, халықтың шексіз және шартсыз егемендігін қорғаймын. Конституцияға адал болады деп ант етемін. Бұл антты түрік халқы мен күрд халқы арасындағы бауырластық үшін беремін." Анттың соңғы сөйлемі ғана күрд тілінде айтылды: "Бұл антты түрік халқы мен күрд халқы арасындағы бауырластық үшін беремін." Зананың парламенттік иммунитеті болғанымен, ол Демократиялық партияға қосылғаннан кейін, партия тыйым салынды және оның иммунитеті алынып тасталды. 1993 жылы шешілмеген саяси кісі өлтірулерді тергеу кезінде депутат Мехмет Синкар қаза тапқаннан кейін, ол Синкардың туыстарына Кизилтепеде барған депутаттардың бірі болды. Кизилтепеде болғанда, ол тұрған үйге бомба жарылып, ол зардап шекпеді, бірақ бес әйел жарақат алды. Оған сатқындық айыбы қойылмады, ал Зана ПКК-мен байланысы болмағанын мәлімдеді; бірақ айыптау куәгерлердің азаптау арқылы алынған деген күдік туғызған жауаптарына сүйенді, нәтижесінде Зана мен басқалары 15 жылға бас бостандығынан айырылды. Өкім шығарғанда ол: "Бұл сөз байласу. Мен қорғап отырғаным анық. Мен бұл айыптаулардың ешқайсысын қабылдамаймын. Егер олар рас болса, тіпті өмірімді беруге дайынмын, жауапкершілікті мойныма аламын. Мен демократияны, адам құқықтарын және халықтар арасындағы бауырластықты қорғадым. Өмір бойы солай ете беремін." Бұл мәлімдеме күрд газетінде жарияланды, онда тыйым салынған сепаратистік көзқарастар білдірілген. Түрмеде ол "Түрмеден жазылған хаттар" атты кітап шығарды. 2001 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот оның ісін қарап, Түркияға қарсы шешім шығарды; Түркия бұл шешімді мойындамаса да, 2003 жылы жаңа үйлестіру заңы ЕҚҚК шешімдеріне негізделген қайта сотталуға мүмкіндік берді. 2004 жылдың сәуірінде, сот процесінде айыпталушылар жиі бойкот жасады, олардың айыптаулары мен үкімдері расталды. 2004 жылдың 9 маусымында прокурор техникалық себептермен бұрынғы үкімді жоюды сұрағаннан кейін, Жоғарғы апелляциялық сот Зана мен басқа да айыпталушыларды босатуға бұйырды. 2005 жылдың 17 тамызында Демократиялық қоғам партиясы (ДТП) Демократиялық халық партиясы (ДЭХАП) мен ДТХ бірігуі нәтижесінде құрылды.

After the arrest of her husband Mahdi Zana, she and other relatives of prisoners tried to raise awareness for the prisoners situation. She created a scandal when she spoke Kurdish on the floor of the parliament after being sworn in, even though it was known to be illegal. The Kurdish language, even when spoken in private, had been illegal for years in Turkey. Only in that year, 1991, was the Kurdish language finally legalized, though speaking Kurdish remained illegal in public spaces, as Zana was sworn in. Her remarks ended,

I swear by my honor and my dignity before the great Turkish people to protect the integrity and independence of the State, the indivisible unity of people and homeland, and the unquestionable and unconditional sovereignty of the people. I swear loyalty to the Constitution. I take this oath for the brotherhood between the Turkish people and the Kurdish people. Only the final sentence of the oath was spoken in Kurdish: "I take this oath for the brotherhood between the Turkish people and the Kurdish people." Although Zana's parliamentary immunity protected her, after she joined the Democracy Party, that party was banned and her immunity was stripped. After the MP Mehmet Sincar was assassinated during an investigation into unsolved political murders in 1993, she was one of the MPs who visited the relatives of Sincar in Kiziltepe. During her stay in Kiziltepe, a bomb exploded in the house she was staying, which left her unharmed, but wounded five women. The treason charges were not put before the court, and Zana denied PKK affiliation; but with the prosecution relying on witness statements allegedly obtained under torture, Zana and the others were sentenced to 15 years in prison. At her sentencing, she asserted,

