Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шиант аралдары (/ʃ//æ//n//t/; Na h Eileanan Mòra немесе Na h Eileanan Seunta) – Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарындағы Харрис аралынан шығысқа қарай, Минч бұғазында орналасқан жеке меншік аралдар тобы. Олар Льюис аралынан 8 шақырым (5 миль) оңтүстік-шығысқа қарай жатыр.
The Shiant Islands (/ʃ//æ//n//t/; Na h Eileanan Mòra or Na h Eileanan Seunta ) or Shiant Isles are a privately owned island group in the Minch, east of Harris in the Outer Hebrides of Scotland. They are 5 mile (8 km) southeast of the Isle of Lewis.
Этимология
Шиант атауы шотландтық гэль тілінен алынған Na h Eileanan Seunta деген сөзден шыққан, ол "әсем", "қасиетті" немесе "сиқырлы аралдар" деген мағынаны білдіреді. Бұл топ Na h Eileanan Mòra, "үлкен аралдар" деп те белгілі. Басты аралдар – Garbh Eilean ("қатаң арал") және Eilean an Taighe ("үй аралы"), олар тар құрлық жолағымен біріктірілген, ал шығысында Eilean Mhuire ("Құдай ана аралы") орналасқан. Eilean an Taighe 19 ғасырға дейін Eilean na Cille ("шіркеу аралы") деп аталған. Джон Адейрдің 17 ғасырдағы картасы және бірнеше 18 ғасырдағы карталарда Garbh Eilean Нуналтинс аралы, Eilean Mhuire Сент-Марис аралы және Eilean an Taighe Сент-Колумбс аралы деп көрсетілген. Бұл соңғы аталым Eilean an Taighe-дегі шіркеу қасиетті Колумбаға арналған болуы мүмкін екенін ұсынып тұр. Нуналтинс сөзінің мағынасы әлі анықталған жоқ.
The name Shiant is from the Scottish Gaelic Na h Eileanan Seunta, which means the "charmed", "holy" or "enchanted isles". The group is also known as Na h Eileanan Mòra, "the big isles". The main islands are Garbh Eilean ("rough island") and Eilean an Taighe ("house island"), which are joined by a narrow isthmus, and Eilean Mhuire ("island of the Virgin Mary") to the east. Eilean an Taighe was called Eilean na Cille ("island of the church") prior to the 19th century. A 17th century chart by John Adair and several other 18th century charts call Garbh Eilean Nunaltins Isle, Eilean Mhuire St Marys Isle and Eilean an Taighe St Columbs Isle. This last name suggests that the chapel on Eilean an Taighe might have been dedicated to St Columba. The meaning of Nunaltins remains unclear.
География және геология
Шиант аралдары Шиант бұғазының шығысында орналасқан. Гарбх Эйлен және Эйлен ан Тайге аралдарының жалпы ауданы ; осы негізгі аралдардан басқа, батысқа қарай Галтахан тастық тізбегі созылып жатыр: Галта Биг, Бодах, Стакан Лайдир, Галта Мор, Сгейр Мхик а' Гобха және Дамаг. Геологиялық тұрғыдан алғанда, бұл аралдар Скай аралының Троттерниш түбегінің жалғасы болып табылады. Олардың тау жыныстары вулканизм нәтижесінде пайдалған және 60 миллион жылдық, басқа Хебрид аралдарының тау жыныстарымен салыстырғанда өте жас. Гарбх Эйленнің солтүстік жағындағы долерит бағаналарынан 60 метрден астам биіктікке жетеді және диаметрі шамамен 1 метрдей. Олар Стаффа және Гиганттар жолындағы бағаналардан әлдеқайда биік, бірақ олардың да пайда болуы жер астындағы вулканизм тау жыныстарының баяу салқындауымен байланысты. Интрузиялық қабаттар химиялық құрамы бойынша прогрессияны көрсетеді – негізінде оливинге бай тау жыныстарынан бастап, жоғары қабаттарында оливин мүлдем немесе аз мөлшерде кездеседі. Осы қабаттардың кристаллдардың шөгуі арқылы қалыптасқаны болжанып отыр. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, кем дегенде бір қабаттың бірнеше рет интрузияға ұшырағаны анықталды. Кейбір жерлерде базальт Юра кезеңінің сазды тастарымен жабылып жатыр, олар Батыс аралдарындағы жерлерге қарағанда анағұрлым құнарлы топыраққа айналады. Аралдарға басқа Хебрид аралдарынан және материктік Шотландиядан жүретін түрлі круиздік кемелер арқылы баруға болады. Сыртқы Гебрид аралдарынан операторлар аралдарға шағын қайықтармен (RIB) саяхаттар ұйымдастырады.
