Кіріспе

Chromaffin жасушалары, сондай-ақ pheochromocytes (немесе phaeochromocytes) деп аталады, сүтқоректілердің бүйрек үсті бездерінің медуласында көптеп табылған нейроэндокринді жасушалар. Бұл жасушалар стресске жауап беру, организмдегі көмірқышқыл газы мен оттегінің концентрациясын бақылау, тыныс алуды сақтау және қан қысымын реттеу сияқты түрлі функцияларды атқарады. Олар симпатикалық жүйке жүйесінің пресинаптикалық симпатикалық ганглияларымен тығыз байланыста болады, олармен байланыс жасайды және құрылымдық жағынан постсинаптикалық симпатикалық нейрондарға ұқсас. Chromaffin жасушаларын белсендіру үшін симпатикалық жүйке жүйесінің сланхникалық нерві ацетилхолин бөліп шығарады, ол бүйрек үсті безінің медуласындағы никотиндік ацетилхолин рецепторларына байланысады. Бұл катехоламиндердің бөлінуіне әкеледі. Chromaffin жасушалары ~80% адреналин (эпинефрин) және ~20% норадреналин (норэпинефрин) катехоламиндерін жүйелік қан айналымына жібереді, бұл көптеген органдарға жүйелік әсер етеді (гипоталамустың секреторлық нейрондары сияқты), сонымен қатар паракриндік сигналдарды да жібере алады. Осы себепті олар нейроэндокринді жасушалар деп аталады.

Функция

Бүйрек үсті безінің хромафинді жасушалары сланхникалық жүйке арқылы иннервацияланады және қан ағынына адреналин (эпинефрин), норадреналин (норэпинефрин), бірқатар допамин, энкефалин және энкефалин құрамындағы пептидтер, сондай-ақ басқа да гормондар бөлінеді. Бөлінген адреналин мен норадреналин симпатикалық нерв жүйесінің реакциясында маңызды рөл атқарады, бұл реакция көбінесе "күрес немесе қашу" деп аталады. Энкефалиндер мен энкефалин құрамындағы пептидтер эндорфиндер деп аталатын эндогендік пептидтермен (олар гипофизден бөлінеді) байланысты, бірақ олардан өзгеше; барлық пептидтер опиоид рецепторларына байланысып, анальгетикалық (және басқа) әсерлер тудырады. Гормондар хромафин гранулаларынан бөлінеді; осы жерде дофамин β гидроксилаза ферменті дофаминнің норадреналинге айналуын катализдейді. Ерекше N және E жасуша түрлері бар (британдық номенклатурада Na және A жасушалары – норадреналин және адреналин); алғашқысы норэпинефринді өндіреді, екіншісі N жасушаларының глюкокортикоидтармен өзара әрекеттесуі нәтижесінде пайда болып, норэпинефринді эпинефринге айналдырады.

Клиникалық маңызы

Бұл жасушалардан пайда болатын неоплазмалар феохромоцитомалар деп аталады (сонымен қатар хромаффиндік немесе симпатикалық параганглиомалар, гломус жасушаларының хромаффиндік емес немесе парасимпатикалық параганглиомаларынан өзгеше). Кейде феохромоцитома деп тек қана бүйрек үсті безінен пайда болатын неоплазмаларды атайды, ал қалғандарын бүйрек үсті безінен тыс параганглиомалар деп атайды.

Жүрек жетіспеушілігі

Жүрек жеткіліксіздігінен кейін организм, жүрек соғу жиілігі мен жүрек шығысын арттыру үшін компенсаторлық механизм ретінде, бүйрек үсті безінің симпатикалық белсенділігін күшейтеді. Симпатикалық белсенділіктің күшеюі бүйрек үсті безінің хромафин жасушаларынан катехоламиндердің синтезі мен секрециясының созылмалы түрде артуына алып келеді. Эпинефрин мен норадреналин секрециясының осы созылмалы артуы хромафин жасушаларының катехоламиндерге сезімталдығының төмендеуіне себеп болады, нәтижесінде олардың жасушалық мембранасындағы α2 адренергиялық рецепторлардың өндірісі мен саны азаяды. α2 адренергиялық рецепторлардың сезімталдығының төмендеуі және деградациясы Adrenal G белокпен байланысқан рецептор киназа 2 (GRK2) ферментінің өндірісінің артуымен байланысты, бұл катехоламиндердің шамадан тыс өндірісін қалыпты түрде шектеуге арналған автокриндік теріс кері байланыс механизмін жойып, оны одан әрі секрецияны ынталандыратын оң кері байланыс циклымен ауыстырады. GRK2 өндірісінің артуымен бірге катехоламиндер синтезінің шектеуші қадамын катализдейтін тирозин гидроксилаза ферментінің өндірісі де артады.

Тарих

"Хромафин" сөзі "хром" және "аффинити" сөздерінің қосылуынан пайда болған. Олар хромий тұздарымен боялғанда көрінетіндіктен осылай аталған. Хром тұздары катехоламиндерді тотықтырып, полимерлейді, нәтижесінде қоңыр түс пайда болады, бұл әсіресе норадреналин бөліп шығаратын жасушаларда күшті байқалады. Хромафин жасушаларын феохромоциттер деп те атайды. Энтерохромафин жасушалары хромафин жасушаларымен гистологиялық ұқсастығына байланысты осылай аталған (олар хромий тұздарымен өңделгенде сары түске боялады), бірақ олардың функциясы мүлдем өзгеше және олар нейрондық гребенінің туындылары емес. Параганглиялар – симпатикалық ганглиялардың жанында орналасқан хромафин немесе гломус жасушаларының шоғырлары.