Кіріспе

Буддистік гибридті санскрит (БГС) – Үндістанның буддалық мәтіндерінде, мысалы, "Даналықтың толықтығы" сутраларында қолданылатын тілге қатысты қолданылатын қазіргі заманғы лингвистикалық категория. БГС орта индо-арий тіліне жатқызылады. Оны кейде "буддалық санскрит" немесе "аралас санскрит" деп те атайды.

Шығу тегі

Бұған дейін буддалық ілімдер индустар элитасының тілінде жазылған деп есептелмейді. Будда заманында осы тілде білім беру Ведалық зерттеулермен ғана шектелген. Гуатама Будда қазіргі санскрит тілін білгенмен, оның ілімдері бастапқыда жергілікті тілдерде таратылды. Бір кезде ол өзінің ілімдерін Веда тіліне аударуға қарсы болды, себебі мұндай әрекет ақымақтық болар еді. Ежелгі санскрит филологы Панинидің еңбегінен кейін санскрит Үндістанда әдебиет пен философияның басты тіліне айналды. Буддистік монахтар ерте ауызша дәстүрдің протоканоникалық пракритінен бастау алған тілдік дәстүрдің ықпалында болып, өздері қолданатын тілді оған бейімдеуге кірісті. Осы тілдің пали тілімен байланысы туралы түрлі теориялар бар, бірақ пали тілі санскритке қарағанда осы тілге жақын екені анық. К. Р. Норманның пікірінше, палиді де БХС (Буддалық гибридтік санскрит) түрі деп қарастыруға болады. Дегенмен, Франклин Эджертон палидің негізінде пракрит екенін айтады. Ал бұрынғы еңбектерде, көбінесе Махасангхика мектебінде, түпнұсқа пракрит толыққанды санскриттелмеген «қоспа санскрит» формасы қолданылған, онда фонетикалық формалар санскрит нұсқаларына ауыстырылған, бірақ пракриттің грамматикасы сақталған. Мысалы, пракриттегі *bhikkhussa* (монах, санскриттегі *bhikṣu*-ға ұқсас) сөзінің иеленушілік жекеше түрі санскриттегі *bhikṣoḥ* емес, механикалық түрде *bhikṣusya* болып өзгертіледі. Осы терминнің қолданылуы мен анықтамасы Франклин Эджертонның ғылыми еңбектерімен тікелей байланысты. Буддалық гибридтік санскритті қазіргі әлемде негізінен буддалық ілімдерді зерттеу және индо-арий тілдерінің дамуын талдау үшін зерттейді. Пали және классикалық санскритпен салыстырғанда, буддалық гибридтік санскриттің зерттелу деңгейі төмендеу, себебі қолжетімді жазбалардың аздығы және кейбір ғалымдардың пікірінше, БХС санскриттен оқшау тілдік санақ құрайтындай ерекше емес. Эджертон буддалық гибридтік санскрит мәтінін оқитын адам «грамматикалық қателерге сирек кездеседі, тіпті эпостардың санскритінде де Панинидің қатаң ережелерін бұзатын жағдайлар кездеседі. Бірақ әрбір абзаста формальды түрде кемшіліксіз болғанымен, буддалық емес авторлар ешқашан қолданбайтын сөздер мен тіркестер кездеседі» дейді. Эджертоннің пікірінше, санскриттегі буддалық еңбектердің көбі, кем дегенде соңғы кезеңге дейін, біртұтас тілдік дәстүрге жатады. Осы еңбектердің тілі брахмандық санскрит дәстүрінен бөлек және түптеп келгенде протоканоникалық пракриттің жартылай санскриттелген түріне қайтады. БХС-ның ерекше буддалық лексикасы БХС стандартты санскриттен мүлдем бөлек жеке тілдік дәстүрге бағынышты екенін көрсетеді (Эджертон басқа да белгілерді анықтады). Стандартты брахмандық санскритті қолданған буддалық авторлардың саны аз болды. Бұл топта, көрінетін нәрсе, жас кезінде ортодоксалды брахмандық білім алған, кейін буддизмге өткен, мысалы, Асвагоса сияқты адамдар болды.

Буддистердің классикалық санскритті қолдануы

Буддистердің бәрі санскритті аралас түр ретінде қолданбайды. Кейбір аударма еңбектері, мысалы, Сарвастивадин мектебіне жататындары, классикалық санскрит тілінде аяқталған. Классикалық әдебиетке қарағанда қарапайым стильде жазылған, санскрит тілінде тікелей жазылған кейінгі еңбектер де болды, сондай-ақ Буддакарита сияқты көркемдік классикалық стильдегі кавья шығармалары да бар. "Буддалық аралас ағылшын тілі" термині буддалық мәтіндерді аудауда қолданылатын ерекше тілдік стильдерді сипаттау үшін пайдаланылған.