Кіріспе

Ижеван () – Арменияның Тавуш облысының Ижеван муниципалитетіне қарасты қала және қалалық муниципалды құралым. Ол аймақтың орталығында, Гугарк тауларының Ижеван қыратының етегінде, Агстев өзенінің жағасында орналасқан. Ижеван – Армян Апостолдық Шіркеуінің Тавуш епархиясының орталығы. Ижеван Ереваннан солтүстік-шығысқа қарай 137 км қашықтықта жатыр. Ереван-Тбилиси тас жолы Ижеван қаласынан өтеді. 2011 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 21 081 адамды құрады. Қазіргі Ижеван аумағында бұрын тарихи Сирия мен Солтүстік Кавказ арасында саяхаттайтын адамдарға қызмет көрсеткен, қараван-сарайлар деп аталатын көптеген жол бойындағы қонақ үйлер болған. Ижеван атауы 1961 жылы елді мекен қала мәртебесін алғаннан кейін ресми түрде бекітілді.

Тарих

Қазіргі Ижеванның орталығында табылған камералы қабірлер, сондай-ақ Агстев өзенінің сол жағалауындағы соңғы қола дәуірінің зираты, осы жердің ерте мекенделгенін көрсетеді. Тарихи тұрғыдан, қазіргі Ижеван аймағы ежелгі Утик пен Гугарк аймақтарының бөлігі болған, олар Ұлы Арменияның тиісінше 12-ші және 13-ші провинциялары еді. Агстев өзенімен бөлінген Ижеванның шығыс жартысы тарихи Утиктің Тючкатак кантонына, ал батыс жартысы тарихи Гугарктың Дзорапор кантонына қарасты. Левант пен Солтүстік Кавказ арасындағы маңызды сауда жолында орналасқан қазіргі Ижеван аймағы орта ғасырларда көптеген демалыс орындары мен керуенсарайларға ие болды. Бұл орындар Тбилисиден Двинге дейінгі жолдағы саудагерлер мен керуендері үшін демалысқа тоқтау орны болды. Ортағасырлық керуенсарайдың қалдықтары Агстев өзенінің жағасында, Хамам Джала деп аталатын жерде сақталған. 1501-02 жылдардан бастап Шығыс Армения жерлерін бақылауға алған парсы билігі тұсында 1780 жылдары Каруансара ауылы құрылды. Қазіргі Лори және Тавуш аймақтары, сондай-ақ көршілес Грузия 1800-01 жылдары Ресей империясының құрамына кірді. 1804-13 жылдардағы орыс-парсы соғысынан кейін, 1813 жылғы қазан айында Ресей империясы мен Қажар Персиясы арасында қол қойылған Гулистан шарты бойынша бұл аймақтар Ресейдің ресми бөлігіне айналды. 1840 жылы Елизаветполь уезі құрылды, және Тавуштың көп бөлігі Ресей империясының жаңадан құрылған әкімшілік бөлігіне қосылды. Кейін, 1868 жылы Елизаветполь губернаторлығы құрылды, және Тавуш жаңадан құрылған Қазақ уезінің құрамына кірді. Ресей билігі тұсында, Қарабақтан шамамен 6000 армян отбасысы Агстев өзенінің аңғарына көшіріліп, Тавуш аймағында, соның ішінде Каруансара ауылының аумағында қоныстандырылды. Ауыл 1860 және 1870 жылдарда жаңа өркендеуді бастан өткерді, себебі Қазақ (Qazax) және Ериван (Ереван) арасындағы, Каруансарадан өтетін жаңа жол ашылды. 1918 жылы Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, 1919 жылы Каруансара атауы Ижеван деп өзгертілді. 1920 жылдың 29 қарашасында Ижеван, Нойемберянмен бірге, елдің солтүстік-шығыс бөлігіндегі Совет Әзербайжанынан келген Қызыл Армияның басып алуынан кейін Совет өкіметі орнаған алғашқы армян елді мекені болды. 1930 жылы ол жаңадан құрылған Ижеван ауданының орталығына айналды. Қаланың алғашқы негізгі жоспары 1948 жылы қабылданды, ал кейін 1967 жылы қайта қарастырылды. 1951 жылы Ижеван шарап-бренди зауыты, ал 1959-65 жылдары кілем зауыты ашылды. Өнеркәсіп секторының біртіндеп дамуымен, 1961 жылы Ижеван қала мәртебесін алды. 1970 жылы ол Армения Кеңес Социалистік Республикасының республикалық бағынысындағы қалаға айналды. 1991 жылы Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, 1995 жылғы әкімшілік реформаларға сәйкес Ижеван жаңадан құрылған Тавуш облысының орталығы болды.

