Кіріспе

Ортағасырлық грузин мемлекеті, Грузия-Түркия шекарасындағы тарихи аймақ.

Иберия патшалығы – Багратиони әулеті билігінде болған ортағасырлық грузин монархиясы, шамамен 888 жылы пайда болған. Бұл патшалық Иберия княздығының орнына келді және Тао-Кларджети тарихи аймағында, яғни Түркияның солтүстік-шығысында, сондай-ақ қазіргі Оңтүстік-Батыс Грузияның бір бөлігінде орналасқан. Оның шектері оңтүстікте Иберия қақпаларынан солтүстікте Кіші Кавказға дейін созылған. Тарихи тұрғыдан алғанда, аймақ келесі тарихи аудандарды қамтиды: Арсиани тауларының батысында Тао, Кларджети, Нигали және Шавшети, ал шығысында Месхети, Эрушети, Джавахети, Артаани, Абоци, Кола және Басиани жатыр. Аймақтың ландшафты таулармен және Чорух және Кура өзендерінің салаларымен сипатталады. Бұл аймақ 1008 жылы барлық грузин жерлері мен княздықтарды Грузия патшалығында біріктіруде шешуші рөл атқарды.

Құру

813 жылы Багратиони әулетінің соңғы Иберия ханзадасы Ашот I өзінің Кларджети герцогтігінде бекінді, онда ол V ғасырда Иберия патшасы Вахтанг I салған дегенді айтатын Артануджи бекінісін қалпына келтірді және Византияның қорғауын алды. Ашот Иберияның бас князі және куропалаты ретінде мойындалғаннан кейін, ол арабтарға қарсы содан соғыс жүргізіп, араб үстемдігінен айналағы жерлерді біртіндеп өз билігіне қосты. Ашот I осы жерлерге грузиндердің қоныс аударуын ынталандырды және көрнекті грузин шіркеу қайраткері Григорий Ханцтаның (759–861) бастамасымен құрылған монастырьлық өмірді қолдады. Осы аймақ ұзақ уақыт бойы мәдени қауіпсіздік ошағына айналып, Грузияның ең маңызды діни орталықтарының бірі болды. Нәтижесінде, Иберияның саяси және діни орталығы оңтүстік-батысқа, Тао-Кларджетиге көшті. Княздықтың географиялық орны, Шығыс пен Батыстың алып империяларының арасында болуы және Жібек жолының бір тармағы оның аумағынан өтуі, түрлі ықпалдарға ұдайы тонуын қамтамасыз етті. Кавказдағы жергілікті араб әмірлерінің тәуелсіздікке ұмтылысы күшейген кезде, халиф Тбилисинің бүлікші әмірі Исмаил ибн Шуайбқа қарсы тұру үшін Ашотты Иберия князі деп мойындады. Тбилиси әмірі Ашоттың жауы, Кахетия князі Григол және Грузияның таулы тайпалары – Цанарлардың қолдауын алды. Ашот Абхазия патшасы Феодосий II-мен одақтасып, Ксани өзені жағасында әмірмен шайқасып, жеңіске жетіп, кахетилерді Орталық Ибериядан ығыстырды. Бірақ Армения губернаторы Халид ибн Язид әл-Шейбани Шығыс Грузияны қайта бағындырғанда, Ашот Тао-Кларджетиге қайта шегінді.