<blockquote>This is a conspiracy. What I am defending is perfectly clear. I don’t accept any of these accusations. And, if they were true I’d assume responsibility for them, even if it cost me my life. I have defended democracy, human rights, and brotherhood between peoples. And I’ll keep doing so for as long as I live. that was published in a Kurdish newspaper, which allegedly expressed banned pro separatist views. While in prison she published a book titled Writings from Prison. In 2001 the European Court of Human Rights ruled against Turkey after a review of her trial; although Turkey did not recognize the result, in 2003 a new harmonization law permitted retrials based on ECHR decisions. In April 2004, in a trial which the defendants frequently boycotted, their convictions and sentences were reaffirmed. On the 9 June 2004, after a prosecutor requested quashing the prior verdict on a technicality, the High Court of Appeals ordered Zana and the other defendants be released. On 17 August 2005, Democratic Society Party (DTP) was founded as the merger of Democratic People's Party (DEHAP) and DTH.

Кейінгі саяси қызметі

2007 жылдан бастап Зана Түркияда адам құқықтары мәселесімен айналысып, 2005 жылы өзі құрған жаңа партияда жұмыс істейді. Бір қызықты идея – ол Түркияны федеративтік штаттарға қайта ұйымдастыру туралы ұсынысы, олардың бірі – Күрдистан. 2008 жылдың сәуірінде түрік билігі оны "күрділердің үш көшбасшысы бар" деген сөзі үшін, атап айтқанда Мәсуд Барзани, Целал Талебани және Абдулла Өжалан есімдерін атағандықтан, "террорлық пропаганда тарату" айыбымен екі жылға бас бостандығынан айырды. 2008 жылдың желтоқсанында түрік соты Зананы тағы 10 жылға бас бостандығынан айырды. Сот оның тоғыз түрлі сөйлеген сөзінде Түркияның терроризмге қарсы заңын бұзғанын анықтады. Еуропалық Одақ – Түркия азаматтық комиссиясы Еуропалық Одақ пен халықаралық қауымдастықты саяси шаралар қабылдауға және Лейла Зананы он жылға бас бостандығынан айырған Түркияны қатаң айыптауға шақырды. Лейла Зана EUTCC-ге келесі мәлімдеме жасады:

