Кіріспе

Сәлжұқ империясының сұлтаны, 1037 – 1063 жылдар. Бег Малик әл-Машриқ ва'л Мағриб, Рукн әл-Давла басшысы, Сәлжұқ империясын құрған және 1037 – 1063 жылдар аралығында билік еткен. Туғрил Орталық Азия даласындағы көптеген түркімен жауынгерлерін тайпалар конфедерациясына біріктіріп, Хорасан мен Шығыс Парсыны жаулап алуға жетекшілік етті. Ол кейін Персияны жаулап алып, 1055 жылы Бағдатты әббасидтерден басып алғаннан кейін Сәлжұқ сұлтанатын құрды. Туғрил Аббасид халифаларын мемлекеттік тұлғалар деңгейіне төмендетіп, Византия империясы мен Фатимидтерге қарсы әскери науқандарда халифат әскерлеріне басшылық етіп, империясының шекарасын кеңейтуге және ислам әлемін біріктіруге тырысты. Сәлжұқтар келгенге дейін Персия Саффаридтер, Буйидтер, Какуидтер және Газнавидтер сияқты бірнеше соғысқан жергілікті биліктер арасында бөлінген еді. Осының салдарынан ел үздіксіз соғыстар мен қирауларға ұшырады. Алайда, Туғрил билігінде елге және Месопотамияға бейбітшілік пен гүлдену келді, бұл Селжұқтардың ирандық мұсылман мәдениетіне ассимиляциясымен нығайтылды.

Атауы

"Туғыл" – көне түркі тілінде жыртқыш құс, болжам бойынша, шоқыр бүркіт. Ерте түркі тарихы мен мәдениетінде, ұйғыр қағанатынан бастап, жеке есім ретінде қолданылған.

Ерте өмір

Туғрил шамамен 993 жылы дүниеге келді, көбінесе Орталық Азия далаларында, көшпелі оғыз түркілері мал жайылымдарын іздеп шарлаған жерде. Әкесі Міқаил қайтыс болғаннан кейін, Туғрил мен оның інісі Шағриді атасы Селджук (Селджуктардың есімдерін алған негізін қалаушысы) Жанд қаласында тәрбиеледі. Осы кезеңде Селджук отбасы, кемінде, формалды түрде Ислам дініне кіргендігі айтылады. Келесі онжылдықтарда Селджуктар Трансоксиана және Хорезмнің соғысып жатқан топтарының жалдамалы әскерлері ретінде қызмет етті, олар өз малдары үшін жайылым алды. 1020 жылдары Туғрил және оның басқа туыстары Бұхараның Қараханидтеріне қызмет етті. 1026 жылы Газнави әмірі Махмуд Газни Қараханидтерді Бұхарадан қуды. Селджуктардың ұлы Арслан Исраил Сарахс маңындағы жерге қашып, Махмудтан әскери көмек алмастырып, сол аймақта қоныстануға рұқсат сұрады. Бірақ Махмуд Арслан Исраилді түрмеге қамап, ол көп ұзамай қайтыс болды. Осы уақытта Туғрил мен Шағри 1029 жылы араларында дау туғанымен, Қараханид билеушілеріне адал болды; 1032 жылы олар Дабусия шайқасында Қараханидтермен бірге шайқасты. Қараханид әмірі Әли Тегин қайтыс болғаннан кейін, Селджуктар Хорезм билеушісі Харунға адал болды, бірақ 1035 жылы оғыз билеушісі Шах Малик оларды жеңіп қайтарды. Селджуктар Арслан Исраилге барғандай болды және Махмудтың ұлы Масуд I-ден пана сұрады. Бірақ Масуд көшпелі түркілерді қауіпті деп санады және өзінің бас қолбасшысы Бегтоғди бастаған әскерді жіберді. Бірақ Селджуктар сол әскерді жеңіп, Масудты Газнави билігін мойындау және аймақты басқа түркі тайпаларынан қорғау үшін Наса, Фарава және Дихистанды беруге мәжбүр етті. 1037 жылы Селджуктар Газнавилерді Сарахс, Абивард және Марвті беруге мәжбүр етті. Селджуктар Хорасан қалаларын бағындыра бастады, ал Нишапурды басып алғаннан кейін Туғрил өзін Хорасан сұлтаны деп жариялады.

