Генрих Шютц: Неміс музықасының ерте барокко дәуірінен өкілі

Кіріспе

Неміс композиторы және органшысы (1585–1672)

Генрих Шюц (18 қазан 1585 [ескі стиль бойынша 8 қазан 1585] – 6 қараша 1672) – неміс ерте барокко дәуірінің композиторы және органшысы, көбінесе Иоганн Себастьян Бахқа дейінгі ең маңызды неміс композиторы және 17 ғасырдың ең маңызды композиторларының бірі саналады. Ол итальян стилін Германияға әкелген және Ренессанстан ерте бароккоға оның дамуын жалғастырған. Оның сақталған музыкасының көп бөлігі лютеран шіркеуі үшін, әсіресе Дрездендегі сайлау капелласы үшін жазылған. Ол 1627 жылы Торгауда қойылған «Дафне» атты дәстүрлі түрде алғашқы неміс операсын жазды, оның музыкасы және оның көптеген салтанатты және театрлық партитуралары қазірге дейін жоғалып кеткен. Шюц – 500-ден астам туындысы сақталған өнімді композитор. Ол Солтүстік Америкадағы кейбір лютеран шіркеулерінде 28 шілдеде Иоганн Себастьян Бах және Георг Фридрих Гендельмен бірге музыкант ретінде еске алынады.

Ерте өмір және білім

Шюц Кёстрицте Кристоф Шюц пен Евфросина Бигердің үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. 1590 жылы отбасы Вайсенфельске көшіп барды, онда оның әкесі "Zum güldenen Ring" қонақ үйін басқарды. Әкесі ақырында Вайсенфельсте бургомистр болып қызмет етті және 1615 жылы "Zur güldenen Sackpfeife" және "Zum güldenen Esel" деп аталатын тағы бір қонақ үйді сатып алды, оны "Zum Schützen" деп атады. Шюц ата-анасымен бірге тұрып жатқанда, оның музыкалық дарыны 1598 жылы Кристоф Шюцтің қонақ үйінде түнде болған кезде Гессен-Кассель ландгравы Мориц ашқан. Жас Генрихтің әнін естіген ландграф, оның ата-анасынан баланы одан әрі білім алу үшін өзінің абыройлы сарайына жіберуге рұқсат сұрады. Ата-анасы бастапқыда бұл ұсынысқа қарсылық көрсетті, бірақ көптеген хат алмасып, 1599 жылдың тамызында Генрихті Кассельдегі ландграфтың резиденциясына алып барды. Хорда әнші болғаннан кейін, Шюц 1609-1612 жылдары Джованни Габриелиден музыка оқып, Венецияға барып білім алды. Габриели – Шюц өмірінде ұстазы деп атаған жалғыз адам. Ол Габриели қайтыс болмас бұрын одан сақина мұраға алды. Содан кейін 1613-1615 жылдары Кассельде органшы болып жұмыс істеді.

Мансап

Ландграф пен электор арасындағы ұзақ келіссөздерден кейін, Шютц 1615 жылы Дрезденге көшіп, Саксония электорының сарай композиторы болып жұмыс істеді. 1619 жылы Шютц Магдалена Вильдекке (1601 жылы туған) үйленді. Ол 1625 жылы қайтыс болғанға дейін екі қызын дүниеге әкелді: Анна Юстина 1621 жылы және Евфросина 1623 жылы. Дрезденде Шютц қазіргі Дрезден мемлекеттік капелласының (Sächsische Staatskapelle Dresden) негізін қалады, бірақ бірнеше рет ол жерден кетіп қайтты; 1628 жылы ол тағы да Венецияға барды, онда Клаудио Монтевердимен кездескен болуы мүмкін. 1633 жылы оны Копенгагенге шақырып, ондағы тойға музыка жазуды тапсырды, ал 1635 жылы Дрезденге оралды. 1641 жылы сайлау сотының қирауына байланысты Данияға ұзақ сапармен барды. 1648 жылы Отыз жылдық соғыс аяқталып, ол Дрезденде қайтадан белсенді жұмыс істеді. 1655 жылы, қызы Евфросина қайтыс болған жылы, ол Вольфенбюттельдегі капельмейстер лауазымын атқаруға бекітілді. Отыз жылдық соғыс кезінде Шютцтің Дрезденде жазған композициялары, сол заманның қажеттілігіне байланысты, көбінесе үлкен ертеректегі шығармаларына қарағанда кішкентай көлемде болды; осы кезеңде оның ең әдемі музыкасының көп бөлігі жазылды. Соғыстан кейін Шютц тағы да үлкен көлемдегі композициялар жазды, бұл 1660 жылдары Бахтан бұрынғы ең ұлы Пассион музыкасын жазумен аяқталды. Оның шәкірттерінің арасында Генрих Альберт, Кристоф Бернхард, Антон Коландер, Константин Кристиан Дедекинд, Карло Фарина, Иоганн Вильгельм Фурхейм, Иоганн Каспар Хорн, Каспар Киттель, Кристоф Киттель, Иоганн Клемм, Адам Кригер, Иоганн Якоб Лоуэ (немесе Лёве), Иоганн Науах, Давид Поле, Филипп Столле, Иоганн Тейле, Клеменс Тиме, Иоганн Виерданк, Маттиас Векман, Фридрих Вернер және Фридрих фон Вестхофф болды.

