Кіріспе

Ирминсул (Ескі саксон тілінде «үлкен бағана») – саксондық паганизмде қасиетті, бағана тәрізді нысан. Бұл нысан сакстардың герман паганизмінде маңызды рөл атқарғаны куәландырылған. Орта ғасырлық дереккөздерде Ирминсулдың Саксон соғыстары кезінде Шарльмен жойылғаны айтылады. 783 жылы оның орнына шіркеу салынды және Папа Лео III оны киеледі. Герман халықтары (соның ішінде Донар есігі) қасиетті ағаштар мен қасиетті тоғайларды кеңінен құрметтеген, ал Ирминсулды ең алғаш сипаттаған жылнамада ол ашық ауада тік тұрғызылған ағаш діңгегі деп көрсетілген.

Этимология

Ертедегі саксон тілінен алынған "Irminsûl" сөзі "үлкен тірек" деген мағынаны білдіреді. Бірінші элемент, Ирмин ("үлкен") герман мифологиясындағы басқа да маңызды терминдермен туыс. Солтүстік герман халықтарында Ирминнің көне норвег тіліндегі түрі - Jörmunr, ол Одиннің аттарының бірі. Иггдрасил (көне норвег тілінде "Иггрдің аты") – Один өзін құрбандыққа шалған және Тоғыз әлемді байланыстыратын ғаламдық ағаш. 19 ғасыр ғалымы Якоб Гримм Ирмин есімін iörmungrund ("үлкен жер", яғни Жер) немесе iörmungandr ("үлкен жылан", яғни Мидгард жыланы) сияқты көне норвег терминдерімен байланыстырады. Ирминсүл және Ирминонес рулық атауынан шығарылған герман құдайы Ирмин, кейбір ескі зерттеулерде сакстардың ұлттық құдайы немесе жартылай құдайы болған деп есептеледі. Ирминнің басқа құдайдың бір қыры немесе эпитеті болуы мүмкін деп ұсынылған. Ирмин ерте герман дәуірінде Зиу (Тир) құдайының эпитеті болған, кейін Одинге ауысқан болуы мүмкін, себебі кейбір ғалымдар Одиннің Ұлы көші-қон кезеңінің басында Тирді бас герман құдайы ретінде ығыстырғанын жақтайды. Бұл көзқарас 20 ғасырдың басындағы скандинав жазушылары үшін басым болды, бірақ қазіргі уақытта бұл кеңінен қабылданбаған.

Гипотезалар

Ирминсул тақырыбына қатысты бірнеше теориялар бар.

Германия, Геркулес бағаналары мен Юпитер бағаналары

Тациттің "Германия" еңбегінде автор, әлі зерттелмеген фризилер мекендеген жерлердегі "Геркулес тіректері" деп сипатталатын аңыздарды еске алады. Тацит, бұл тіректелер Геркулес шынымен сонда барғандықтан немесе римдіктер кез келген кереметті Геркулес есімдерімен байланыстыруға келіскендіктен болуы мүмкін дейді. Тацит Друс Герман герман тайпаларына қарсы жорықтарында батыл болғанымен, бұл аймаққа жете алмағанын, содан кейін ешкім оған тырыспағанын мәлімдейді. Осы "Геркулес тіректері" мен кейінгі Ирминсул туралы мәліметтер арасында байланыс бар деген болжамдар айтылды. Біздің заманымыздың II және III ғасырларында Германиядағы Рейн бойында орнатылған Ирминсул мен Юпитер тіректерінің арасында салыстырулар жасалды. Бұрын Ирминсул мен Юпитер тіректері арасында ғылыми салыстырулар жүргізілгенімен, Рудольф Симек бұл тіректелер галло-римдік діни ескерткіштер екенін, ал Ирминсулдың Ересбургтегі орналасқан жері Юпитер тіректерінің археологиялық жазбаларының аймағына кірмейтінін айтады.