Кіріспе
Неміс композиторы Арнольд Шлик (18 шілде, шамамен 1455–1460 – 1521 жылдан кейін) – неміс органисті, лютнист және Ренессанс дәуірінің композиторы. Ол «Түсшілер» (Colorists) деп аталатын композиторлар тобына жатады. Ол, әдетте, Гейдельбергте дүниеге келген және 1482 жылға қарай Пальц курфюрстігінің сарайлық органисі болып бекінген. Жоғары лауазымдағы тұлғалар мен әріптестері тарапынан жоғары бағаланған Шлик, Максимилиан I-ді Рим императоры етіп сайлау сияқты маңызды тарихи оқиғаларда өнер көрсеткен, және мансабы бойы орган жөніндегі кеңесші ретінде іздестірілген. Ол туралы соңғы мәліметтер 1521 жылға қатысты; оның қайтыс болуының мән-жайы белгісіз. Шлик өмірінің көп бөлігінде, мүмкін туғаннан бастап соқыр болған. Дегенмен, бұл оның шығармаларын жариялауына кедергі болмады. Ол ең белгілісі «Орган жасаушылар мен органистердің айнасы» (Spiegel der Orgelmacher und Organisten, 1511) – орган жасау және ойнау туралы алғашқы неміс трактаты. Бұл еңбек 16 ғасырда зор ықпалға ие болды, 1869 жылы қайта басылды және бүгінде осы саланың ең маңызды кітаптарының бірі саналады. Шликтің сақталған шығармаларына «Tabulaturen etlicher lobgesang» (1512) – орган және лютня музыкасының жинағы, сондай-ақ қолжазба түріндегі бірнеше шығармалар кіреді. Лютняға арналған шығармалар – көбінесе танымал әндердің өңделуі – ең ерте жарияланғандардың қатарында; бірақ Шликтің орган музыкасы тарихи тұрғыдан одан да маңызды. Онда күрделі cantus firmus техникасы, бірнеше толыққанды тәуелсіз партиялар (беске дейін, ал бір жағдайда он дауысқа дейін) және имитацияның кең қолданылуы бар. Осылайша, ол барокко музыкасының жетістіктерінен шамамен жүз жыл бұрын пайда болды, Шликті клавишті музыка тарихындағы ең маңызды композиторлардың біріне айналдырды.
Arnolt Schlick (July 18?, c. 1455–1460 – after 1521) was a German organist, lutenist and composer of the Renaissance. He is grouped among the composers known as the Colorists. He was most probably born in Heidelberg and by 1482 established himself as court organist for the Electorate of the Palatinate. Highly regarded by his superiors and colleagues alike, Schlick played at important historical events, such as the election of Maximilian I as King of the Romans, and was widely sought after as organ consultant throughout his career. The last known references to him are from 1521; the circumstances of his death are unknown. Schlick was blind for much of his life, possibly from birth. However, that did not stop him from publishing his work. He is best known for Spiegel der Orgelmacher und Organisten (1511), the first German treatise on building and playing organs. This work, highly influential during the 16th century, was republished in 1869 and is regarded today as one of the most important books of its kind. Schlick's surviving compositions include Tabulaturen etlicher lobgesang (1512), a collection of organ and lute music, and a few pieces in manuscript. The lute pieces—mostly settings of popular songs—are among the earliest published; but Schlick's organ music is even more historically important. It features sophisticated cantus firmus techniques, multiple truly independent lines (up to five—and, in one case, ten—voices), and extensive use of imitation. Thus, it predates the advances of Baroque music by about a hundred years, making Schlick one of the most important composers in the history of keyboard music.
