Түғрил бек: Селжұқ империясын құрған (1037-1063) билеуші. Персияны біріктіріп, Бағдатты жаулап алды. Ислам әлемін біріктіруге тырысты. Селжұқтар тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сәлжұқ империясының сұлтаны, 1037 – 1063 жылдар. Бег Малик әл-Машриқ ва'л Мағриб, Рукн әл-Давла басшысы, Сәлжұқ империясын құрған және 1037 – 1063 жылдар аралығында билік еткен. Туғрил Орталық Азия даласындағы көптеген түркімен жауынгерлерін тайпалар конфедерациясына біріктіріп, Хорасан мен Шығыс Парсыны жаулап алуға жетекшілік етті. Ол кейін Персияны жаулап алып, 1055 жылы Бағдатты әббасидтерден басып алғаннан кейін Сәлжұқ сұлтанатын құрды. Туғрил Аббасид халифаларын мемлекеттік тұлғалар деңгейіне төмендетіп, Византия империясы мен Фатимидтерге қарсы әскери науқандарда халифат әскерлеріне басшылық етіп, империясының шекарасын кеңейтуге және ислам әлемін біріктіруге тырысты. Сәлжұқтар келгенге дейін Персия Саффаридтер, Буйидтер, Какуидтер және Газнавидтер сияқты бірнеше соғысқан жергілікті биліктер арасында бөлінген еді. Осының салдарынан ел үздіксіз соғыстар мен қирауларға ұшырады. Алайда, Туғрил билігінде елге және Месопотамияға бейбітшілік пен гүлдену келді, бұл Селжұқтардың ирандық мұсылман мәдениетіне ассимиляциясымен нығайтылды.
Sultan of the Seljuk empire, 1037 to 1063
Beg
Malik al Mashriq wa'l Maghrib
Rukn al Dawla chieftain, who founded the Seljuk Empire, ruling from 1037 to 1063. Tughril united many Turkoman warriors of the Central Asian steppes into a confederacy of tribes and led them in conquest of Khorasan and eastern Persia. He would later establish the Seljuk Sultanate after conquering Persia and taking the Abbasid capital of Baghdad from the Buyids in 1055. Tughril relegated the Abbasid Caliphs to state figureheads and took command of the caliphate's armies in military offensives against the Byzantine Empire and the Fatimids in an effort to expand his empire's borders and unite the Islamic world. Before the advent of the Seljuks, Persia was divided between several warring local powers, such as the Saffarids, Buyids, Kakuyids, and Ghaznavids. As a result, it suffered from continuous war and destruction. However, under Tughril peace and prosperity were brought to the country and to Mesopotamia, a transition that was further reinforced due to the Seljuks' assimilation to Iranian Muslim culture.
Атауы
"Туғыл" – көне түркі тілінде жыртқыш құс, болжам бойынша, шоқыр бүркіт. Ерте түркі тарихы мен мәдениетінде, ұйғыр қағанатынан бастап, жеке есім ретінде қолданылған.
"Tughril" was the Old Turkic word for a bird of prey, possibly the Crested goshawk. In early Turkic history and culture, starting from the Uyghur Khaganate and onwards, it was used as a personal name.
Ерте өмір
Туғрил шамамен 993 жылы дүниеге келді, көбінесе Орталық Азия далаларында, көшпелі оғыз түркілері мал жайылымдарын іздеп шарлаған жерде. Әкесі Міқаил қайтыс болғаннан кейін, Туғрил мен оның інісі Шағриді атасы Селджук (Селджуктардың есімдерін алған негізін қалаушысы) Жанд қаласында тәрбиеледі. Осы кезеңде Селджук отбасы, кемінде, формалды түрде Ислам дініне кіргендігі айтылады. Келесі онжылдықтарда Селджуктар Трансоксиана және Хорезмнің соғысып жатқан топтарының жалдамалы әскерлері ретінде қызмет етті, олар өз малдары үшін жайылым алды. 1020 жылдары Туғрил және оның басқа туыстары Бұхараның Қараханидтеріне қызмет етті. 1026 жылы Газнави әмірі Махмуд Газни Қараханидтерді Бұхарадан қуды. Селджуктардың ұлы Арслан Исраил Сарахс маңындағы жерге қашып, Махмудтан әскери көмек алмастырып, сол аймақта қоныстануға рұқсат сұрады. Бірақ Махмуд Арслан Исраилді түрмеге қамап, ол көп ұзамай қайтыс болды. Осы уақытта Туғрил мен Шағри 1029 жылы араларында дау туғанымен, Қараханид билеушілеріне адал болды; 1032 жылы олар Дабусия шайқасында Қараханидтермен бірге шайқасты. Қараханид әмірі Әли Тегин қайтыс болғаннан кейін, Селджуктар Хорезм билеушісі Харунға адал болды, бірақ 1035 жылы оғыз билеушісі Шах Малик оларды жеңіп қайтарды. Селджуктар Арслан Исраилге барғандай болды және Махмудтың ұлы Масуд I-ден пана сұрады. Бірақ Масуд көшпелі түркілерді қауіпті деп санады және өзінің бас қолбасшысы Бегтоғди бастаған әскерді жіберді. Бірақ Селджуктар сол әскерді жеңіп, Масудты Газнави билігін мойындау және аймақты басқа түркі тайпаларынан қорғау үшін Наса, Фарава және Дихистанды беруге мәжбүр етті. 1037 жылы Селджуктар Газнавилерді Сарахс, Абивард және Марвті беруге мәжбүр етті. Селджуктар Хорасан қалаларын бағындыра бастады, ал Нишапурды басып алғаннан кейін Туғрил өзін Хорасан сұлтаны деп жариялады.