Кейінгі өмірі

Шюц зейнетке шығу үшін, тіпті осыны сұрап алуға тура келді, Вайсенфельске оралды, әпкесімен бірге тұру үшін (үй қазір оның өміріне арналған мұражай), бірақ Саксония сайлау соты оны жиі Дрезденге шақырып тұрды. Ол 1672 жылы 87 жасында Дрезденде инсульттан қайтыс болды. Ол Дрездендегі ескі Фрауенкирхе шіркеуіне жерленді, бірақ 1727 жылы жаңа Дрезден Фрауенкирхесін салу үшін шіркеу бұзылғанда оның қабірі де қиратылды. (Оның сол алаңдағы көп жылдық үйі сол стильде қайта жаңартылды және ол қазір қонақ бөлмелері мен мейрамханасы бар тұрғын үй ғимараты.)

Стиль

Шюцтің композициялары Габриелидің (әсіресе Шюцтің полихоральдық және концертаттық стильдерді қолдануы) және Монтевердидің ықпалын көрсетеді. Оның шығармаларында 16 ғасырдағы Нидерланд композиторларының ықпалы да айқын байқалады. Оның ең танымал шығармалары қасиетті, жеке дауыстан аспаптық сүйемелдеумен бастап, а капелла хор музыкасына дейін жетеді. Оның көрнекті шығармаларына «Дауыт псалмдары» (Opus 2), «Қасиетті әндер» (Opus 4), үш кітабы «Қасиетті симфониялар», «Айқышқа шегеленгендегі Иса Мәсіхтің жеті сөзі», үш құмарлық композициясы және «Рождестволық хикаясы» жатады. Шюцтің музыкасы, мансабының басындағы прогрессивті стильдерден кейін, біртіндеп қарапайымданып, тіпті қаталданып, соңғы құмарлық шығармаларында толыққанды жетілді. Бұл өзгерістердің бір бөлігіне практикалық жағдайлар себеп болды: Отыз жылдық соғыс Германияның музыкалық инфрақұрылымын қиратты, бұрынғы кезеңіндегі Венеция стиліндегі алып шығармаларды қою практикалық емес, тіпті мүмкін емес еді. Шюцтің «Es steh Gott auf» (SWV 356) композициясы көп жағынан Монтевердидің музыкасына ұқсас. Оның «Musikalische Exequien» (1636) атты асыл досы Генрих Постхумус Рейс үшін жазған жерлеу музыкасы шедевр саналады және бүгінде алғашқы неміс реквиемі ретінде танымал. Шюц латын және германдық стильдерін тең дәрежеде меңгерген. Шюц модальдық стильде шығарма жазған соңғы композиторлардың бірі болды. Оның гармониясы көбінесе «гармониялық қозғалыс» сезімінен емес, дауыстардың контрапункттік үйлесімділігінен туындайды; алайда, оның музыкасының көп бөлігі каденцияға жақындағанда күшті тональдық тартымдылықты көрсетеді. Оның музыкасында көптеген еліктеулер кездеседі, бірақ олар мұқият құрылған, сондықтан дауыстар бір-бірінен кейін бірдей уақыт аралығында немесе болжамды интервалдармен кірмейді. Бұл оның замандастары Иоганн Герман Шейн мен Самуэль Шейдттың контрапунктісінен өте өзгеше, олардың контрапунктісі көбінесе үлгілі аралықтармен ағылады. Шюцтің шығармаларында дауыстардың дұрыс жеке сызықтық қозғалыста жүріп, таңғажайып аспаптық үйлесімділіктер тудыратын қарқынды диссонанстар жиі кездеседі. Ең бастысы, оның музыкасы мәтіннің мәніне және акценттеріне ерекше сезімталдық танытады, бұл көбінесе musica poetica-дан алынған арнайы техникалық тәсілдер арқылы жеткізіледі, олар классикалық риториканың сөздік тәсілдеріне ұқсас немесе оларға сәйкес келеді. Жоғарыда айтқанымыздай, Шюцтің стилі оның кейінгі шығармаларында қарапайымдаған, сондықтан «Was hast du verwirket» (SWV 307) сияқты «Кіші рухани концерттер II» шығармаларындағы қашық байланысты акордтар мен еркіндіктер сирек қолданылады. Бастапқы мадригалдар кітабынан басқа, Шюцтің көптеген әлемдік музыкасы сақталмаған, тек бірнеше тұрмыстық әндер (ариеттер) және мерейтойлық шараларға арналған туындылар (мысалы, «Wie wenn der Adler sich aus seiner Klippe schwingt» (SWV 434) ғана қалған, тіпті ол Германияның ең көрнекті органшыларының бірі болса да, таза аспаптық музыка жоқ. Шюц Италиядан Германияға жаңа музыкалық идеяларды әкелуде маңызды рөл атқарды, осылайша неміс музыкасына үлкен әсер етті. Солтүстік неміс орган мектебінің стилі негізінен Шюцтің (сондай-ақ голланд Ян Питерсзон Свеелинктың) ықпалынан туындады; бір ғасырдан кейін бұл музыка Дж.С. Бахтың шығармаларында толыққанды жетілді. Бахтан кейін Шюцке ең көп әсер еткен композиторлар Антон Веберн және оның шығармаларын зерттеген Брамс болды.