The Shiant Islands lie east of the Sound of Shiant. Garbh Eilean and Eilean an Taighe together extend to ; In addition to these main islands, there is a line of Galtachan rocks that lie to the west: Galta Beag, Bodach, Stacan Laidir, Galta Mòr, Sgeir Mhic a' Ghobha and Damhag. Geologically, these islands are an extension of the Trotternish peninsula of Skye. Their rocks are volcanic, and, at 60 million years old, very young compared with other Hebridean rocks. Dolerite columns on the north side of Garbh Eilean are over tall and about in diameter. They are much higher in places than those at Staffa and the Giant's Causeway, but similar in that they were formed by the slow cooling of volcanic rocks deep underground. Intrusive sills exhibit a progression in their chemical compositions, from olivine rich rocks at the base, to rocks with very little or no olivine at the top. The sills are thought to have been formed by crystal settling. Recent study has suggested that at least one of the sills is an example of a multiple intrusion. In some places, the basalt is overlain by Jurassic mudstone, which weathers to form much more fertile soil than is present elsewhere in the Western Isles. The islands can be visited by means of various cruise ships that operate from other Hebridean Islands and from mainland Scotland. Small boat (RIBs) tours out to the islands are also run by operators from the Outer Hebrides.
Жабайы табиғат
Шиант аралдарында теңіз құстарының көптеген популяциясы бар, оның ішінде Гарбх Айленнің беткейлеріндегі ұяларда көбейетін ондаған мыңдаған Атлантикалық пуффиндер, сондай-ақ көптеген жалпы гильмоттар, бритвенділер, солтүстік фулмарлар, қара аяқты киттивактар, қарапайым шағаштар, гагарлар және үлкен скуалар бар. (Гарбо-Айленде Сент-Килда аралына қарағанда пуффиндердің саны аз, бірақ олар тығыз жиналған.) Жақында ғана аралдарда қара тышқандар (Rattus rattus) мекендеген, олардың кеме апатынан жағаға шыққандығы болжанады. Шиант аралдарынан басқа, Ұлыбританияда қара тышқанды (немесе кеме тышқанын) табуға болатын жалғыз орын – Форт фиртінің бірнеше шағын аралдары ғана. Қыста аралдарда шамамен 3500 тышқан болды деп есептелді, ал жаз айларында олардың саны экспоненциалды түрде өсті. Олардың асқазан ішіндегі талдаулар теңіз құстарын жегендерін көрсетті, бірақ олар тірі құстарды аулағандары ма, әлде өлгендерін жегені анықталмады. (Олардың саны көп жылдар бойы үйде және оның төңірегінде тиімді бақыланып келді.) 2015–2016 жылдардың қысында Wildlife Management International Limited Шиант аралдарынан тышқандарды толығымен жою жобасын бастады, бұл жоба Шиант аралдарының теңіз құстарын қалпына келтіру жобасының бір бөлігі болды. Жобаға ЕО, SNH, RSPB және көптеген жеке донорлар үлес қосты. 2018 жылдың наурыз айында Шиант аралдары халықаралық деңгейде келісілген екі жылдық жою кезеңін сәтті аяқтады деп танылды және ресми түрде тышқансыз деп жарияланды. Шиант аралдарының айналасындағы суларда сұр және порттық иінтіректер, кашалоттар, киттер, дельфиндер, балықшалар және порпоизалар сияқты теңіз фаунасының әртүрлі түрлері кездеседі.
The Shiant Islands have a large population of seabirds, including tens of thousands of Atlantic puffins that breed in burrows on the slopes of Garbh Eilean, and significant numbers of common guillemots, razorbills, northern fulmars, black legged kittiwakes, common shags, gulls and great skuas. (There are fewer puffins on Garbo Eilean than on the remote island of St Kilda, but they are much more densely congregated.) Until recently, the islands were also home to a population of black rats, Rattus rattus, which are presumed to have originally come ashore from a shipwreck. Apart from one or two small islands in the Firth of Forth, the Shiants were the only place in the UK where the black rat (or ship rat) could still be found. There was thought to be a population of about 3,500 rats on the islands in wintertime, with their numbers rising exponentially during the summer. Analysis of their stomach contents had shown that they ate seabirds, but it could not be determined whether they preyed on live birds or simply scavenged dead ones. (Their numbers had for many years been well controlled in and around the house.) During the winter of 2015–2016, Wildlife Management International Limited initiated a project to permanently eradicate rats from the Shiant Islands, as part of the Shiant Isles Seabird Recovery Project. The project was funded by contributions from the EU, the SNH, the RSPB and many individual donors. In March 2018, the Shiant Islands were deemed to have satisfactorily completed the internationally agreed two year eradication period, and were officially declared rat free. The waters around the Shiant Islands are home to a fantastic variety of marine wildlife including grey and harbour seals, fin whales, killer whales, dolphins, basking sharks, porpoises.
Жалпы сілтемелер
Mac an Tàilleir, Iain (2003) Placenames/Ainmean àite le buidheachas (pdf) (Жер-су атаулары/Аудан атаулары). Шотландия Парламенті. 2009 жылдың 6 қазанында алынды. Мартин, Мартин (1703) Шотландияның батыс аралдарының сипаттамасы (1695 жыл шамасында). Аппин полкі / Аппин тарихи қоғамы. 2007 жылдың 3 наурызында алынды. Nicolson, Adam (2002) Sea Room. Лондон. HarperCollins.
Mac an Tàilleir, Iain (2003) Placenames/Ainmean àite le buidheachas (pdf). Pàrlamaid na h Alba. Retrieved 6 October 2009. Martin, Martin (1703) A Description of The Western Islands of Scotland (Circa 1695) Appin Regiment/Appin Historical Society. Retrieved 3 March 2007
Nicolson, Adam (2002) Sea Room. London. HarperCollins.