Tughril was born in c. 993, most likely in the Central Asian steppes, where nomadic Oghuz Turks were roaming to find pasture for livestock. After the death of his father Mikail, Tughril and his brother Chaghri were reportedly raised by their grandfather Seljuk (the eponymous founder of the Seljuks) in Jand. It was seemingly during this period that the Seljuk family converted to Islam, at least nominally. In the following decades, the Seljuks were employed as mercenaries under the warring factions of Transoxiana and Khwarazm, in exchange for pasture for their herds. In the 1020s, Tughril and his other relatives were serving the Kara Khanids of Bukhara. In 1026, the Kara Khanids were driven out of Bukhara by the Ghaznavid Sultan Mahmud of Ghazni. Seljuk's son Arslan Isra'il fled to a place near Sarakhs, where he asked Mahmud for permission to settle in the area in return for military aid. Mahmud, however, had Arslan Isra'il put in prison, where the latter soon died. Meanwhile, Tughril and Chaghri remained loyal to their Kara Khanid overlords, although there were disputes between them in 1029; in 1032, they fought alongside the Kara Khanids at the Battle of Dabusiyya. After the Kara Khanid ruler Ali Tegin's death, however, the Seljuks changed their allegiance to the ruler of Khwarazm, Harun, but were repelled by the Oghuz ruler Shah Malik in 1035. The Seljuks then went to the same place as Arslan Isra'il, and asked the son of Mahmud, Mas'ud I, for asylum. Mas'ud, however, considered the nomadic Turks to be dangerous and sent an army under his commander in chief Begtoghdi. The army was shortly defeated by the Seljuks, who forced Mas'ud to surrender Nasa, Farava and Dihistan in return for Seljuk recognition of Ghaznavid authority and protection of the region from other Turkic tribes. In 1037, the Seljuks also forced the Ghaznavids to cede them Sarakhs, Abivard and Marw. The Seljuks then slowly began to subdue the cities of Khorasan, and, when they captured Nishapur, Tughril proclaimed himself Sultan of Khorasan.
Билік
Масуд Хорасанға оралғаннан кейін Герат пен Нишапурдан сәлжұқтарды қуды. Көп ұзамай ол Хорасаннан сәлжұқтардың қаупін толықтай жою үшін Мервке қарай жорық жасады. Оның әскері 50 мың сарбаз бен 12-ден 60-қа дейін соғыс пілінен тұрды. Біршама уақыттан кейін Мерв маңында Данданақан шайқасы болды, онда Масудтың әскерін Туғрил, оның інісі Чағри Бег және Какуид князі Фарамурз басқарған, одан әлдеқайда кішігірім күш жеңді. Осылайша Масуд батыс Хорасанның барлық жеріне билігін толығымен жойды. Бұл жеңіс Селжұқ империясының негізін қалады, ол сол кезде батысқа қарай қарқынды түрде кеңейіп жатқан еді. Содан кейін Туғрил Чағриді Хорасанның әкімі етіп тағайындады және Газнавилердің қайта басып алуына жол бермеді, сосын 1040 жылдан 1044 жылға дейін Иран үстіртін жаулауға кірісті; 1041-1042 жылдары Туғрил Табаристанды және Гурганды басып алды, ал белгілі Мардавиж ибн Бишуиді аймақтың әкімі етіп тағайындады. 1042/3 жылы ол Рей мен Казвинді жаулап алды, сонымен бірге оның билігін Дэйламның Юстанид билеушісі мойындады. Шамиранның Салларид билеушісі де көп ұзамай оның үстемдігін мойындады. 1054 жылы Туғрил Әзірбайжанның Равадид билеушісі Әбу Мансур Вахсуданды өзінің билігін мойындауға мәжбүр етті. Туғрилдің есімі хутбаға (жұма намазына) енгізілді, ал Вахсуданның ұлы, мүмкін Әбу'л Хайджа Манучир, Сәлжұқ кепілі ретінде Хурасанға жіберілді. Сол жылы Туғрилдің әскері Анатолияда Византиямен шайқасты. 1055 жылы оған Аббасид халифасы Әл-Қайым Бағдадты Буидтерден қайтарып алуды тапсырды. Оның асырап алған бауыры Ыбырай Инал басқарған түркі күштерінің бүліктері мен Буид күштерінің күш-жігері 1058 жылы қаланың Фатимид халифасына түсуіне әкелді. Екі жылдан кейін Туғрил бүлікті басып, Ибрагимді жебесінің бауымен тұншықтырып өлтіріп, Бағдадқа кірді. Содан кейін ол Табриз қаласының жанында Аббасид халифасының қызына үйленді.