Ерте өмір
Шликтің ерте өмірі туралы мәліметтер аз: ол Хайдельбергте өмір сүрді және жұмыс істеді, ал Хайдельберг Ұлы Одақ соғысында дерлік толығымен қирады, сондықтан Шлик туған кезеңнен сақталған жазбалар өте сирек. Дегенмен, оның жазбаларының тілдік талдауы Шликтың Хайдельберг аймағынан шыққан болуы мүмкін екенін көрсетті, ал соңғы зерттеулер Шликтың Хайдельберг қасабындағы қасаптың отбасында туғанын көрсетті, олардың тегі Сликсупп болған болуы мүмкін. Егер Шликтың ата-анасы сол кездегі неміс әдеті бойынша балаларына туған күніндегі әулиенің есімін қойса, онда Шлик 18 шілдеде, Әулие Арнольд күнінде туған болуы керек. Ал туған жылына келсек, Шлик 1482 жылы үйленген және 1520 жылы өзін «қарт адам» деп сипаттағандықтан, ол шамамен 1455-1460 жылдар аралығында дүниеге келген болуы мүмкін. Шликтың жұмыс істеген жері туралы ең алғашқы мәлімет оның неке шартында кездеседі: 1482 жылы ол Барбара Струплеринге үйленді, ол курфюрст Филипптің ұлдарының қызметшісі болған, ал шартта ол сарай органисі ретінде тіркелген. Шлик отбасымен Хайдельберг қамалына дейін созылатын Бургвегтегі үйde тұрды (бірақ 1482 жылға дейін Шлик әкесінен Хайдельбергтегі үйді мұраға алған еді).
Мансап
Шликті жоғары тұрғандар жоғары бағалаған. 1509 жылы ол сарайдағы ең жоғары жалақы алатын музыкант болды, оның жалақысы келесі ең жоғары жалақы алатын музыканттың жалақысынан екі есе жоғары болды және сарай қазынашысының жалақысымен салыстырылатын болды. Бұл лауазым 1486 жылы, Шлик сол жылдың 16 ақпанында Франкфуртта Рим патшасы ретінде Архигерцог Максимилианды сайлау кезінде орындаған кезде қалыптасқан (Шлик алты аптадан кейін Максимилианның таққа отырғызылуында да орындаған болуы мүмкін). Шлик Пауль Хофхаймермен осы сайлау кезінде танысқан болуы керек. 1489 немесе 1490 жылдары (нақты жылы белгісіз), Шлик Нидерландыға сапар шекті: ол өзінің «Tabulaturen etlicher lobgesang» кітабының алғы сөзінде саяхатқа қатысты, бірақ оның себептері белгісіз болып қала береді. Соңғы зерттеулер кезінде Утрехт билігі Пфальцтың басқа музыканттарына төлем жасағаны туралы дәлелдерді тапты. 1489–1490 жылдары Утрехтке саяхат жасаған сарайдың адамдары туралы мәліметтер табылмаса да, мұндай саяхаттың орын алуы әбден мүмкін. Шликтің бұрынғы түсіндірмесі оның Нидерландқа сол кезде Гейдельберг аймағын қиратып жатқан обадан қашу үшін барғандығы туралы болды. 1503 жылдың қазан айында Кастилия королі Филипп I Гейдельбергке келді, ол өзімен бірге композиторлар Пьер де ла Ру және Александр Агрикола, органшы Генри Бредемерс сияқты үлкен сүйемелдеме топты әкелді. Шлик осы музыканттармен кездескені анық, және Филипптің сапары кезінде болған Мессаның орындалуында орган ойнаған болуы мүмкін. Шлик туралы келесі белгілі заманауи хабарлама 1511 жылдың 23 ақпанында, ол Людовик V, Пфальц курфюрсті және Баварияның Сибиллінің үйлену тойында ойнаған. Шликтің басқа қойылымдары туралы нақты ештеңе белгілі емес. 1509 жылы немесе 1495 жылы Вормсте өткен атақты мәжілісте болғанын білеміз. 1509 жылы Базельде аты аталмаған Гейдельберг сарайының лютнисінің болуы туралы дерек бар, және Шлик шебер лютнист болғандықтан, бұл ол болуы мүмкін. 