Кіріспе

Vayots Dzor, Арменияның Yeghegnadzor ( ) қаласы – Арменияның оңтүстігіндегі қала және қалалық муниципалитет, Vayots Dzor облысының және Yeghegnadzor муниципалитетінің орталығы болып табылады. Ол Ереваннан оңтүстікке қарай, Сркгонк өзенінің жағасында, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. 2016 жылғы ресми бағалау бойынша Yeghegnadzor халқы шамамен 6600 адамды құрайды. 2011 жылғы халық санауы бойынша қала халқы 7944 адамды құрады. Yeghegnadzor – Армения Апостолдық шіркеуінің Vayots Dzor епархиясының тамырқасы.

Этимология

Егегегнадзор атауы екі армян сөзінен құралған: "егег" – қамыстың сабағы, ал "дзор" – аңғар деген мағынаны білдіреді. Осылайша, қала атауының мағынасы – "қамыстың аңғары".

Тарих

Елді мекен алғаш рет 5 ғасырда Пондзатах деп аталып өтті. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол Сыуниктің Вайоц Дзор кантонына жатады; Үлкен Арменияның 9-шы провинциясы. Дегенмен, б.з.б. 1-мыңжылдыққа жататын зират қазбалары мен мавзолей қалдықтары бұл аймақтың 5 ғасырдан бұрын қоныстанғандығын көрсетеді. Қала маңындағы Урарт бекінісінің қалдықтары б.з.б. 7 ғасырға дейін соқтырады. Тарихи жазбаларға сәйкес, 9 ғасырдың 1-ші тоқсанында Васак ұлы, Сиунат принці Филипп өзінің резиденциясын Сизианнан Вайоц Дзорға көшіріп, Егегегисте бекініп, Егегнадзор немесе Егегяц Дзор аталымы бүкіл провинцияға таралды. Орта ғасырларда Жібек жолы Вайоц Дзор аймағынан өтті, әсіресе қазіргі Мартуни қаласын Егегнадзормен байланыстыратын жол. 10-13 ғасырлар аралығында, Егегнадзор Сиуник патшалығының құрамында болған кезде, Сиуния әулетінің билігімен көптеген маңызды шіркеулер, монастырь кешендері, көпірлер және керуенсарайлар салынды. 16 ғасырдың басында Шығыс Армения Сафавилердің парсы билігіне қарады. Егегнадзор аумағы Ериван Бегларбегілігінің, кейін Ериван хандығының құрамына кірді. 16-17 ғасырлар Егегнадзор тарихындағы ең ауыр кезең болып есептеледі. Аймақ түркі және иран тайпаларының басқыншы әскерлері арасындағы үздіксіз шайқас алаңына айналды. Нәтижесінде, маңызды ескерткіштер мен дамыған ауылдар қиратылып, халық көшірілді. 1747 жылы Егегнадзор жаңа құрылған Нахичеван хандығының құрамына енді. 19 ғасырдың басында Егегнадзор Кешишкенд деп аталды. 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысынан кейін, 1828 жылы Ресей империясы мен Парсы арасында қол қойылған Түрікменчай шартының нәтижесінде Шығыс Арменияның көптеген аумақтары, соның ішінде Вайоц Дзор Ресей империясының құрамына қосылды. 1828-1830 жылдары Иранның Салмас және Хой қалаларынан көптеген армян отбасылары Шығыс Арменияға қоныс аударды, әсіресе кейіннен 1840 жылы Ериван губернаторлығының құрамына кірген аймақтарға. Армян қоныс аударушыларының бірінші толқыны 1828-1829 жылдары Вайоц Дзор аймағына келді. 1870 жылы Егегнадзор Ресей империясының Ериван губернаторлығында жаңадан құрылған Шарур Даралагез уезінің құрамына енді. 1918-1920 жылдары ол қысқа ғасырлық Армения Республикасының құрамында болды. Армения кеңестік үкіметке бағынғаннан кейін, қала кеңестік билікке қарсы күрестің маңызды орталықтарының біріне айналды және Гарегин Нждех басшылығымен мойындалмаған Таулы Армения Республикасын құрды. Бірақ 1921 жылдың шілдесінде большевиктерге бағынғаннан кейін Армения КСР-нің құрамына кірді. Қала 1935 жылға дейін Кешишкенд деп аталды, содан кейін большевик көшбасшысы Анастас Микоянның құрметіне Микоян болып өзгертілді. 1956 жылдың 6 желтоқсанында қала тарихи атын қайта алып, Егегнадзор деп аталды. 1991 жылы Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, 1995 жылғы әкімшілік реформаларға сәйкес, Егегнадзор жаңадан құрылған Вайоц Дзор облысының орталығы болды.

