Кіріспе

"Республика" сөзінің латын түбірі – латын тіліндегі Res publica (кейде дауысты ұзындығын көрсету үшін rēs pūblica деп жазылады) сөз тіркесі. Бұл сөз тіркесі шамамен "қоғамдық іс" немесе "халықтың ісі" дегенді білдіреді. "Республика" сөзі осыдан шыққан, ал "қоғамдастық" сөзі дәстүрлі түрде оның синонимі ретінде қолданылып келген. Дегенмен, аудармалар контекстке қарай әртүрлі болуы мүмкін. Res – латын тіліндегі нақты нәрсені білдіретін есімдік, ал spes – көлденең, шындықтан алыс нәрсені білдіреді. Publica – "халыққа қатысты" немесе "қоғамдық" деген мағына беретін сөйлесім. Сондықтан, сөзбе-сөз аудармасы – "қоғамдық нәрсе" немесе "халықтың нәрсесі". Res publica термині азаматтардың баршасына қатысты кез келген жеке тұлғаның немесе топтың абсолютті билігімен қарама-қайшы келеді. Res publica-ның ең маңызды ерекшелігі – бостандық (libertas), яғни басқаның еріксіз бақылауынан құтылу және саяси жүйеге монархиялық үстемдіктің болмауы. Бұл, құл иесінің құлға деген абсолютті билігіне ұқсас емес еді.

Қоғамдық мүлік

Res publica – бұл көбінесе көптеген адамдардың ортақ иелігіндегі нәрсе. Мысалы, Рим қаласындағы саябақ немесе бақ жеке меншік (res privata) болуы немесе мемлекет басқаруында болуы мүмкін, сонда ол res publica құрамына кіреді.

Мемлекет немесе одақтастық

Жалпыға ортақ мүддеге қатысты барлық нәрсені бірге қарастырғанда, res publica жалпы алғанда "мемлекетке" тең деген тұжырымға келеміз. Римдіктер үшін мемлекет – Рим империясы және оның барлық мүдделері болды, сондықтан Res Publica Рим империясының өзіне, республикалық басқаруда болсын немесе императорлық билік астында болсын, толығымен сілтеме жасай алады. Осы орайда ғалымдар латын терминін "Commonwealth" деп аударуды ұсынады, себебі ол республикалық үкіметті де, императорлық билікті де білдірмейді, керісінше мемлекеттің толық бейнесін көрсетеді. Дегенмен, res publica-ны императорлық билік кезіндегі Рим империясына нақты сілтеме жасағанда "республика" деп аудару жағдайлары да кездеседі (төмендегі цитаталарды қараңыз).

Рим республикасы

Рим авторлары res publica сөзін Рим республикасымен басқарылған дәуірде қолданған: Рим патшалығы мен Рим империясы арасындағы кезеңде. Сондықтан, осы жағдайда res publica Рим империясын емес, жалпы Рим Республикасы деп сипатталатын нәрсені білдіреді.

Қоғамдық істер немесе институттар

Res publica сонымен қатар "қоғамдық істер" және/немесе мемлекеттің жалпы басқару жүйесін білдіретін жалпы мағынада да қолданылуы мүмкін. Осы мағынада res publica грек тіліндегі politeia ұғымын (алғашқыда қала-мемлекеттің мемлекеттік құрылымын білдіретін) аударатын. Сондай-ақ, римдік саясаткер res publica ісіне қатысса, оны аударуда көбінесе "саясатпен айналысу" деген жалпылама сөз қолданылуы мүмкін.

Басқа қолданыстар

Тіпті "саяси" мағыналармен шектелген кезде де, ежелгі Римдегі res publica терминінің мағынасы әртүрлі және көп қабатты, және грекше politeia-дан көптеген жағынан ерекшеленеді (яғни politeia сөзінің бірнеше өзара байланысты мағыналарынан). Дегенмен, ол политеяның дәстүрлі латынша аудармасы болып табылады; Платонның "Мемлекеті" атты қазіргі атауы осы қолданыстан туындаған. Кейбір контекстерде "мемлекеттік құрылым жүйесі" деген res publica мағынасы "конституция" сияқты нәрсеге ұласады, бірақ "конституция" дерлік толыққанды заманауи ұғым. Ежелгі римдіктер "республика" дәуірінде өздерінің конституциясы туралы айтқанда "Он екі кесте" деген сөзді қолданды, ал ерте Империя кезеңінде – "құдай Август орнатқан өзгермейтін заңдарды" пайдаланды. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, res publica идеясы жоғалып, көші-қон дәуірінің варварларына жат болды: Грей Турский res publica туралы айтқанда, ол Шығыс Рим империясын білдіреді.

Цитаталар

Төмендегі цитаталардың аудармалары авторлық құқыққа ие емес материалдан өзгеріссіз алынған. Басқа аудармалар әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олардың бәрі ежелгі Римдегі res publica ұғымының көптеген қырларын көрсетуге көмектеседі. Латын тіліндегі түпнұсқа мәтіндер аудармалармен бірге берілген, тек мәтіннің контексі ғана res publica ұғымын әр жағдайда түсіндіруге мүмкіндік беретінін көрсету үшін. Осы мысалдардан сондай-ақ, Рим дәуірі бойы res publica ұғымының мағынасы біртіндеп өзгерген болуы мүмкін: res publica-ның "(Рим) Республикасы" деген мағынасы, көбінесе өткен кезеңге қарайтын кезде пайда болады (сондықтан Цицерон заманында осылайша аз байқалады, ол императорлар дәуірін білмеді және тек патшалар дәуірімен салыстыра алды); ал грек тіліндегі "политея" ұғымының аудармасы кейінгі антик дәуірде дерлік толығымен жойылған сияқты.