1516 жылы Шлик белгісіз себептермен Торгауға барды; ол сол жерде орган ойнаған болуы мүмкін және Хофаймермен қайтадан кездескен болуы мүмкін, өйткені соңғысы сол кезде Торгаудың сарай органисті болған. 1511 жылы Шликтің орган туралы трактаты «Шпигель дер Оргельмакер унд Органист» («Органдар жасаушылар мен органисттердің айнасы») жарияланды. Бұл кітап Шпейерде басылып шықты; ол орган құрылысы мен орындау туралы алғашқы неміс трактаты болып табылады және Германияда өте ықпалды болды. Сондай-ақ 1511 жылы Шликтің ұлы Арнольд Кенже әкесіне өзінің кем дегенде кейбір музыкасын жариялауды өтінді; әкесі орындады және келесі жылы «Tabulaturen etlicher lobgesang und lidlein uff die orgeln un lauten» («Орган мен лютня үшін бірнеше әндер мен тақпақтар») органы мен лютня музыкасының жинағын жариялады. Өмірбаяндық мәліметтердің біразы соңғы жұмыстың алғы сөзінде (Арнольд Кенже әкесіне жазған хатынан тұрады) және Шликтің жауабында кездеседі. Шлик, мысалы, өзінің Төменгі елдерге сапары туралы және 1495 немесе 1509 жылы Себастьян Вирдюнгпен болған дау-дамай туралы жазады. Шлик Вирдюнгпен 1495 немесе 1509 жылы Вормста кездесіп, оған қандай да бір көмек көрсеткен. Кейінгі жылдары «Musica getutscht» (1511) трактатында Вирдюнг Шликтің қара пернелерді musica ficta деп санау керек деген көзқарасын мазақтап, композитордың соқырлығы туралы өрескел пікірлер айтты. «Tabulaturen etlicher lobgesang» алғы сөзінде Шлик Вирдюнның «Musica getutscht»-тен алынған музыкалық мысалдарындағы көптеген қателіктерін атап өтіп, Вирдюнның алғыссыздығын айыптады. Шлик сонымен қатар тағы бір музыка кітабын шығару жоспарларын айтады, бірақ мұндай басылымның ешбір іздері табылмады. Шлик өмір бойы орган консультанты ретінде үлкен сұранысқа ие болды. Бұл саладағы алғашқы еңбектері 1491 жылы Страсбург соборындағы аспапты тексерген кезден басталады. Мұндай сапарлар туралы тағы он екі есеп сақталған: басқалар арасында Шлик Санкт-Джордж шіркеуіндегі, Хагенаудағы, Шпейер соборындағы және Невштадт ан дер Вайнстрасстегі Стифтскирхедегі мүшелерге үкім шығарды. Шлик туралы соңғы мәлімет 1521 жылы, ол Санкт-Джордж, Хагенаудағы органды зерттеген кезде жазылған. Бұл жұмыс 1520 жылдың желтоқсаны мен 1521 жылдың қаңтары аралығында жүргізілген, және шамамен сол уақыттан бастап Шликтен Бернардо Клезиоға, Трент епископіне хат сақталған; Шлик Клезиоға хоралдық орнатулардың екі топтамасын жіберді. Осыдан кейін Шлик тарихтан жоғалады. 1524 жылы оның орнына басқа органшы жұмысқа алынды.
Орган музыкасы
Шликтің орган музыкасы екі дереккөзден сақталған: басылған жинақ Tabulaturen etlicher lobgesang (1512) және Шликтің Бернардо Клезиоға 1520–1521 жылдары жіберген хаты. Tabulaturen құрамында органға арналған он композиция бар: Salve Regina (бес шумақ), Pete quid vis, Hoe losteleck, Benedictus, Primi toni, Maria zart, Christe және Da pacem үш үлгісі. Олардың ішінде тек Salve Regina және Da pacem үлгілері толыққанды түпнұсқа. Басқа музыканың көп бөлігі стильдік тұрғыдан басқа композиторлардың заманауи вокалдық шығармаларынан ажыратылмайды; демек, кейбір шығармалар басқа композиторлардың шығармаларының интабуляциясы болуы мүмкін. Алайда, 2009 жылға дейін ешбір шығарманың үлгісі белгілі болған жоқ, сондықтан