Династиялық қақтығыс

Липарит, Липариттерден шыққан, Триалетиді басып алды, онда ол Клде Карни бекінісін салды және 876 жылдан кейін Гуарамның немере інісі Давид I (Баграт I-нің ұлы) билігіне бағынды. Бұл өзгерістер Гуарамның ұлы Насраны мұрасыз қалдырды және оны 881 жылы өзінің туысы Давид I-ді өлтіруге итермеледі. Қылмыстан кейін Насра Византия аумағына қашып кетті, одан оны күйеу інісі Абхазияның Баграт I алып келді. Соңғысы Византияның әскери көмегін қамтамасыз етіп, Насраның атынан Багратидтердің иеліктеріне шабуыл жасады. Кавказдағы Византияның ықпалын теңгергісі келген Арменияның Ашот I, Давид I-нің ұлы Аднарнасқа қолдау көрсетуге араласты. Осылайша Багратидтер әулетінің ішкі жанжалы аймақтық қақтығысқа ұласты. Насра Одзрхе, Джуаристихе және Ломсианта бекіністерін басып алды, бірақ соңында жеңіліп, тұтқындалды және Аспинзада өлімге кесті. Адарнас әлі кәмелетке толмағандықтан, Византия императоры бөліп-жару саясатын ұстанды және Адарнас емес, оның туысы Гурген I Таоны курпалат етіп тағайындады. Арменияның қайта жандануымен одақтасқан Адарнас Төменгі Таодағы өзінің базасынан экспансия саясатын бастады. Курпалат болмағандықтан және Арменияның мысалын алдынан қойып, Адарнас патша атағын қабылдады. Адарнас пен Гурген арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, ашық соғысқа ұласты. Гурген 891 жылы Артани маңындағы Мглинавиде Адарнас пен оның одақтасы Баграт I Кларджетидің (Сумбат I-нің ұлы) қолынан жараланып, тұтқындалды. Византия үкіметі жағдайға бейімделіп, 891 жылы Гургеннің қайтысынан кейін Адарнасты курпалат деп мойындады. Таоның Гурген I екі ұл қалдырды – Адарнас және жетілмеген Ашот, осылайша Багратидтердің «Таоның бірінші үйінің» негізін қалады, ол оның немересі Гурген II (918–941 жылдары билеген) тұсында жойылды.

Патшалықтың қалпына келуі

Адарнасе Ашот I-нің көмегіне адал жауап берді, бұл адалдық Ашоттың мұрагері Смбат I билігіне дейін сақталды. Адарнасе 890 жылы династиялық күрес кезінде Смбатқа тәжді жеңуге көмектесті, содан кейін Арменияның бұрынғы халифасы Диярбақырдың Әхмет ибн Исаға қарсы оған қосылды. Смбат Адарнасенің патшалық мәртебесін мойындап, 899 жылы оны жеке өзі таққа отырғызды. Екеуі 904 жылы Абхазия патшасы Константин III-ті жеңіске жеткізді, ол Ішкі Иберияда Адарнасемен, ал Гогаренда Смбатпен билік үшін бәсекелесті. Адарнасе Константинні тұтқынға алып, Смбатқа тапсырды. Бірақ Смбат Адарнасенің күшінің артуын теңестіруге және армян ықпалын Батыс Грузияға дейін кеңейтуге ұмтылғандықтан, тұтқынды босатты. Бұл әрекет Адарнасені Смбатқа қарсы бұрды, ал одан кейінгі араздық екеуінің де әлсіреуіне әкелді: Адарнасе 904 жылы Константин III-тен жерін тартып алды, ал Смбат 914 жылы Әзірбайжанның Сажид билеушісі Юсуфтан жеңіліп, қиналып өлді. Осы оқиғалардың нәтижесінде Адарнасе Багратидтердің Таудағы мұралық жерлеріне қайта орналасты. Үшінші ұлы Баграт I (937–945) туысы Гурген II (918–941) қайтыс болғаннан кейін Жоғарғы Тауды иеленді. Ең кіші ұлы Смбат I (954–958) ағасы Ашот II қайтыс болғаннан кейін жер мен атақ алды. Патшалық атағына қарамастан, Давид II әкесінен айырмашылығы, император Давидтің кіші інісі Ашот II-ге берген дәстүрлі византиялық «куропалат» атағын алмады. Давидтің тек «магистр» атағы болды, оны туысы Таудың Гурген II-сімен бөлісті. Нәтижесінде Давидтің ықпалы мен беделі інісінен кем болды. Таудың Гурген II-сі де, Давид та Гургеннің қарындасы Кларджетидің Ашотының иелігіндегі Багратид қаласы Артанужиді византиялықтардың басып алуына қарсы тұрды.