Mas'ud, after having returned to Khorasan, expelled the Seljuks from Herat and Nishapur. He soon marched towards Merv to completely remove the Seljuk threat from Khorasan. His army included 50,000 men and 12 to 60 war elephants. The Battle of Dandanaqan shortly took place near Merv, where the army of Mas'ud was defeated by a much smaller army under Tughril, his brother Chaghri Beg, and the Kakuyid prince Faramurz. Mas'ud thus permanently lost control of all of western Khorasan. This victory marked the foundation of the Seljuk Empire, which was now rapidly expanding west. Tughril then installed Chagri as the governor of Khorasan and prevented a Ghaznavid reconquest, then moved on to the conquest of the Iranian plateau from 1040 to 1044; in 1041–1042, Tughril conquered Tabaristan and Gurgan, and appointed a certain Mardavij ibn Bishui as the governor of the region. In 1042/3, he conquered Ray and Qazvin, and at the same his suzerainty was acknowledged by the Justanid ruler of Daylam. The Sallarid ruler of Shamiran also shortly acknowledged his overlordship. In 1054, Tughril forced the Rawadid ruler of Azerbaijan, Abu Mansur Wahsudan, to acknowledge his authority. Tughril's name was placed in the khutba (Friday prayer), while a son of Wahsudan, possibly Abu'l Hayja Manuchihr, was sent as a Seljuk hostage to Khurasan. In the same year, Tughril's forces were contending in Anatolia with the Byzantines. In 1055 he was commissioned by the Abbasid Caliph Al Qa'im to recapture Baghdad from the Buyids. A revolt by Turcoman forces under his foster brother İbrahim Yinal and the efforts of Buyid forces led to the loss of the city to the Fatimid Caliph in 1058. Two years later Tughril crushed the rebellion, personally strangling İbrahim with his bowstring and entered Baghdad. He then married the daughter of the Abbasid Caliph near the city of Tabriz.
Өлім және мұрагерлік
Тугрил 1063 жылы 4 қазанда жетпіс жасында Рейде қайтыс болды. Баласы болмағандықтан, ол өзінің шағын немересі Сүлейменді (Чағри Бектің ұлы) мұрагері етіп тағайындады. Визир әл-Кундури бұл таңдауды қолдады және бала регенті ретінде өзінің билігін зорлықпен кеңейту үшін осыны ұсынған болуы мүмкін. Мұрагерлікке Чағри Бектің қабілетті және үлкен ұлы Алп Арслан таласты, ол 1059 жылдан бері әкесі қайтыс болғаннан кейін Хурасанды басқарып келген. Алп Арслан империяның барлық жеріне билігін жылдам орнатып, Тугрил мен Чағри жерлерін бірге билеген тұңғыш Сельджук билеушісі болды.
Tughril died on 4 October 1063 in Ray, at the age of seventy. Having no children, he had nominated his infant nephew Sulayman (a son of Chaghri Beg) as his successor. The vizier al Kunduri supported this choice and may have been the one to suggest it to greatly expand his authority as the regent of the child. The succession was contested by Chaghri Beg's more competent and elder son Alp Arslan, who had ruled Khurasan since his father's death in 1059. Alp Arslan quickly asserted his authority over the whole empire, becoming the first Seljuk ruler to rule over both Tughril's and Chaghri's lands.