География және климат

Егегнадзор теңіз деңгейінен 1194 метр биіктікте орналасқан. Төменгі және орта биік жазықтар көбінесе жартылай шөлдер. Қала Арпа өзенінің саласы – Сркгонк өзенінің оң және сол жағалауларында салынған. Қаланың солтүстігінен Гладзор ауылымен тікелей шектеседі. Қаланың ыстық, ылғалды континенттік климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі Dfa), күндізгі температураның айтарлықтай ауытқуларымен, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 400 мм және тау аңғарларындағы желдер басым. Қаңтар айындағы орташа ауа температурасы -5-6°C, ең төменгі температурасы -22°C, ал шілдеде ең жоғары температурасы +35°C. Климаты жұмсақ, қысы қарлы, ал жазы жылы болады. Қала төңірегінде безоар иегі, қасқыр және түлкі сияқты сүтқоректілер, сондай-ақ гадю және уланды жылан сияқты бауырымен жорғалаушылар, құсқұс және шақшық сияқты құстар кездеседі.

Мәдениет

Егегнадзор – Вайоц Дзор облысының ең ірі қаласы және мәдени орталығы. Онда мәдениет сарайы, қоғамдық кітапхана және аймақтық мұражай бар. Қалада сонымен қатар өнер мектебі, спорт мектебі және музыкалық академия орналасқан. Қала орталығындағы Момик қоғамдық саябағында амфитеатр бар. Саябақта б.з.д. 2-мыңжылдыққа жататын вишапакар (дракон тасы) да бар. Егегнадзор тұрғындары көбінесе консервативті. Олар діни және дәстүрлі мерекелерді, соның ішінде Трндез бен Вардаварды тойлайды. Дегенмен, қалада ең танымал мереке – жыл сайын қазан айының екінші жексенбісінде өтетін егін жинау тойы. Барлық ауылдардың халқы гүлдермен безендірілген көліктерде өз өнімдерін, аумақтарына тән жидектерін алып келіп, шеруге қатысады. Той кезінде театрлық қойылымдар мен концерттер ұйымдастырылады. Егегнадзор ірімшігімен де әйгілі. Егегнадзор ірімшігі пастеризацияланған сиыр немесе ешкі сүтінен (немесе екеуінен де) және жергілікті шөптермен араластырылып жасалады. Оны жеке-жеке тоқылған қыш құмыраларға салып, тауға көміп, кем дегенде 6 ай бойы пісіріп, содан кейін ғана тұтынылады. Ірімшіктің дәмі күшті, ащы және тұзды, ал тау шөптерін қосу оған ерекше дәм береді. Текстурасы жартылай жұмсақ және кеуекті.

