Кіріспе
Виши қаласы – Францияның орталық бөлігінде, тарихи Бурбонне провинциясындағы Овернь-Рона-Альпі аймағының Аллиер департаментіне қарасты қала. Бұл – шипажай және демалыс орны. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1940 жылдан 1944 жылға дейін Виши Франциясының астанасы болды. «Вишист» термині нацистік режиммен ынтымақтастықты білдіреді және көбінесе жағымсыз мағынаға ие. 2021 жылы қала өзінің танымал шипажайлары мен 18-ден 20-ғасырға дейінгі кезеңде Еуропадағы шипажай қалаларының дамуына куәлік ететін сәулеттік ескерткіштері үшін «Еуропаның көрнекті шипажай қалалары» деген атаумен ЮНЕСКО-ның халықаралық мұра тізіміне енді.
Vichy ('/v//ɪ//ʃ//i//, /'/v//iː//ʃ//i/, viʃi; ) is a city in the Allier department, Auvergne Rhône Alpes, central France, in the historic province of Bourbonnais. It is a spa and resort town and in World War II was the capital of Vichy France from 1940 to 1944. The term Vichyste indicated collaboration with the Nazi regime, often carrying a pejorative connotation. In 2021, the town became part of the transnational UNESCO World Heritage Site under the name "Great Spa Towns of Europe" because of its famous baths and its architectural testimony to the popularity of spa towns in Europe from the 18th through 20th centuries.
Атауы
Виши – қаланың окситан тіліндегі атауының француз тіліндегі түрі, Вичеи, оның этимологиясы белгісіз. Dauzat & al. бұл атаудың Рим императоры Диоклетианның III ғасырдың соңындағы әкімшілік реформалары мен жер өлшеу кезіндегі ең ірі жер иесіне (демек, "Виппиус") сілтеме жасайтын, куәсі жоқ латынша атаудан (Vippiacus) шыққан деген болжам ұсынды. Виши атауын американдық немесе британдық ағылшын тілінде "/v//ɪ//ʃ//i/" немесе "/v//iː//ʃ//i/" деп айтуға болады, ал оның француз тіліндегі әдеттегі айтылуы – viʃi. Окситан тіліндегі Вичеи атауының айтылуы [айтылуы көрсетілмеген]. Француз тілінде Вишиде тұратын немесе туған әйелді атау үшін Vichyssoise (Vichyssoises – көпше түрі), ал еркектер үшін Vichyssois, екі жыныстан құралған топты атау үшін Vichyssois қолданылады. 18 ғасырға дейін қаланың окситанша атынан туған Vichois(e) атауын да қолдану жиі кездесетін.
In French, the present day demonym for a female resident or native of Vichy is Vichyssoise, f sg (Vichyssoises, f pl) and Vichyssois, m sg for a male, and Vichyssois m pl for a mixed group of both sexes. Until the 18th century, it was also common to use Vichois(e), which derived from the Occitan name of the town.
География және геология
Виши Альер өзенінің жағасында орналасқан. Альердің бастауы жақын орналасқан Массив Орталық үстіртінде, ол оңтүстікке бірнеше шақырым қашықтықта, аймақтың астанасы Клермон-Ферран қаласының жанында жатыр. Массив Орталықтағы вулкандық белсенділіктің тарихи болуы көзге көрінеді. Бұл аймақтағы жанартаулар кемінде 150 000 жылдан бері атқылап келген, бірақ олардың барлығы соңғы 112 жылдан бері ұйықтап жатыр. Аймақтағы вулкандық белсенділік Виши және оның төңірегіндегі көптеген термалды бұлақтардың тікелей себебі болып табылады. Вишидегі танымал минералды бұлақтар литий және фтор сияқты іздік элементтерге бай, сондай-ақ натрий бикарбонатымен тоң. Бұлақтардың температурасы Антуан бұлағында 73 градустан Лафайет бұлағында 14 градусқа дейін жетеді.
Рим дәуірі
Вишидегі алғашқы қонысты б.з.б. 52 жылы римдік легионерлер салған. Верцингеторикс бастаған галлдар Герговия шайқасында жеңілгеннен кейін оңтүстікке қайтып келгенде, олар Флумен Элавер (“Альер өзені”) маңындағы ыстық минералды бұлақтарды тауып, Акваэ Калиде (“Қызу сулар”) деген қалашық құрды. Біздің заманымыздың алғашқы екі ғасырында Виши, термалды бұлақтардың емдік қасиеттеріне байланысты өркендеді.