Шликтің авторлығы күмәндалмайды. Шликтің қосымша мотивтерді жасау әдістері эволюцияның әлдеқайда кейінгі кезеңіне, атап айтқанда Ян Питерсзон Свелинк қолданған техникаларға ұқсайды. Шликтің үш Da pacem үлгісі де болашаққа бағытталған, себебі, Шлик оларды Tabulaturen-де цикл ретінде атамаса да, cantus firmus-тың орналасуы үш үлгінің үлкен жоспардың бөлігі екенін көрсетеді. Антифон бірінші үлгіде дискантта, екіншісінде тенорда, үшіншісінде бас үнінде орындалады. Осыған ұқсас жоспарлар Свелинк және кейінгі композиторлардың хоралдық вариацияларында байқалады. Техникалық тұрғыдан алғанда, Шликтің үлгілері Salve Regina-ға ұқсас контрапункттік техниканы көрсетеді. Шликтің Benedictus және Christe шығармалары – бұл мессе бөлімдерінің үш дауыстық үлгілері. Біріншісі, шынайы фугалық стильде еліктеуді қолданғаны үшін «бірінші орган ричеркары» деп аталды, бірақ композицияның Шликтің түпнұсқалық шығармасы немесе басқа композитордың вокалдық шығармасының интабуляциясы екендігі әлі де белгісіз. Бұл шығарма үш бөлімнен тұрады, біріншісі фугалық экспозициядан басталады, ал екіншісі сыртқы дауыстар арасында канон болып табылады. Шликтің Christe шығармасы еркін құрылымдалған: бүкіл шығармада еліктеу қолданылса да, фугалық экспозициялар немесе канондық әдістер қолданылмаған. Шығарма ұзақ екі дауыстық бөлімнен басталады. Tabulaturen-дегі басқа орган шығармалары әртүрлі әдістерді қолданады, көбінесе еліктеуге сүйенеді (Primi toni ерекшелік есебінен, ол атауымен де ерекшеленеді, ол тек тонды көрсетеді, бірақ cantus firmus емес). Мысалы, Шликтің Maria zart (Якоб Обрехттің Missa Maria zart үшін қолданған неміс әні, бұл – әдеттегі жалпы діни ғибадатхананың ең ұзақ полифониялық орнатуларының бірі) мелодиясын он үш фрагментке бөледі, олар бірінен соң бірі еліктейді. Ұқсас тәсіл, тек әуеннің ұзын фрагменттері қолданылған, Hoe losteleck шығармасында қолданылады, ол әнге негізделген, секулярлық сипатқа ие болуы мүмкін. Pete quid vis, шығу тегі мен мақсаты белгісіз, бір тақырыптың әртүрлі өңдеулерінен тұрады, өзіндік еліктеумен немесе тәуелсіз еліктеу жолдарымен үйлесімде. Шликтің Бернардо Клезиоға жазған хатында оның белгілі соңғы еңбектері бар: Gaude Dei genitrix (Natus ante saecula) рождестволық реттілігінен сегіз үлгі және Ascension антифоны Ascendo ad Patrem meum-ның екі үлгісі. Екі жиынның да дидактикалық мақсаты бар. Gaude Dei genitrix үлгілері екі дауыстық үлгіні күшейтудің әртүрлі жолдарын көрсетеді, онда ән-күйге екі жолды параллельді үштіктерде, төртіншілерде немесе алтыншыларда қайталау арқылы орташа безендірілген контрапункт қосылады. Бұл шығармалар органға емес, дауысқа арналған болуы мүмкін. Шлик өзі де дидактикалық жағын атап өтіп, «әрбір үлгі үшін жеке ереже таптым және жасадым, олар өте анық, сондықтан барлық әндерді бірдей үлгіге қою оңай» деп жазды. Оның Ascendo ad Patrem meum үлгілері басқа мақсатқа қызмет етеді, бірақ сонымен қатар шағын энциклопедия болып табылады: бірінші үлгі екі дауыста (және барлық мүмкін үлгілердің ең қарапайымы), ал екіншісі он дауыста (және барлық мүмкін үлгілердің ең жетілгені). Он дауыстық шығарма орган репертуарында полифониялық ауқымы мен педаль техникасы бойынша бірегей.