Ескерткіштер

Қасиетті Құдай анасы соборы, бұрын Сурп Саркис шіркеуі деп аталған, 12 ғасырда салынған және 1878 жылы жаңартылған. Базилика Егегнадзор қаласының орталығында орналасқан және Армян Апостольдық шіркеуінің Вайоц Дзор епархиясының орталығы болып табылады. Прошаберд бекінісі (Болораберд бекінісі) 13 ғасырда салынған, Егегнадзордан солтүстік-шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде, Гладзор және Вернашен ауылдарының жанында орналасқан. 13 ғасырдағы Гладзор тарихи университеті, Егегнадзордың шетіндегі Гладзор ауылында орналасқан. Агаракадзор көпірі, 13 ғасыр. 13 ғасырдағы Нораванк монастырь кешені, Егегнадзордан бірнеше шақырым қашықтықта, қаланың оңтүстік-батысында орналасқан. 1321 жылы салынған, Вернашен ауылының жанында, Егегнадзордың солтүстігінде орналасқан Құдай анасының Спитакавор монастыры.

Медиа

"Вардадзор" айлығы – Вайоц Дзор облысының аймақтық газеті. Ол 2002 жылдың 15 қарашасынан бері Егегнадзорда жарық көріп келеді. Газет саяси, экономикалық және аймақтық жаңалықтарды жариялайды. Сонымен қатар, оның құрамында әдеби қосымша да бар.

Көлік

Арменияны солтүстіктен оңтүстікке жалғастыратын M2 тас жолы қаладан өтеді. Екінші жағынан, Егегеннадзор Вейотс-Дзордың басқа аймақтарымен H 40 және H 47 тас жолдары арқылы ішкі байланысқа ие.

Экономика

Қала экономикасы құрылыс секторы мен азық-түлік өңдеу өнеркәсібіне негізделген. Қаладағы ең ірі азық-түлік өңдеу кәсіпорындарының қатарында 1992 жылы ашылған Маран шарап зауыты, 1998 жылы ашылған Ескі Көпір шарап зауыты, 1999 жылы ашылған Гетнатун шарап зауыты, 2000 жылы ашылған Алтын Ешкі ірімшік фабрикасы, 2002 жылы құрылған сүт өнімдеріне арналған Селим ЖШС және 2015 жылы ашылған Егегендазор консерві зауыты бар. Қалада "Рафелгриг" электр тауары өндірісі (1968 жылы құрылған) және 2003 жылы құрылған шарап пен коньяқ пісіруге арналған емен бөшкелер жасаумен айналысатын "Изотон" компаниясы сияқты көптеген басқа да өнеркәсіптік фирмалар орналасқан. Қалада құрылыс материалдары, тоқыма, қолмен тоқылған кілем және әшекей бұйымдарының жеңіл өндірісі де кездеседі. Кеңес кезеңінде Егегеннадзор Армян КСР-нің маңызды өнеркәсіптік орталықтарының бірі болған. Егегеннадзор эстафета зауытында 1100-ге жуық жұмысшы, трикотаж зауытында 500-ден астам жұмысшы, ал аяқ киім зауытында шамамен 200 жұмысшы жұмыс істеген. Егегеннадзор маңындағы аудандарда ауыл шаруашылығы, оның ішінде егіншілік, мал шаруашылығы және ара шаруашылығы дамыған.

Білім

2004 жылы қалада Гителик Егегнадзор университеті ашылды. 2016 жылының мәліметтері бойынша, онда 12 факультет бар. 2008 жылдан бері Армения мемлекеттік экономика университетінің Егегнадзор кампусы жұмыс істеп келеді. 2016 жылы Егегнадзорда 4 мемлекеттік мектеп және 3 балабақша жұмыс істейді. Арменияның Корольдік Викториан университеті білім беру қоры (РВУ) Егегнадзор қаласында орналасқан.

Спорт

1992 жылы Момик ФК ретінде құрылған Егегнадзордың Арпа ФК Армения Премьер-лигасында қаланың намысын қорғады. Көптеген армян футбол клубтары сияқты, Арпа ФК 2003 жылдың басында таратылып, қазір кәсіби футболдан шетте тұр. 1985 жылы салынған Егегнадзор қалалық стадионы шамамен 500 көрерменді қабылдай алады.