Кіріспе
Түркияның Коммунистік партиясы (ТКП) 1920 жылы құрылған, қазір таратылған саяси партия. Партияны 1920 жылы Мұстафа Суфи құрған, бірақ ол тез арада тыйым салынды. Суық соғыс кезеңінің барлық уақытында жасырын оппозициялық партия ретінде жұмыс істеді және түрлі әскери режимдер тарапынан қуғынға ұшырады. Назым Хикмет сияқты көптеген зиялылар партия қатарына қосылды. 1988 жылы партия заңды мәртебе алу үшін Түркияның Біріккен коммунистік партиясына бірікті. ТКП 1920 жылдан 1988 жылы таратылғанға дейін қызмет етті. Түркияның шығысындағы Шейх Саид көтерілісінен кейін елдің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында 1925 жылы Түркияда тыйым салынды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін партия қайтадан заңдастырылды, бірақ өте шектеулі өкілеттіктермен және түрік үкіметінің қатаң бақылауында болды. Бастапқыда реформаларды зорлықсыз әдістермен енгізуді қолдаған партия, 1960 жылдары таратылғанға дейін революциялық көзқарастарды қабылдай бастады.
the Communist Party of Turkey (TKP) formed in 1920 and which is now defunct
The Communist Party of Turkey (Türkiye Komünist Partisi, TKP) was a political party in Turkey. The party was founded by Mustafa Suphi in 1920, and was soon to be banned. It worked as a clandestine opposition party throughout the Cold War era, and was persecuted by the various military regimes. Many intellectuals, like Nâzım Hikmet, joined the party's ranks. In 1988, the party merged into the United Communist Party of Turkey, in an attempt to gain legal status. The TKP was active from 1920 until its dissolution in 1988, and it was banned in Turkey in 1925 in order to ensure the country's security after the Sheikh Said Rebellion in Eastern Turkey. The party was legalized again after the Second World War, albeit with very limited power and it was heavily monitored by the Turkish government. Initially adopting non violent methods of introducing reform, the party began to adopt revolutionary viewpoints in the 1960s until its dissolution.
Ерте тарих
Партия 1920 жылы 10 қыркүйекте Бакуде өткен съезде құрылды. Съезде Мұстафа Суфи партия төрағасы, ал Этем Нежат бас хатшы болып сайланды. Партияны Осман империясы өз халқын, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, қолдауға шамасы келмейді деп сенген адамдар құрды. Оның құрылтайшы мүшелері империя азаматтары арасындағы әлеуметтік әділетсіздік пен экономикалық теңсіздікті жоюға, сондай-ақ Анатолияны бөлісіп алған Батыс державаларын қууға біріккен. Партия мүшелерінің көпшілігі білімді адамдар болды және олар Осман империясының әскери қанатына жатпады. Түркияның сол кездегі премьер-министрі Исмет Инону үкіметтің бүлікке жауап беруіне дайындық жұмыстарын басқарды. Ол Шейх Саид көтерілісін жаңа түрік үкіметіне қатер деп санаған барлық оппозицияны тамырдан жою мүмкіндігі ретінде пайдаланды, осы мақсатта «Тәртіпті сақтау заңы» (Осман тілінде: Takrir i Sükûn Kanunu) қабылдады. Осылайша Түркия бір партиялық мемлекетке айналды, ал ТКП тыйым салынғаннан кейін жасырынуға мәжбүр болды. 1921 жылы 28 қаңтарда ТКП-ның негізін қалаушы Мұстафа Суфи және оның тағы 14 серігі өлтірілді. Бұл қастандықтың артында кім тұрғаны әлі белгісіз. Ресми мәліметтерге сәйкес, Мұстафа Суфи Түркияның азаттығын қолдағандықтан Осман сұлтанының бұйрығымен өлтірілді.
Екінші конгресс
1921 жылдың желтоқсанында Халықтық коммунистік партия заңдастырылды. Бұл ТКП-ге көбірек ашықтықпен жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Халықтық коммунистік партиясы тамыз айында өзінің съезін өткізді, ТКП оны екінші съезі деп есептеді. Съезде Салих Хачиоглу партияның бас хатшысы болып сайланды. Келесі айда Халықтық коммунистік партияға тыйым салынды және шамамен 200 партиялық кадр тұтқындалды.
Үшінші конгресс
1925 жылы қаңтарда Стамбулда партияның үшінші съезі өтті. Съезд Шефик Хуснуды жаңа бас хатшы етіп сайлады. Хюснидің Стамбулдағы тобы жартылай заңды қызметтер атқарып, «Айдынлык» басылымын жариялады. Коминтерннің тапсырмасымен партия «Орак Чекич» басылымын шығара бастады, ол «Айдынлыктан» өзгеше жұмысшы табына бағытталған еді. Партияның сол қанатынан келген жалғыз делегаты Салих Хачиоглу болды, ол кейін 1930 жылдары Ресейдегі тазартуларда қаза тапты. ТКП 1925, 1927 және 1929 жылдары кадрларына қарсы үш рет шабуылға ұшырады. Бірақ сыртқы қысымнан бөлек, партия ішкі дау-жанжалдардан да зардап шекті. Партияның Коминтернмен және үкіметтік CHP партиясымен қарым-қатынасы туралы мәселелер талас-тартыс тудырды. Заңсыз партия болғанына қарамастан, ТКП «Қызыл Стамбул» (1930–1935), «Большевик» (1927), «Коммунист» (1929) және «Инкилап жолы» (1930–1932 жылдары Берлинде жарық көрген) сияқты бірқатар басылымдар шығарды. Партия 1926 жылы Венада партиялық конференция өткізді, онда Кемализмге көбірек сын көзқараспен жаңа партия бағдарламасы жасалды.
Төртінші конгресс
1932 жылы ТКП-ның төртінші съезі өтті. Хюсну партияның бас хатшысы қызметіне қайта сайланды.
Құлау және қайта өрлеу
1951 жылы ТКП-ның көптеген жетекшілері билік органдарымен тұтқындалғаннан кейін тиімді түрде тарап кетті. Осыған қарамастан, ашық коммунистерге заңды түрде ұйымдасуға тыйым салынды, бұл ТКП-ға ерекше қатысты. Түркиядағы ТКП және басқа да солшыл ұйымдардың осы даму кезеңі 1980 жылғы түрік мемлекеттік төңкерісімен аяқталды.
Бесінші конгресс
1983 жылы ТКП-ның бесінші съезі өтті. Исмаил Билен партия төрағасы, ал Хайдар Кутлу бас хатшы болып сайланды. ТКП Ливан, Никарагуа және Сальвадордағы АҚШ-тың араласуын сынады.
TBKP-ге тарату және бірігу
1980 жылғы әскери төңкеріс салдарынан солшыл және коммунистік партиялар жерастына түсуге мәжбүр болды. 1993 жылғы "қайта жаралу жиынынан" кейін, жиынға қатысушылар 1997 жылы кезеңдік басылымдарды қайта жаңғыртты. Шамамен он жыл өткен соң, осы басылым төңірегінде біріккен топ ТКП-ны қайта құруға жеткілікті деңгейге жетті. 2012 жылы олар ТКП-ны қайта құрғандығын ресми түрде жариялады. Бірақ бұл бастама 2001 жылдан бері сол атауды пайдалана бастаған тағы бір партияның (бұрынғы SIP) болуына байланысты екіге бөлінді. Сондықтан, қайта жаралу бастамасының қатысушылары ТКП-ның ресми атауын 1920 ТКП деп өзгертуге шешім қабылдады.