Кіріспе

Янг ди Пертуан Агонг 1970-1975 және 2011-2016 жылдар аралығында Әл Мутассиму Биллахи Мухиббуддин Сұлтан Абдул Халим Му'адзам Шах ибни Алмархум Сұлтан Бадлишах (жауи: المرحوم السلطان المعتصم بالله محب الدين توانکو الحاج عبدالحليم معظم شاه ابن المرحوم سلطان بدلي شاه; 28 қараша 1927 – 11 қыркүйек 2017) – 1958 жылдан 2017 жылы қайтыс болғанға дейін Кедахтың 28-ші сұлтаны, 1970-1975 жылдар аралығында бесінші Янг ди Пертуан Агонг, ал 2011-2016 жылдар аралығында қайтадан он төртінші. Ол Ян ди Пертуан Агонг лауазымында екі рет таққа отырған бірінші және жалғыз билеуші, сондай-ақ осы лауазымға сайланған ең үлкен жастағы билеуші болды. Өлімі алдында ол Ұлыбритания королевасы Елизавета II-ден кейін әлемдегі ең ұзақ билік еткен монарх еді.

Ерте мансап

Алор-Сетар маңындағы Анак Букит сарайында Туңку Абдул Халим ибни Туңку Бадлишах болып дүниеге келді. Ол сұлтан Бадлишахтың (1894–1958; 1943–1958 жылдары билеген) екінші, бірақ ең үлкен тірі ұлы болды, кейіннен ол Кедахтың 28-ші сұлтаны атанды. Малай және тай тегінен шыққан оның анасы, Тунку Махмудтың (1899 жылдың 29 сәуірінде туған) Кедахта туған ханшайымы Тунку София бинти Тунку Махмуд болды, ол 1934 жылдың 28 ақпанында автокөлік апатында қаза тапты. Абдул Халимнің анасының әкесі Тунку Махмуд бір кезде Кедах тағының Раджа Мудасы (мұрагерлікке үміткер) болған. Ол 1946-1948 жылдары Алор-Мерах және Тити Гаджа малай мектептерінде, содан кейін Алор-Стардағы Сұлтан Абдул Хамид колледжінде білім алды. Ол Оксфордтағы Уадхам колледжінде оқып, әлеуметтік ғылымдар мен мемлекеттік басқару саласында диплом алды. Соңынан ол Кедах әкімшілік қызметіне қабылданып, Алор Стар аудандық кеңсесінде, кейін мемлекеттік қазыналықта қызмет етті.

Кедах сұлтаны ретінде билік ету

1949 жылы 6 тамызда Туанку Абдул Халим Раджа Муда, яғни тақ мұрагері болып тағайындалды және 1958 жылы 14 шілдеде әкесі қайтыс болған соң Кедахтың жиырма сегізінші сұлтаны атанды. 1959 жылы 20 ақпанда Алор-Стардағы Кота Стар сарайындағы Балаи-Бесар сарайында 1710 жылдан бері өткізілмеген салтанатты рәсімде таққа отырды.

Күміс юбилей мерекесі

Туанку Абдул Халим өзінің күміс мерейтойын 1983 жылғы 15 шілдеде Султана Бахиямен бірге тойлады. Осы оқиғаны еске алу үшін Кедах үкіметі Кедахтың екінші ірі қаласы Сугай Петаниде «Джубли Перак» паркін ашты.

Алтын юбилей мерекелері

2008 жылдың 15 шілдесінде Туанку Абдул Халим Муадзам Шах Кедах сұлтаны ретінде алтын мерейтойын тойлады. Ол Кедахты кем дегенде 50 жыл басқарған 28 сұлтанның арасында төртіншісі болды. Алтын юбилейге орай 2008 жылдың 15 шілдесі Кедах штатында мемлекеттік мереке деп жарияланды. 2008 жылдың 6 шілдесінде Кедах Бас министрі Азизан Абдул Разақ Алтын юбилейге арналған үлестерді тапсыру салтанаты өтті. Алтын юбилейге арналған апта ішінде Сұлтанды құрметтеу мақсатында түрлі іс-шаралар ұйымдастырылды.