Schlick's three Da pacem settings also look to the future, because, although Schlick does not refer to them as a cycle anywhere in the Tabulaturen, the placement of the cantus firmus suggests that the three settings are part of a large plan. The antiphon is in the discantus in the first setting, in the tenor in the second, and in the bass in the third. Similar plans are observed in Sweelinck's and later composers' chorale variations. Technically, Schlick's settings exhibit a contrapuntal technique similar to that of Salve Regina. Schlick's Benedictus and Christe are three voice settings of mass movements. The former has been called "the first organ ricercar" because of its use of imitation in a truly fugal manner, but it remains unclear whether the composition is an original piece by Schlick or an intabulation of a vocal work by another composer. The piece is in three sections, the first of which begins with a fugal exposition, and the second is a canon between the outer voices. Schlick's Christe is more loosely constructed: although imitation is used throughout, there are no fugal expositions or canonic techniques employed. The piece begins with a long two voice section. Other organ pieces in the Tabulaturen employ a variety of methods, most relying on imitation (with the notable exception of Primi toni, which is also unusual for its title, which merely indicates the tone, but not the cantus firmus). For example, Schlick's setting of Maria zart (a German song famously used by Jacob Obrecht for Missa Maria zart, one of the longest polyphonic settings of the Mass Ordinary ever written) splits the melody into thirteen fragments, treated imitatively one by one. A similar procedure, only with longer fragments of the melody used, is employed in Hoe losteleck, a piece based on a song which may have had secular character. Pete quid vis, a piece of unknown origins and function, consists of a large variety of different treatments of a single theme, either treated imitatively itself, or accompanied by independently conceived imitative passages. Schlick's letter to Bernardo Clesio contains his only known late works: a set of eight settings of the sequence verse Gaude Dei genitrix (from the Christmas sequence Natus ante saecula) and a set of two settings of the Ascension antiphon Ascendo ad Patrem meum. Both sets have didactic purposes. Gaude Dei genitrix settings establish various ways of reinforcing a two voice setting, in which the chant is accompanied by moderately ornamented counterpoint, by duplicating both lines in parallel thirds, fourths, or sixths. The pieces, which may have been intended for voices rather than the organ, range from three to five voice settings. Schlick himself noted the didactic aspect, writing that he "found and made a separate rule for each setting, which are so clear that it will be easy to set all chants in the same manner." His Ascendo ad Patrem meum settings serve a different purpose, but also are a miniature encyclopaedia: the first setting is in two voices (and so the most basic of all possible settings), whereas the second is in ten voices (and so the most advanced of all possible settings). The ten voice work is unique in organ repertoire, both for the polyphonic scope and the pedal technique.
Лифтілік күйлер
Tabulaturen etlicher lobgesang – неміс лютні музыкасының ең ерте кең көзі және сонымен бірге лютні музыкасының ең алғашқы жарияланған жинақтарының бірі. Жиынтықта он бес пьеса бар, олардың он екісі – дауыс пен лютняға арналған дуэттер. Пьесалар қиындық деңгейі бойынша ұйымдастырылған, бұл Tabulaturen-нің дидактикалық сипатын көрсетеді. Қызығы, Шлик орындау туралы нұсқауларды қоспаған, бұл нұсқаулар кейінгі неміс басылымдарында кең таралған. Екінші ерекшелік – «All Ding mit radt», ол Tabulaturen-дегі басқа пьесалардан өзгеше: ол әннің фразалық құрылымына емес, мотивтік және гармониялық принциптерге негізделген. Сонымен қатар, басқа лютні пьесаларынан айырмашылығы, ол штрих формасын қолданбайды. Көп жағдайда Шлик аралас нотацияны қолданады: жоғарғы бөлігі менсуралық түрде, ал төменгі бөліктері табулатурада берілген. Бұл тәсіл сол кезде Германияда сирек болған, бірақ ол көптеген қазіргі француз және итальяндық көздерде кездеседі, мысалы, Францискус Боссиненсистің (1509–1511) немесе Марчетто Караның (шамамен 1520) шығармаларында, сондай-ақ Пьер Аттенянның басылымдарында (1520 жылдардың соңы). Тағы бір маңызды айырмашылық – Шликтің кантус фирмус-ты ең жоғарғы бөлікке, дискантусқа орналастыруға бейімділігі, ал неміс Lied-тері үшін норма кантус фирмус-ты тенорде орналастыру болған. Лютняға арналған интабуляциялар үшін әдеттегідей, Шликтің ешбір пьесасы өзінің үлгісіне толыққанды сәйкес келмейді. Өзгерістер «Nach lust» немесе «Vil hinderlist» сияқты қарапайым әшекейлерді қосудан бастап, «Mein M. ich hab» және «Weg wart dein art» сияқты жаңа материалды енгізуге дейін жетеді. Шликтің «Hertzliebstels pild» пьесасының интабуляциясында ерекше маңызды өзгеріс орын алады, онда Шлик сөз суретін жасауға тырысады: «mit reichem Schall» («бай дыбыспен / сәнділікпен») деген сөздер ырғақтық белсенділіктің күшеюімен бейнеленеді. Үш сололық лютні пьесасының барлығы үш дауыста орындалады және үш дауысты интабуляцияның үш түрлі тәсілін ұсынады. «All Ding mit radt» екі дауысты көптеген бөлімдерді қамтиды, сондықтан ол үш дауысты музыка ойнауға кіріспе ретінде қызмет етеді. «Wer gnad durch klaff» – Шликтің ең қарапайым интабуляцияларының бірі, онда түпнұсқа материалдың көп бөлігі өзгеріссіз қалдырылған. Соңында, «Weg wart dein art» – көптеген әшекейлермен, фигурациямен және басқа да безендірулермен толтырылған еркін интабуляция. Шликтің лютні пьесаларының көп бөлігі аса виртуозды емес және Ханс Нойзидлер мен Ханс Юденкёнигтің сол кездегі лютні музыкасына қарағанда орындауға оңай; алайда, Tabulaturen-дегі пьесаларды Шликтің техникасын бағалау үшін негіз ретінде пайдалануға болмайды, өйткені кітаптың дидактикалық сипаты бар, ал Шлик күрделі және қиын музыкасы бар екінші томды жоспарлаған.