Отбасы
Оның бір әйелі Алтын Жан Хатун болды. Ол түрік әйел, болжам бойынша Хорезмнен шыққан, және Хорезм шахы Шах Маликке үйленген, одан Ануширван есімді ұлы болған. Олар шамамен 1043 жылы үйленді. Ол 1060 жылдың желтоқсанында қайтыс болды. Тағы бір әйелі – Аққа Хатун. Туғрил қайтыс болғаннан кейін ол Алп Арсланға үйленді. Оның тағы бір әйелі Әбу Қалижардың қызы еді. Олар 1047–48 жылдары үйленді. Тағы бір әйелі – Фарух әл-Хатуни, оның ағасы Шағри Бегтің жесірі және ұлы Сүлейменнің анасы. Олар Шағри қайтыс болғаннан кейін, 1060 жылы үйленді. Тағы бір әйелі Саида Хатун болды. Ол Аббасид халифасы әл-Қайымның қызы еді. 1061 жылы Туғрил Рай қадисін Бағдадқа жіберіп, оның қолынан үйленуді сұрады. 1062 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Тәбриздің сыртында неке шарты жасалды, құдалыққа жүз мың динар берілді. Ол 1063 жылдың наурыз-сәуір айларында сұлтан сарайына әкелінді. Туғрил қайтыс болғаннан кейін, Алп Арслан оны 1064 жылы Бағдадқа қайтарып жіберді. 1094 жылы халифа әл-Мустазир оны құлату үшін сөз сөйлеуден сақтандырып, үйінде қалуға мәжбүр етті. Ол 1102 жылдың 20 қазанында қайтыс болды.
One of his wives was Altun Jan Khatun. She was a Turkic woman, probably from Khwarazm, and had been married to Khwarazm Shah Shah Malik, with whom she had a son named Anushirvan. They married in around 1043. She died on December 1060. Another wife was Akka Khatun. After Tughril's death, she married Alp Arslan. Another of his wives was the daughter of Abu Kalijar. They married in 1047–48. Another wife was Farrukh al Khatuni, widow of his brother Chaghri Beg, and mother of his son, Suleiman. They married after Chaghri's death in 1060. Another wife was Sayida Khatun. She was the daughter of Abbasid Caliph Al Qaim. In 1061, Tughril sent the qadi of Ray to Baghdad, to ask her hand in marriage to him. The marriage contract was concluded in August–September 1062 outside Tabriz, with a marriage proportion of one hundred thousand dinars. She was brought to the Sultan's palace in March–April 1063. After Tughril's death, Alp Arslan sent her back to Baghdad in 1064. In 1094, Caliph Al Mustazhir compelled her to remain in her house lest she should intrigue for his overthrow. She died on 20 October 1102.
Мұра
Сұлтан Туғрилдің әскери дарын иесі екені даусыз. Оның әскери жорықтары көптеген бағындырылған мемлекеттердің өндіріс күштеріне ауыр зиян келтіргенімен, "Шығыс пен Батысты" байланыстырған алғашқы қуатты ортағасырлық түрік империясының құрылысына жол ашты. Зор империяның қалыптасуы әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірде маңызды өзгерістерге алып келді. Жер иеленуші аристократияның ықпалы күрт артты. Бірте-бірте мемлекеттік басқарудың жаңа аппараты мен азаматтық және әскери басқарудың императорлық жүйесі қалыптасты. Туғрилдың бағындырулары ғана емес, жаңа мемлекет құруға қатысқан көшпелілердің де өміріне әсер етті. Оғыз түрікмен тайпаларының өмірінде елеулі өзгерістер болды, олар Хорасан, Иран, Ирак, Сирия, Кавказ және Кіші Азияға қоныстанғанда. Көшпелілердің біріккен топтары жартылай және толық отырықшы өмір салтына, сондай-ақ егіншілікке көшті. Ескі тайпалық байланыстар үзіліп, феодалдық қатынастар одан әрі дамуға жаңа серпіліс алды, бірақ көне заманға тән институттардың іздері ұзақ уақыт сақталды. Селжұқ ақсүйектері бағындырылған жерлердің феодалдық аристократиясымен біртіндеп бірігуге көшті.
Sultan Tughril was undoubtedly a military genius. Though his military campaigns inflicted serious damage on the productive forces of many conquered states, they paved the way for the establishment of the first powerful medieval empire of the Turks that linked "the East and the West". The formation of a vast empire objectively led to important changes in socio economic, political and cultural life. The role of the landowning aristocracy markedly increased. Gradually, a new apparatus of state administration and an imperial system of civil and military administration took shape. Tughril's conquests had an impact on the lives of not only the people of annexed states, but also the nomads themselves, who participated in the establishment of the new state. Noticeable changes in the life of the Oguz Turkmen tribes occurred as they settled in Khorasan, Iran, Iraq, Syria, Transcaucasia and Asia Minor. The transition of compact groups of nomads to a semi settled and sedentary life and agriculture took place. The old tribal ties broke up; feudal relations received a new incentive for further development, although remnants of archaic institutions remained for a long time. The Seljuk nobility began to gradually merge with the feudal aristocracy of the conquered lands.