Орта ғасырлар
1344 жылдың 2 қыркүйегінде Франция королі Иоанн II Виши ақсүйектік иелігін Бурбон герцогы Петр I-ге өткізді. 1374 жылдың 6 желтоқсанында Вишидің соңғы бөлігі Бурбон герцогы Людовик II-ге тиесілі болды. Осы кезде Виши Бурбон үйінің құрамына енді. 1410 жылы он екі монахпен Селестиниялық монастырь негізделді. Селестиниялық бұлақтың үстіндегі ғимарат қазірге дейін сақталған. 1527 жылы Бурбон үйі Франция Корольдігіне қосылды. 16 ғасырдың соңына қарай минералды ванналар дерлік керемет емдік күшке ие екендігін мойындады және ақсүйек және бай топтан науқастарды тартты. Фуэ және Чомель сияқты мемлекеттік шенеуніктер минералды ванналардың емдік қасиеттерін жіктеуге кірісті.
Вишидің су моншалары
Мари де Рабутин Шанталь, Севинье маркизасы 1676 және 1677 жылдары емделуші болды және хаттарындағы жазбаша сипаттамалары арқылы Вишидің жылу су моншаларын танымал етті. Виши сулары оның қолындағы сал ауруын емдеп, хат жазуға мүмкіндік берді. 1761 және 1762 жылдары Людовик XV-нің қыздары, Аделаида мен Виктория Францияға алғаш рет Вишиге келді және 1785 жылы қайта оралды. Оларға суға түсу орындары жеткіліксіз болғандықтан, лайлы қоршаған орта салдарынан суға түсу өте қолайсыз сезілді. Версальға оралған соң, олар сіңілісі Людовик XVI-дан кеңірек және сәнді жылу су моншаларын салуды сұрады, ол 1787 жылы аяқталды. 1799 жылы Наполеонның анасы, Летиция Бонапарт, ұлы Луимен бірге емделу үшін келді. Империя кезінде Императордың бұйрығымен (1812 жылғы Гумбинен жарлығы) Ле Парк де Соурс паркі құрылды. Карл X тұсында көктемдерде емделуді қалаған науқастардың саны артуы гидротерапиялық мекемелердің кеңеюіне әкелді. Принцесса Мария Тереза Шарлотта Роза-Бове жоспары бойынша Янсон ғимараттарын кеңейтті (жұмыс 1830 жылы аяқталды). 1844 жылдан 1853 жылға дейін Исаак Штраус байлар үшін өз үйлерінде театрлық қойылымдар мен поэзия кештерін ұйымдастырды.
Виши стилі
XIX ғасырда Вишиде көптеген танымал тұлғалар демалып жүрді. Алайда, 1861 және 1866 жылдар аралығында Наполеон III қалада болған кездер қаланың ең маңызды өзгерісіне себеп болды: Алье өзені бойына бөгеттер салынды, ескі батпақтардың орнына көркейтілген бақтар құрылды, ал жаңа бульварлар мен көшелер бойында император мен оның сарайы үшін шалелер мен павильондар салынды. Демалыс мүмкіндіктері де ескерілді: 1865 жылы архитектор Баджер парке қарап тұратын үлкен казино салды. Император шағын теміржол станциясының дамуына ықпал етті, нәтижесінде елу жылдың ішінде тұрғындар мен келушілер саны он есеге артты. Екінші Француз империясынан кейін, Belle Époque дәуірі Вишидегі екінші ірі құрылыс кезеңін белгіледі. 1903 жылы Опера театры (l'Opéra), «Бұлақтар залы» және шығыс стиліндегі үлкен монша ашылды. 1900 жылы Парк де Соурс 1889 жылғы Әлемдік көрмеден әкелінген металл галереямен қоршалды. Ұзын галерея, қызыл қақпақ гүлдерінен жасалған фризімен безендірілген және темір ұстасы Эмиль Роберт аяқтады. ХХ ғасырдың бірінші жартысында әртүрлі архитектуралық стильдегі көптеген жеке үйлер салынды. Виши 1900 жылы 40 000 «курист» (санаторийде емделуші) қабылдады, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бұл көрсеткіш шамамен 100 000-ға жетті. Термальдық өмірдің ең гүлденген кезеңі 1930 жылдарда болды. Виши моншаларында ауруларды емдеудегі табыс «Compagnie Fermière» компаниясын Callou және Lardy моншаларын құру арқылы моншаларды кеңейтуге итермеледі. 1903 жылы ашылған модерн стиліндегі Опера театрында халықаралық аренадағы барлық белгілі тұлғалар өнер көрсетті. Виши Францияның жазғы музыка астанасы болды, бірақ 1914 жылғы соғыс бұл дамуға күйреу әкелді.
