Кіріспе

Шиант аралдары (/ʃ//æ//n//t/; Na h Eileanan Mòra немесе Na h Eileanan Seunta) – Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарындағы Харрис аралынан шығысқа қарай, Минч бұғазында орналасқан жеке меншік аралдар тобы. Олар Льюис аралынан 8 шақырым (5 миль) оңтүстік-шығысқа қарай жатыр.

Этимология

Шиант атауы шотландтық гэль тілінен алынған Na h Eileanan Seunta деген сөзден шыққан, ол "әсем", "қасиетті" немесе "сиқырлы аралдар" деген мағынаны білдіреді. Бұл топ Na h Eileanan Mòra, "үлкен аралдар" деп те белгілі. Басты аралдар – Garbh Eilean ("қатаң арал") және Eilean an Taighe ("үй аралы"), олар тар құрлық жолағымен біріктірілген, ал шығысында Eilean Mhuire ("Құдай ана аралы") орналасқан. Eilean an Taighe 19 ғасырға дейін Eilean na Cille ("шіркеу аралы") деп аталған. Джон Адейрдің 17 ғасырдағы картасы және бірнеше 18 ғасырдағы карталарда Garbh Eilean Нуналтинс аралы, Eilean Mhuire Сент-Марис аралы және Eilean an Taighe Сент-Колумбс аралы деп көрсетілген. Бұл соңғы аталым Eilean an Taighe-дегі шіркеу қасиетті Колумбаға арналған болуы мүмкін екенін ұсынып тұр. Нуналтинс сөзінің мағынасы әлі анықталған жоқ.

География және геология

Шиант аралдары Шиант бұғазының шығысында орналасқан. Гарбх Эйлен және Эйлен ан Тайге аралдарының жалпы ауданы ; осы негізгі аралдардан басқа, батысқа қарай Галтахан тастық тізбегі созылып жатыр: Галта Биг, Бодах, Стакан Лайдир, Галта Мор, Сгейр Мхик а' Гобха және Дамаг. Геологиялық тұрғыдан алғанда, бұл аралдар Скай аралының Троттерниш түбегінің жалғасы болып табылады. Олардың тау жыныстары вулканизм нәтижесінде пайдалған және 60 миллион жылдық, басқа Хебрид аралдарының тау жыныстарымен салыстырғанда өте жас. Гарбх Эйленнің солтүстік жағындағы долерит бағаналарынан 60 метрден астам биіктікке жетеді және диаметрі шамамен 1 метрдей. Олар Стаффа және Гиганттар жолындағы бағаналардан әлдеқайда биік, бірақ олардың да пайда болуы жер астындағы вулканизм тау жыныстарының баяу салқындауымен байланысты. Интрузиялық қабаттар химиялық құрамы бойынша прогрессияны көрсетеді – негізінде оливинге бай тау жыныстарынан бастап, жоғары қабаттарында оливин мүлдем немесе аз мөлшерде кездеседі. Осы қабаттардың кристаллдардың шөгуі арқылы қалыптасқаны болжанып отыр. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, кем дегенде бір қабаттың бірнеше рет интрузияға ұшырағаны анықталды. Кейбір жерлерде базальт Юра кезеңінің сазды тастарымен жабылып жатыр, олар Батыс аралдарындағы жерлерге қарағанда анағұрлым құнарлы топыраққа айналады. Аралдарға басқа Хебрид аралдарынан және материктік Шотландиядан жүретін түрлі круиздік кемелер арқылы баруға болады. Сыртқы Гебрид аралдарынан операторлар аралдарға шағын қайықтармен (RIB) саяхаттар ұйымдастырады.

Жабайы табиғат

Шиант аралдарында теңіз құстарының көптеген популяциясы бар, оның ішінде Гарбх Айленнің беткейлеріндегі ұяларда көбейетін ондаған мыңдаған Атлантикалық пуффиндер, сондай-ақ көптеген жалпы гильмоттар, бритвенділер, солтүстік фулмарлар, қара аяқты киттивактар, қарапайым шағаштар, гагарлар және үлкен скуалар бар. (Гарбо-Айленде Сент-Килда аралына қарағанда пуффиндердің саны аз, бірақ олар тығыз жиналған.) Жақында ғана аралдарда қара тышқандар (Rattus rattus) мекендеген, олардың кеме апатынан жағаға шыққандығы болжанады. Шиант аралдарынан басқа, Ұлыбританияда қара тышқанды (немесе кеме тышқанын) табуға болатын жалғыз орын – Форт фиртінің бірнеше шағын аралдары ғана. Қыста аралдарда шамамен 3500 тышқан болды деп есептелді, ал жаз айларында олардың саны экспоненциалды түрде өсті. Олардың асқазан ішіндегі талдаулар теңіз құстарын жегендерін көрсетті, бірақ олар тірі құстарды аулағандары ма, әлде өлгендерін жегені анықталмады. (Олардың саны көп жылдар бойы үйде және оның төңірегінде тиімді бақыланып келді.) 2015–2016 жылдардың қысында Wildlife Management International Limited Шиант аралдарынан тышқандарды толығымен жою жобасын бастады, бұл жоба Шиант аралдарының теңіз құстарын қалпына келтіру жобасының бір бөлігі болды. Жобаға ЕО, SNH, RSPB және көптеген жеке донорлар үлес қосты. 2018 жылдың наурыз айында Шиант аралдары халықаралық деңгейде келісілген екі жылдық жою кезеңін сәтті аяқтады деп танылды және ресми түрде тышқансыз деп жарияланды. Шиант аралдарының айналасындағы суларда сұр және порттық иінтіректер, кашалоттар, киттер, дельфиндер, балықшалар және порпоизалар сияқты теңіз фаунасының әртүрлі түрлері кездеседі.

Жалпы сілтемелер

Mac an Tàilleir, Iain (2003) Placenames/Ainmean àite le buidheachas (pdf) (Жер-су атаулары/Аудан атаулары). Шотландия Парламенті. 2009 жылдың 6 қазанында алынды. Мартин, Мартин (1703) Шотландияның батыс аралдарының сипаттамасы (1695 жыл шамасында). Аппин полкі / Аппин тарихи қоғамы. 2007 жылдың 3 наурызында алынды. Nicolson, Adam (2002) Sea Room. Лондон. HarperCollins.