Билік

Масуд Хорасанға оралғаннан кейін Герат пен Нишапурдан сәлжұқтарды қуды. Көп ұзамай ол Хорасаннан сәлжұқтардың қаупін толықтай жою үшін Мервке қарай жорық жасады. Оның әскері 50 мың сарбаз бен 12-ден 60-қа дейін соғыс пілінен тұрды. Біршама уақыттан кейін Мерв маңында Данданақан шайқасы болды, онда Масудтың әскерін Туғрил, оның інісі Чағри Бег және Какуид князі Фарамурз басқарған, одан әлдеқайда кішігірім күш жеңді. Осылайша Масуд батыс Хорасанның барлық жеріне билігін толығымен жойды. Бұл жеңіс Селжұқ империясының негізін қалады, ол сол кезде батысқа қарай қарқынды түрде кеңейіп жатқан еді. Содан кейін Туғрил Чағриді Хорасанның әкімі етіп тағайындады және Газнавилердің қайта басып алуына жол бермеді, сосын 1040 жылдан 1044 жылға дейін Иран үстіртін жаулауға кірісті; 1041-1042 жылдары Туғрил Табаристанды және Гурганды басып алды, ал белгілі Мардавиж ибн Бишуиді аймақтың әкімі етіп тағайындады. 1042/3 жылы ол Рей мен Казвинді жаулап алды, сонымен бірге оның билігін Дэйламның Юстанид билеушісі мойындады. Шамиранның Салларид билеушісі де көп ұзамай оның үстемдігін мойындады. 1054 жылы Туғрил Әзірбайжанның Равадид билеушісі Әбу Мансур Вахсуданды өзінің билігін мойындауға мәжбүр етті. Туғрилдің есімі хутбаға (жұма намазына) енгізілді, ал Вахсуданның ұлы, мүмкін Әбу'л Хайджа Манучир, Сәлжұқ кепілі ретінде Хурасанға жіберілді. Сол жылы Туғрилдің әскері Анатолияда Византиямен шайқасты. 1055 жылы оған Аббасид халифасы Әл-Қайым Бағдадты Буидтерден қайтарып алуды тапсырды. Оның асырап алған бауыры Ыбырай Инал басқарған түркі күштерінің бүліктері мен Буид күштерінің күш-жігері 1058 жылы қаланың Фатимид халифасына түсуіне әкелді. Екі жылдан кейін Туғрил бүлікті басып, Ибрагимді жебесінің бауымен тұншықтырып өлтіріп, Бағдадқа кірді. Содан кейін ол Табриз қаласының жанында Аббасид халифасының қызына үйленді.

Өлім және мұрагерлік

Тугрил 1063 жылы 4 қазанда жетпіс жасында Рейде қайтыс болды. Баласы болмағандықтан, ол өзінің шағын немересі Сүлейменді (Чағри Бектің ұлы) мұрагері етіп тағайындады. Визир әл-Кундури бұл таңдауды қолдады және бала регенті ретінде өзінің билігін зорлықпен кеңейту үшін осыны ұсынған болуы мүмкін. Мұрагерлікке Чағри Бектің қабілетті және үлкен ұлы Алп Арслан таласты, ол 1059 жылдан бері әкесі қайтыс болғаннан кейін Хурасанды басқарып келген. Алп Арслан империяның барлық жеріне билігін жылдам орнатып, Тугрил мен Чағри жерлерін бірге билеген тұңғыш Сельджук билеушісі болды.

Отбасы

Оның бір әйелі Алтын Жан Хатун болды. Ол түрік әйел, болжам бойынша Хорезмнен шыққан, және Хорезм шахы Шах Маликке үйленген, одан Ануширван есімді ұлы болған. Олар шамамен 1043 жылы үйленді. Ол 1060 жылдың желтоқсанында қайтыс болды. Тағы бір әйелі – Аққа Хатун. Туғрил қайтыс болғаннан кейін ол Алп Арсланға үйленді. Оның тағы бір әйелі Әбу Қалижардың қызы еді. Олар 1047–48 жылдары үйленді. Тағы бір әйелі – Фарух әл-Хатуни, оның ағасы Шағри Бегтің жесірі және ұлы Сүлейменнің анасы. Олар Шағри қайтыс болғаннан кейін, 1060 жылы үйленді. Тағы бір әйелі Саида Хатун болды. Ол Аббасид халифасы әл-Қайымның қызы еді. 1061 жылы Туғрил Рай қадисін Бағдадқа жіберіп, оның қолынан үйленуді сұрады. 1062 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Тәбриздің сыртында неке шарты жасалды, құдалыққа жүз мың динар берілді. Ол 1063 жылдың наурыз-сәуір айларында сұлтан сарайына әкелінді. Туғрил қайтыс болғаннан кейін, Алп Арслан оны 1064 жылы Бағдадқа қайтарып жіберді. 1094 жылы халифа әл-Мустазир оны құлату үшін сөз сөйлеуден сақтандырып, үйінде қалуға мәжбүр етті. Ол 1102 жылдың 20 қазанында қайтыс болды.

Мұра

Сұлтан Туғрилдің әскери дарын иесі екені даусыз. Оның әскери жорықтары көптеген бағындырылған мемлекеттердің өндіріс күштеріне ауыр зиян келтіргенімен, "Шығыс пен Батысты" байланыстырған алғашқы қуатты ортағасырлық түрік империясының құрылысына жол ашты. Зор империяның қалыптасуы әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірде маңызды өзгерістерге алып келді. Жер иеленуші аристократияның ықпалы күрт артты. Бірте-бірте мемлекеттік басқарудың жаңа аппараты мен азаматтық және әскери басқарудың императорлық жүйесі қалыптасты. Туғрилдың бағындырулары ғана емес, жаңа мемлекет құруға қатысқан көшпелілердің де өміріне әсер етті. Оғыз түрікмен тайпаларының өмірінде елеулі өзгерістер болды, олар Хорасан, Иран, Ирак, Сирия, Кавказ және Кіші Азияға қоныстанғанда. Көшпелілердің біріккен топтары жартылай және толық отырықшы өмір салтына, сондай-ақ егіншілікке көшті. Ескі тайпалық байланыстар үзіліп, феодалдық қатынастар одан әрі дамуға жаңа серпіліс алды, бірақ көне заманға тән институттардың іздері ұзақ уақыт сақталды. Селжұқ ақсүйектері бағындырылған жерлердің феодалдық аристократиясымен біртіндеп бірігуге көшті.