Виши Франция Француз мемлекетінің, Германияға жақын әріптестік үкіметінің орталығы
1940 жылы 22 маусымда қол қойылған қарулы келісімнен кейін немістер басып алмаған аймақ Француз мемлекеті (État Français) деп аталды (дәстүрлі атауынан – République Française немесе Француз Республикасынан өзгеше) және 1 шілдеде астанасын Виши қаласына көшірді. Бұл қала Парижге салыстырмалы түрде жақын болды (поездмен 4,5 сағаттық жол) және сол кездегі екінші ірі қонақүйлер санымен ерекшеленді. Сонымен қатар, заманауи телефон станциясының болуы телефон арқылы бүкіл әлеммен байланысуға мүмкіндік берді. 1 шілдеде үкімет көптеген қонақүйлерді иелігіне алды. Француз Парламентінің 600 мүшесі (Тағайындалған депутаттар мен сенаторлар) палаталардың отырысына Вишиге келді. 9 және 10 шілдеде Опера театрының бас залында Парламент мүшелері Үшінші Республиканы таратуға дауыс берді. Республикалық жүйе жойылды, оның орнына Филипп Петан басқарған Француз мемлекеті келді. Парламент мүшелерінің 600-ының арасында тек 80-і ғана қарсы дауыс берді. Осы күннен бастап Виши қаласы Франция мемлекетінің де-факто астанасы болып, төрт жылдан астам уақыт бойы сақталды. Париж ресми астана болып қала берді, бірақ Виши Франция үкіметі онда ешқашан жұмыс істеген жоқ. Бұл үкімет көбінесе Виши режимі деп аталады. Бұл режимнің жақтастарын білдіретін "Vichyste" термині, қала тұрғындарын білдіретін "Vichyssois" терминімен шатастырылмауы керек. Кейде соңғы термин Петанның жақтастарын көрсету үшін қате қолданылады.
Су қалаларының патшасы
1950-1960 жылдар Виши үшін ең жарқыраған кезең болды, оған танымал тұлғалардың шерулері, тәжді басшылардың (Маракеш пашасы Тами Эль Глауи; Монако князі Ренье III) сапарлары және Вишиде демалысқа келген Солтүстік Африкалық француз клиенттерінен түскен үлкен пайда кірді. Олар зәулім түрде ақша жұмсады. Қала он үш кинотеатрға (кейде арнайы алдын ала көрсетілімдер өткізілді), сегіз би залына және үш театрға ие болды. Осы кезеңде Виши қаласы "Reine des villes d'eaux" ("Спа қалаларының патшайымы") атағын алды. Маусым мен қыркүйек айлары аралығында француз Алжирлік туристерінің саны соншалық, олар Виши-Шармель мен Алжир әуежайлары арасында тікелей әуе қатынасы бар сияқты әсер қалдырды. Қала әкімі (1950-1967) 1963 жылдың 10 маусымында Алиер көлін және 1963-1968 жылдары Omnisports паркін салуға шешім қабылдады, осылайша қала қазіргі келбетін алды.
Вишидің құлдырауы
Алжирдегі соғыс (1950-60 жылдары), деколонизацияға алып келді, Вишидің гүлденуіне тағы бір тоқталды, содан кейін оған бұрынғыдан да қиын жағдайлармен күресуге тура келді. Пьер Кулонның ізбасары болған жаңа қала әкімі (1967–1989), осыған дейін гүлденген кезеңде жасалған үлкен инвестициялардың нәтижесінде туған қарыздарды төлеуді жалғастыру қажеттілігінен, басқаруда әлдеқайда сақтық саясатты қабылдауға мәжбүр болды.