Ықпал
Шлик Германиядағы орган музыкасының ерте тарихында ең маңызды тұлғалардың бірі болды. Ол көп ізделіс тудырған орган консультанты еді, соқырлығы көп құрылыс жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік бермесе де, орган жасаушылармен кеңесші ретінде тығыз байланыста болды; ол жаңа органдарды сынап, көптеп концерттер берді және замандас композиторларға зор ықпал етті. Оның хоралдық әуеннен алынған кантус фирмастың айналасына контрапункттік үлгілерді тоқу әдісі, кейінгі дәуірдегі хоралдық прелюдияның дамуын болжауға болады. Шлик екі жүз жылдан астам уақыттан кейін И.С. Бахтың музыкасында жететін ұзақ дамудың бастаушысы саналады.
Аталған және басқа да көздер
Апел, Вилли. 1972 жыл. 1700 жылға дейінгі клавиатуралық музыка тарихы. Аудармашы: Ханс Тишлер. Индиана университетінің баспасы. Бастапқыда «Geschichte der Orgel und Klaviermusik bis 1700» деген атпен Bärenreiter Verlag, Кассель баспасында жарық көрген. Кейл, Стивен Марк. 1989 жыл. Арнольт Шлик және 1500 жыл шамасындағы аспаптық музыка. Дис. Дьюк университеті. Леннеберг, Ханс. 1957 жыл. «Сыншы сынға алынды: Себастьян Вирдюн және Арнольд Шликпен болған дау», JAMS, x, 1–6 бб. Линдли, Марк. 1974 жыл. 16 ғасырдың басындағы пернетақталық темпераменттер, MD 28, 129–139 бб. Маркс, Ханс Жоахим. 1980 жыл. Арнольт Шлик, «The New Grove Dictionary of Music and Musicians» музыка сөздігінде, ред. Стенли Сейди. 20 томдық. Лондон, Macmillan Publishers Ltd. Оуэн, Барбара. 1999 жыл. Барокко орган музыкасының тіркелуі. Индиана университетінің баспасы. Лунелли, Ренато. 1949 жыл. «Trentini Contributi alle relazioni musicali fra l'Italia e la Germania nel Rinascimento». Италия мен Германия арасындағы музыкалық қатынастарға Trentini-дің үлесі. Acta Musicologica, 21, 41–70 бб. (https://doi.org/10.2307/931534; https://www.jstor.org/stable/931534). Питцш, Герхард. 1963 жыл. Гейдельбергтегі сарайдағы музыка тарихына қатысты дереккөздер мен зерттеулер. Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Abhandlungen der geistes- und sozialwissenschaftlichen Klasse, 1963 жылғы том, № 6. Майнц: Майнцтегі ғылымдар мен әдебиет академиясының баспасы. Риз, Густав. 1954 жыл. Ренессанс кезеңіндегі музыка. Нью-Йорк, W. W. Norton & Co.
Owen, Barbara. 1999. The Registration of Baroque Organ Music. Indiana University Press. Lunelli, Renato. 1949. Contributi trentini alle relazioni musicali fra l'Italia e la Germania nel Rinascimento. Acta Musicologica, 21, pp. 41 70 (https://doi. org/10.2307/931534; https://www. jstor. org/stable/931534)
Pietzsch, Gerhard. 1963. Quellen und Forschungen zur Geschichte der Musik am kurpfälzischen Hof zu Heidelberg bis 1622. Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Abhandlungen der geistes und sozialwissenschaftlichen Klasse, Jahrgang 1963, Nr. 6. Mainz: Verlag der Akademie der Wissenschaften und der Literatur in Mainz. Reese, Gustave. 1954. Music in the Renaissance. New York, W. W. Norton & Co.