Янг ди-Пертуан Агонгтың орынбасары болып бірінші рет сайланды

Туанку Абдул Халим 1965 жылдың 21 қыркүйегінен 1970 жылдың 20 қыркүйегіне дейін Янг ди Пертуан Агонгтың орынбасары қызметін атқарды.

Пертуан Агонгтың бірінші сайлануы

1970 жылдың шілдесінде Туанку Абдул Халим Малайзияның бесінші Янг ди Пертуан Агонгі болып сайланды және 1970 жылдың 21 қыркүйегінен 1975 жылдың 20 қыркүйегіне дейін қызмет етті. Ол Перлістің Туанку Сайед Путрасы мен Теренгганудың Туанку Мизан Зайнал Абидинінен кейін Янг ди Пертуан Агонг тағына отырған үшінші ең жас монарх болды. Патшалық кезінде Туанку Абдул Халим премьер-министр Тунку Абдул Рахман өзінің орынбасары Тун Абдул Разаққа қызметін тапсырған кезде азаматтық үкімет билігінің алғашқы ауысуына қадағалау жасады. Тунку Абдул Рахман қатаң малай корольдік протоколына сәйкес, еншісімен қызмет етуге болмайтынын сезінді, бірақ Туанку Абдул Халимнің билігінің бір күні премьер-министр ретінде қалуға келісті.

Янг ди-Пертуан Агонгтың орынбасары болып екінші рет сайлануы

2006 жылдың 2 қарашасында Туанку Абдул Халим екінші рет бес жылдық мерзімге Ян ди Пертуан Агонның орынбасары болып сайланды. Ол бұл лауазымға екі рет сайланған тұңғыш адам болды.

Янг ди-Пертуан Агонг ретінде екінші рет сайлану

2011 жылдың қазан айында Абдул Халим 2011 жылдың 13 желтоқсанында басталган Ян ди Пертуан Агонг лауазымына екінші мерзімге сайланды. Ол осы лауазымды екі рет атқарган тұңғыш және жалғыз билеуші сұлтан болды. Сондай-ақ, ол 84 жас 15 күндік шақта Янг ди Пертуан Агонг ретінде тағайындалған ең егде жастағы малай билеушісі атанды, бұл көрсеткіш 73 жас 49 күндік Селангор сұлтаны Салахуддин Абдул Азиздің бұрынғы рекордын арттырды. Ол 2012 жылдың 11 сәуірінде Истана Негарада тағайындалды. Янг Ди Пертуан Агонг қызметінің кезеңінде, оның ағалары Тунку Аннуар (2014 жылдың мамыр айында қайтыс болды), Тунку Салехуддин, Тунку Абдул Хамид Тани және қызы Тунку Путери Интан Сафиназ кіретін Регенттік кеңес, Абдул Халимнің Кедах сұлтаны ретіндегі міндеттерін орындау үшін тағайындалды. Оның Янг Ди Пертуан Агонг лауазымындағы мерзімі 2016 жылдың 12 желтоқсанында аяқталды.

Өлім

Сұлтан Абдул Халим 2017 жылдың 11 қыркүйегінде сағат 14:30-да 89 жасында (90 жасқа толуына шамамен 2 ай қалғанда) Алор-Сетардағы Анак Букит сарайында дүние салды. Ол қайтыс болған күнінен кейін Кедах штатының Алор-Сетар қаласындағы Лангар корольдік мазарында қайтыс болған жұбайы Султана Бахияның қабіріне жерленді.

Әскери дәрежелер

Туанку Абдул Халим бұрынғы конституциялық міндеттерінде Малайзия Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы болғанмен, сондай-ақ Малайзия Корольдік Әуе күштерінің маршалы, Малайзия армиясының фельдмаршалы және Малайзия Корольдік Теңіз күштерінің адмиралы атағын да иеленді. 1972 жылдан бері ол Малайзия Корольдік жаяу әскер полкінің Бас полковнигі болды, сондай-ақ Малайзия армиясының Корольдік қызмет корпусының да бас полковнигі қызметін атқарды.