Экономика
Римдіктер кезінде бұл қала термальды емдеулерімен танымал болды. Оның сулары Виши Селестин және Виши Сент-Йорр сияқты бұлақтардан шығады. Vichy Pastilles (Вишиде жасалған) – бұл сегізбұрышты пішінді кәмпиттер, олар бұлақ суларындағы содадан жасалады. L'Oréal компаниясының зертханаларымен бірге денсаулық және сұлулық бизнесі, сондай-ақ Виши брендімен қаланың атын бүкіл әлемге таныстыруға мүмкіндік береді. Аллиердегі көршілес коммуналардан, мысалы, өнеркәсіптік Монлусон және әкімшілік орталығы Моулинс сияқтылардан өзгеше, Виши экономикасы үшінші секторға бағытталған, Compagnie de Vichy сияқты компаниялар медициналық гидротерапияның төмендеуін азайту үшін денсаулық сақтау және әл-ауқат саласын дамытуда. Жергілікті базар сенбі күндері ашылады және ондаған шақырымнан келген сатып алушыларды тартады. Екі маңызды жергілікті жұмыс беруші – Manurhin және Sediver компанияларының жабылуы Виши алқабындағы жұмыспен қамту деңгейін төмендетті. NSE электроника компаниясы немесе Satel колл-орталығы сияқты дамып келе жатқан компаниялардың жұмыс орындарын құруы, 2005 жылдың мамырында Karavel интернет-тур операторының жаңа колл-орталығын ашуына қарамастан, жұмыс орындарының жойылуын толықтай өтемеуі мүмкін. Дегенмен, қаланың ең ірі екі жұмыс берушісі мемлекеттік секторға жатады: аурухана (1120 қызметкер) және қала әкімдігі (500). 1989 жылдан бері Виши Еуропалық толық сапа институтының (Institut Européen de la Qualité Totale) жеті орталығының бірі болып табылады. Виши университетінің кампусы (бұрынғы атауы Pôle Universitaire et Technologique Lardy), 1990 жылдардың ортасында басталып, термальды қалдықтарды қайта жаңарту жобасының нәтижесінде құрылған экономикалық маңызды орталық. Бұл кампуста биотехнология, халықаралық сауда, мультимедиа және тілдер салаларын қоса алғанда, он бағыт бойынша 600 студент оқиды. CAVILAM – Alliance Française (Тілдер мен медианы зерттеу орталығы) француз тілін үйренгісі келетін түрлі елдерден келген студенттерді қабылдайды. 1964 жылы Клермон-Ферран университеті мен Виши қаласының бастамасымен құрылған CAVILAM – Alliance Française 2012 жылы Alliance Française халықаралық желісіне қосылды. Covid-19 карантинінен кейін орталық FLE оқытушылары үшін онлайн курстар, FLE ресурстары және жергілікті тұрғындарға арналған шет тілдер курстарын әзірледі. Конгресс сарайы негізінен сауда қауымдастықтары мен ғылыми қоғамдардың конференцияларын өткізуге арналған. Ғимараттың ауданында екі пленарлық зал және он бес көп мақсатты зал бар. Жыл сайын 25 000 келушіні қабылдайтын конференциялар, гидротерапия индустриясы бұрын атқарған экономикалық рөлді қайтадан иеленуі керек, бүгінде ол жылына 12 000 науқасқа қызмет көрсетеді. Гидротерапия бизнесі енді өзін қайта ұйымдастырып, емдеуге ғана бағытталған қатаң тәртіптен бас тартып, пациенттердің дәстүрлі үш аптадан қысқа болатын қалыптарына бейімделуі керек.
Құрылыс жобалары
Жергілікті қауымдастықтардың басшылығымен Виши қаласын алдағы жылдары түбегейлі өзгертетін көптеген құрылыс алаңдары мен жобалар жүзеге асырылуда. 2005 жылдың қыркүйегінде "Коммерциялық қаланың" бұрынғы орнында "Агломерация қауымдастығының қонақ үйі" салынысымен, "Le Grand Marché" базар залының толық қайта жаңартылуына (құны 5,9 миллион еуро) дайындық жұмыстары жүргізілуде, ол 2006 жылдың қыркүйегінде пайдалануға берілуі тиіс. Басқа жобалардың ішінде аурухана кешенінде ана мен бала орталығын құру, шипажайдың фасадын қалпына келтіру (1862 жылғы бастапқы стилін ашып көрсету үшін металл жабыншаларын алып тастау), шипажайды көп функциялы орталыққа айналдыру, тұрақтардың орнына фонтандармен саябақтар салу, тығырықтанған аймақтағы ғимараттарды бұзу және 800 жұмыс орнын құруға бағытталған кәсіпорын орталығын құру үшін оларды қайта жаңарту (2008 жылдың басында ашылды), бес бассейні бар жаңа су спорты стадионының құрылысы (2008 жылдың басында ашылды) және автожолмен байланыс (2015 жылдың басында ашылды) кіреді.
Қоғамдық көлік
MobiVie – Виши қауымдастығының алты коммунасы үшін қалалық көлік желісі. Бұл желі 2022 жылға дейін сегіз бағыттан тұрады. "Mobival" – Виши және оның аймағындағы қалалар үшін шақыру арқылы іске қосылатын көлік қызметі. Бұл қызмет жергілікті муниципалитеттерге MobiVie желісімен қамтамасыз етілмеген аудандардағы тұрғындарға сенімді көлік қызметін ұсынады. 2004 жылдың қазанында құрылған, он бағыты бар.
Әуе көлігі
Виши қаласы Виши — Шармель әуежайынан, ал ірі Клермон-Ферран Овернь әуежайынан шалқары.