География және климат

Гугарк тауларымен қоршалған Ижеван, Агстев өзенінің аңғарында, теңіз деңгейінен орташа есеппен 755 метр биіктікте орналасқан. Айналасындағы таулар қалың орманмен жабылған, ал кейбір аймақтарда альпілік шалғындарға айналады. Ижеванның солтүстігінде Гетаховит ауылы, оңтүстігінде Ганджакар ауылы жатыр. Қаланың оңтүстік жағына қарай кіре берісте Спитак-Жур деп аталатын шағын көл орналасқан. Бұл аймақ Кёппен климаттық жіктеуі бойынша Cfa класына жатады. Жылдық орташа температура 12,4 °C, қаңтар айында 0,5 °C, шілде айында 23,9 °C құрайды. Ижеванда тіркелген ең жоғары температура +39 °C, ал ең төменгі температура 16,1 °C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 575,2 мм.

Көлік

Ижеван астанасы Ереванмен және Арменияның қалған аумақтарымен М4 тас жолы арқылы байланысты. Тас жол Армения-Әзірбайжан шекарасы арқылы қаладан солтүстік-шығысқа қарай 16 шақырымға созылады. Ішкі тұрғысынан Ижеван Тавуш облысының айналасындағы қалалар мен ауылдармен өңірлік жолдар желісі арқылы байланысты. 1980-жылдардың соңында қалада Ереван мен Гянджа арасындағы теміржол станциясы болған. Кеңес Одағының тарағаннан кейін станция қазірге дейін теміржол қызметі тоқтатылған, алайда 2021 жылдан бастап желіні қайта ашу мүмкіндігі қарастырылуда.

Өнеркәсіп

Ижеван – Тавуш облысының экономикалық орталығы. Кеңес кезеңінде қалада, әсіресе кілем тоқу және ағаш өңдеу салаларында айтарлықтай өндіріс дамуы болды. Ижеванда Совет дәуірінен қалған бір ғана кәсіпорын әлі жұмыс істеп тұр, ол – 1951 жылы құрылған Ижеван шарап-арақ зауыты (әсіресе анор шарабымен танымал). Ижеван кілем тоқу фабрикасы Кавказдағы ең ірісі және барлық Кеңес Одағында үшінші орында тұрған. Армения тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген шағын өндіріс орындары ашылды, оның ішінде 2003 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан "Карарт" тас өңдеу зауыты бар. 2014 жылы Ижеванда бағдарламалық құралдарды жасаумен айналысатын "Вектор" компаниясы құрылды. Дегенмен, Ижеванда және аймақтың барлық бөлігінде жұмыссыздық деңгейі жоғары болып қалуда.

Туризм

Тавуш – Арменияның ең көркем аймақтарының бірі. Агстев аңғарында, ормандар мен биік таулармен қоршалған Ижеван, көбінесе орманды демалыс орнына ұқсайды. Қаланың 1969 жылы басты жолдың солтүстік жағында салынған 200 орындық көп қабатты қонақ үйі болған, бірақ ол қазір вандализм салдарынан қирап жатыр. Ижеван қапталы – қаланың батысында орналасқан, 59 км² аумақты қамтитын қорғалатын жабайы табиғат қапталы. Ижеванның солтүстігіндегі Енокаван ауылының жанындағы Енокаван шатқалы – аймақтағы ең танымал саяхат орындарының бірі. Онда көптеген тік жарлар, үңгірлер, ормандар, өзендер мен сарқырамалар бар. "Анапат үңгірінде" майя және ацтектер өнеріне ұқсас христиандық дәуірге дейінгі мүсіндер кездеседі. Енокаван шатқалында шағын демалыс үйлері мен заманауи курорттар бар.

Спорт

Ижеван қаласында 2007 жылы салынған және 2008 жылы Армения Тәуелсіздік кубогының финалдық матчын Елордадан тыс жерде алғашқы және жалғыз рет қабылдаған «Арнар» стадионы орналасқан. «ФК Бентонит Ижеван» қаладағы жалғыз кәсіби футбол клубы болды, ол 2007 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты таратылды. Қазіргі уақытта қалада 2000 жылдан бері жұмыс істейтін «ФК Никарм» деген 19 жасқа дейінгі футбол клубы бар. Қала әкімдігі басқаратын балалар мен жастар спорт мектебі де бар. Ижеван жыл сайынғы «MultiForce» халықаралық жарыс трассасы болып табылады, ол Армения және көрші елдерден қатысушыларды тартады.