Кіріспе
Батыс Африканың тілдер тобы – Манде тілдері (Mandén, Manding;) – Батыс Африканың бірнеше елінде Манде халықтары қолданатын тілдер тобы. Оларға манинка (малинке), мандинка, сонинке, бамбара, кпеле, юла (диула), бозо, менде, сусу және вай тілдері жатады. Бұл тілдерде шамамен 60-75 тіл бар, оларды 30-40 миллиондай адам қолданады, негізінен Буркина-Фасо, Мали, Сенегал, Гамбия, Гвинея, Гвинея-Бисау, Сьерра-Леоне, Либерия, Кот-д'Ивуар және сонымен қатар Мавританияның оңтүстігінде, Гананың солтүстігінде, Нигерияның солтүстік-батысында және Бениннің солтүстігінде таралған. Манде тілдері Атлантикалық-Конго тілдер отбасымен кейбір лексикалық ұқсастықтарды көрсетеді, сондықтан 1950 жылдан бері олар бірге Нигер-Конго тілдер отбасының құрамына кіретін болып ұсынылып келеді. Дегенмен, Манде тілдерінде Атлантикалық-Конго тілдерінің басты айырмашылық белгісі болып табылатын зат есімдер класының морфологиясы жоқ. Осы себепті лингвистер Манде және Атлантикалық-Конго тілдерін жеке тілдер отбасылары ретінде қарастырады.
The Mande languages (Mandén, Manding; ) are a group of languages spoken in several countries in West Africa by the Mandé peoples. They include Maninka (Malinke), Mandinka, Soninke, Bambara, Kpelle, Jula (Dioula), Bozo, Mende, Susu, and Vai. There are around 60 to 75 languages spoken by 30 to 40 million people, chiefly in Burkina Faso, Mali, Senegal, the Gambia, Guinea, Guinea Bissau, Sierra Leone, Liberia, Ivory Coast (Côte d'Ivoire) and also in southern Mauritania, northern Ghana, northwestern Nigeria and northern Benin. The Mande languages show a few lexical similarities with the Atlantic–Congo language family, so together they have been proposed as parts of a larger Niger–Congo language family since the 1950s. However, the Mande languages lack the noun class morphology that is the primary identifying feature of the Atlantic–Congo languages. Accordingly, linguists increasingly treat Mande and Atlantic–Congo as independent language families.
Тарих
Манде тілдерінің пайда болу уақыты туралы әртүрлі пікірлер бар. Валентин Видрин «б.з.д. 4-мыңжылдықтың екінші жартысында Манде отаны Оңтүстік Сахарада, 16° немесе тіпті 18° солтүстік ендіктің солтүстігінде және 3° мен 12° батыс бойлық аралығында болған» деген қорытындыға келді. Бұл қазіргі Мавритания және Батыс Сахараның оңтүстік бөлігі. Манде тілінің тілдік жақындығы анықталса, оның тарихын зерттеуге көмектесер еді. Мысалы, Джозеф Гринберг Нигер-Конго тобының, оның пікірінше Манде тілдер отбасын да қамтиды, шамамен 7000 жыл бұрын бөліне бастағанын ұсынды. Оның сөйлеушілері неолиттік мәдениеттің өкілдері болған, мұны прото-Нигер-Конго тіліндегі «сиыр», «ешкі» және «егу» сөздері көрсетеді.
Алғашқы ғылыми жетістіктері
Топты алғаш рет 1854 жылы Зигмунд Вильгельм Коэль өзінің "Полиглотта Африкана" еңбегінде танысты. Ол Солтүстік-Батыс Жоғарғы Судан тілдері немесе Мандега тілдері деп аталатын 13 тілді атады. 1901 жылы Морис Делафос екі топты ажыратып көрсетті. Ол солтүстік топтағы манде тан және оңтүстік топтағы манде фу туралы айтады. Бұл ажырату негізінен солтүстіктегі тілдерде онды білдіру үшін "тан" сөзі, ал оңтүстіктегі тілдерде "фу" сөзі қолданылуына байланысты жасалды. 1924 жылы Луи Токсиер бұл ажыратудың негізсіз екенін және ол манде бу деп атаған кем дегенде үшінші кіші топтың бар екенін атап өтті. 1950 жылы ғана Андре Прост бұл пікірді қолдап, толыққанды мәліметтер берді. 1958 жылы Велмерс "Манде тілдері" атты мақала жариялады, онда тілдерді үш кіші топқа бөлді: Солтүстік-Батыс, Оңтүстік және Шығыс. Оның қорытындысы лексикостатистикалық зерттеулерге негізделген. Жозеф Гринберг өзінің "Африка тілдері" (1963) еңбегінде осы ажыратуды қабылдады. Лонг (1971) және Жерар Гальтье (1980) үш топқа бөлуді жалғастырды, бірақ елеулі айырмашылықтар бар.
Нигер-Конгомен қарым-қатынасы
Манде тілі Нигер-Конго отбасының көптеген тілдеріне тән морфологиялық ерекшеліктермен, мысалы, есімдер классы жүйесімен ортақ емес. Сондай-ақ, Манде мен Нигер-Конго негізгі сөздігінде көптеген танылған туыс сөздер жоқ. Осыған байланысты, Диммендаал (2008) бұл отбасыға кіруді растайтын дәлелдердің аз екенін, ал қазіргі таңда Манде тілін тәуелсіз отбасы ретінде қарастырудың дұрыс екенін айтады. Гюльдеманн (2018) да осы пікірді қолдайды. Бленч оны есімдер классы морфологиясы қалыптасқанға дейін бөлініп кеткен ерте тармақ деп есептейді. Дуйер (1998) оны Нигер-Конгоның басқа тармақтарымен салыстырып, олардың үйлесімді отбасы құрайтынын, ал Манде оның қарастырған тармақтарының арасында ең ерекшеленетінін анықтады.
Морфосинтаксистік ерекшеліктер
Манде тілдерінде Атлантика-Конго тілдеріне тән есімдік сыныптар жүйесі немесе сөздерге қосымшалар жоқ, банту тілдері осы ерекшеліктерімен кеңінен танымал. Бірақ бобо тілінде етістіктің себептеу және өздік формалары бар. Оңтүстік-батыс Манде тілдері мен сонинке тілінде басындағы дауыс өзгерісі кездеседі. Көпшелік көбінесе желішпен (клитика) белгіленеді, ал кейбір тілдерде, мысалы, сембла тілінде, әуенмен (тонмен) көрсетіледі. Есімдіктерде бөлінетін және бөлінбес, кіріктірілген және бөлек ерекшеліктері жиі кездеседі. Толық сөйлемдердегі сөздердің реті: бастауыш – көмекші етістік – толықтырылатын сөз – етістік – есімше. Көбінесе артық сөздер (постпозициялар) қолданылады. Есімдік фразаларда иелік сөз есімнен бұрын, ал сын есімдер мен көпшелік белгілері етістіктен кейін келеді; көрсеткіш сөздер екі түрлі ретте де қолданылады.