«Маған тағылған айып – ой еркіндігіне қарсы және Түркиядағы әрбір күрдке қауіп төндіреді. Сот шешімі – күрдтерді қысымға алу, үнсіздендіру және жазалаудың тағы бір жолы. Бұл елде проблемаларды демократияға қарсы және қатыгездікпен шешуге болады, ал теңсіз сот саяси және әлеуметтік бейбітшілікке әкеледі деген пікір қалыптасқан. Бірақ осының бәріне қарамастан, халқымыз өзінің заңды құқықтарын талап етеді және қажет болғанша күресін жалғастыра береді». Бұл түрме жазалары жоғары соттармен күштен шығарылды. 2009 жылдың желтоқсанында Конституциялық сот ДТП-ны ПКК-мен байланысы бар деп айыптады және Лейла Занамен бірге Ахмет Түрк, Айсель Туғлық, Нұреттин Демирташ, Селим Садак және тағы 30 күрд саясаткеріне 5 жылға саясаттан тыйым салды. Бұл шешім оларға саяси партияларға мүше болуға тыйым салғанымен, парламентке тәуелсіз депутаттар ретінде сайлануға кедергі келтірмейді. Ол 2011 жылдың 12 маусымында Парламентке қайта сайланды, ал 2012 жылдың 1 шілдесінде премьер-министр Режеп Тайіп Ердоған Лейла Зананы кеңсесінде қабылдады. Бұл кездесу «Хүрриет» газетіне берген сұхбатынан кейін болды, онда Лейла Зана премьер-министр Режеп Тайіп Ердоған күрд-түрік қақтығысын шешеді деп үміттенедінін айтты. Оның сөздерін БДП басшылығы «жайсыздық» деп сынға алды, бірақ түрік үкіметі оны жылы қарсы алды. Ол 2015 жылдың маусымында және 2015 жылдың қарашасында өткен мерзімінен бұрынғы сайлауларда қайта сайланды. 2015 жылдың қарашасында сайланғаннан кейін ол тағы да бірнеше күрд сөздерін айтты, сондай-ақ «түрік халқы» орнына «Түркия халқы» деген сөздерді қолданды, бұл парламент спикерінің оның ант беруін және парламенттегі орынды жарамсыз деп тануына себеп болды. 2016 жылдың қарашасында Зана басқа заң шығарушылармен бірге уақытша тұтқындалды, олардың барлығына ПКК-мен байланысы бар деген айып тағылды. 2017 жылдың ақпанында ол тағы да қысқа мерзімге қамауға алынып, терроризмге қатысты айыптаулар бойынша тексерілді. 2017 жылдың шілдесінде Зананың ХДП депутаттық креслосы АКП басшылығымен парламенттік қарауға және «ант беру рәсімін дұрыс орындамағаны үшін, сондай-ақ жиі қатыспағаны үшін» парламенттен шығарылуы мүмкін болды. 2018 жылдың 11 қаңтарында Түркия Парламенті 302-22 дауыспен, ХДП және ХХП депутаттарының қарсы дауысымен, Зананың парламенттік мүшелігін 2016 жылдың қазанынан 2017 жылдың сәуіріне дейін 212 парламенттік сессияны өткізіп жібергені үшін алып тастады. 2021 жылдың 17 наурызында Кассациялық соттың мемлекеттік прокуроры Бекір Шахин Конституциялық сотқа шағымданып, оған және тағы 686 ХДП саясаткеріне саяси қатысуға бес жылға тыйым салуды және ХДП-ны ПКК-мен ұйымдық байланыстары бар деп айыптағандықтан жабуды талап етті.

“The case against me is a violation against freedom of thought, and represents a threat to every Kurd in Turkey. The decision of the court is just another way to repress, silence and punish the Kurds. The mentality governing this country is that problems can be resolved by anti democratic and repressive means and that unfair trial can provide political and social peace. But despite all this, our people will claim their legitimate rights, and will continue to struggle for this as long as it takes”. These prison sentences were overturned by higher courts. In December 2009, the Constitutional Court banned the DTP due to alleged links with the PKK and Leyla Zana, as well as Ahmet Türk, Aysel Tuğluk, Nurettin Demirtaş, Selim Sadak and 30 other Kurdish politicians were banned from politics for 5 years. While this decision forbids them to be members of political parties, it does not prevent them from being elected to the parliament as independent deputies. She was re elected to Parliament in the 12 June 2011, and on 1 July 2012, Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan met Leyla Zana in his office. This meeting took place after a recent Hürriyet interview in which Leyla Zana said she was hopeful that Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan would solve the Kurdish–Turkish conflict. Her words were criticized as 'naive' by the BDP leadership, but were welcomed by the Turkish government. She was re elected in June 2015, and the snap elections of November 2015. After her election in November 2015, she spoke again some Kurdish words, and also used "people of Turkey" instead of "Turkish people" which caused the speaker of the parliament to invalidate her oath and seat in parliament. In November 2016, Zana was temporarily arrested along with other lawmakers from BDP/HDP, again accused of affiliation with the PKK. In February 2017 she was again shortly detained and questioned over an investigation into alleged terrorism related charges. In July 2017, Zana's HDP deputy seat was under AKP lead parliamentary review and potential exclusion for "failing to properly take her oath of office, as well as rampant absenteeism". On 11 January 2018, Zana's parliamentary membership was revoked for missing 212 parliamentary sessions from October 2016 to April 2017 by a 302–22 vote in the Turkish Parliament, with CHP and HDP MPs in attendance voting against. On the 17 March 2021, the state prosecutor to the Court of Cassation Bekir Şahin filed a lawsuit to the Constitutional Court which demanded for her and 686 other HDP politicians a five year ban for a political participation together with a closure of the HDP due to their alleged organizational links to the PKK.