Абхазияның үстемдігі

Георгий II Абхазиялық (923–957 жылдары тақ отырған) өзінің ізашарының, негізінен Иберияны бақылауда ұстауға бағытталған экспансиялық саясатын жалғастырды. Жергілікті ақсүйектердің адалдығын қамтамасыз ету үшін 917 жылы ол өз ұлы Константинді Иберияның билеушісі етіп тағайындады, бірақ үш жылдан кейін ол әкесіне қарсы төңкеріс жасады. Георгий Иберияға кіріп, Уплисцихе қаласын қоршауға алды. Ол Константинді адалсыздықпен алдап, оның көзін жойып, ер адамдық қасиетін жоқ қылды. Георгий Ибериядағы үстемдігін нығайту үшін тағы бір ұлын, Леонды (болашақ король Леон III) орнатты. Георгий Багратидтермен одақтасып, қызы Гурданкхты Баграт II-нің ұлы Гурген Багратиониге берді.

Тәуелсіздік

958 жылы Сумбат I-нің ұлы Баграт II әкесінің барлық құрметін (Couropalates атағын қоспағанда) мұраға алып, тек Төменгі Таоны ғана биледі. Баграт сол кездегі Багратидтердің ең беделді тұлғасы болған туысы Дауд III Таоға Әзірбайжанның Равадидтеріне қарсы күресте көбінесе көмектесіп тұрды.

Тао княздігі

Әділ билеуші және шіркеудің досы болған Давид, Византия императоры Василий II-мен одақтасып, бүлікші византиялық ақсүйек Бардас Склеросқа (976–979) қарсы күресті және осының нәтижесінде кең аумақтар алды, ол замандас грузин деректерінде «Грекияның жоғарғы жерлері» деп белгіленді. Бұл оны Оңтүстік Кавказдың ең қуатты билеушісіне айналдырды: оның мемлекетіне бірнеше бұрынғы кайсит жерлері кірді, олардың көп бөлігі Ван көліне дейінгі аймақтарды құрады. Бір ғана кері кету 987–989 жылдардағы Византия империясымен сәтсіз қақтығыс болды, ол Давидті өлімінен кейін өзінің билігін император Василий II-ге беруге мәжбүр етті, ал оның иеліктері кейіннен Иберия тақырыбы ретінде ұйымдастырылды. Барлық грузин жерлерін біріктіруді нық қалаған Давид, Баграт II-нің немересі, сонымен қатар Абхазияның мұрагері болған Баграт ханзадасын (болашақ патша Баграт III) қабылдады. 975 жылы Давид оны Картлиде (Орталық Иберия) тұрақты ханзада етіп тағайындады, ал кейіннен Абхазияның патшасы (978) етіп бекітті. 994 жылы Баграт II қайтыс болғанда, Баграттың әкесі Гургеннің Иберия патшасы болып таққа отыруына көмектесті, осылайша Баграт екі мемлекеттің билеушісіне және тағы екі грузин мемлекетінің мұрагеріне айналды. 1001 жылы Давид Тао қайтыс болғаннан кейін Гурген мен Баграт Василиймен кездесті, бірақ Давидтің иеліктерін Византия империясына қосылуына кедергі келтіре алмады, сондықтан жаңа шекараларды мойындауға мәжбүр болды.

Біріктіру

Осы кері қадамға қарамастан, Баграт III 1008 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін біріккен Грузия патшалығының (ресми түрде: "Абхаздар мен Ибериялар патшалығы") алғашқы билеушісі атанды. Баграттың билеуі Грузия тарихындағы ең маңызды кезең болды және грузин Багратидтерінің ғасырлар бойғы билік күресіндегі соңғы жеңісін сыйлады. Тұрақты және орталықтандырылған монархия құруға тырысқан Баграт, династиялық князьдердің тәуелсіздігін жойды немесе кемсітті. Оның пікірінше, ең қауіпті ішкі дұшман – Багратиони әулетінің Кларджети тармағынан шыққан патшаның туыстары Сумбат пен Гурген еді. Олар Баграттың билігін мойындағандай болғанымен, Кларджети патшалары және билеушілері деп атануын тоқтатпады. Ұлы Георгийдің тақ мұрагері болуын қамтамасыз ету үшін Баграт ағайындарын татуласу үшін Панаскерти бекінісіне шақырып, 1010 жылы түрмеге қамады. Олардың балалары Константинопольге қашып кетті, ал Сумбат пен Гурген 1012 жылға дейін түрмеде қайтыс болды.