Schütz's compositions show the influence of Gabrieli (most notably in Schütz's use of polychoral and concertato styles) and Monteverdi. The influence of the Netherlandish composers of the 16th century is also prominent in his work. His best known works are sacred, ranging from solo voice with instrumental accompaniment to a cappella choral music. Representative works include his Psalmen Davids (Psalms of David, Opus 2), Cantiones sacrae (Opus 4), three books of Symphoniae sacrae, Die sieben Worte Jesu Christi am Kreuz (The seven words of Jesus Christ on the Cross), three Passion settings, and the Christmas Story. Schütz's music, while in the most progressive styles early in his career, eventually grew simple and almost austere, culminating in his late Passion settings. Practical considerations were certainly responsible for part of this change: the Thirty Years' War devastated Germany's musical infrastructure, and it was no longer practical or even possible to put on the gigantic works in the Venetian style of his earlier period. Schütz's composition "Es steh Gott auf" (SWV 356) is in many respects comparable to Monteverdi. His funeral music "Musikalische Exequien" (1636) for his noble friend Heinrich Posthumus of Reuss is considered a masterpiece, and is known today as the first German Requiem. Schütz was equally fluent in Latin and Germanic styles. Schütz was one of the last composers to write in a modal style. His harmonies often result from the contrapuntal alignment of voices rather than from any sense of "harmonic motion"; contrastingly, much of his music shows a strong tonal pull when approaching cadences. His music includes a great deal of imitation, but structured in such a way that the successive voices do not necessarily enter after the same number of beats or at predictable intervallic distances. This contrasts sharply with the manner of his contemporary Johann Hermann Schein and Samuel Scheidt, whose counterpoint usually flows in regularly spaced entries. Schütz's writing often includes intense dissonances caused by the contrapuntal motion of voices moving in correct individual linear motion but resulting in startling harmonies. Above all, his music displays extreme sensitivity to the accents and meaning of the text, which is often conveyed using special technical figures drawn from musica poetica, themselves drawn from or created in analogy to the verbal figures of classical rhetoric. As noted above, Schütz's style became simpler in his later works, which make less frequent use of the kind of distantly related chords and licences found in such pieces as "Was hast du verwirket" (SWV 307) from Kleine geistliche Konzerte II. Beyond the early book of madrigals, almost no secular music by Schütz has survived, save for a few domestic songs (arien) and occasional commemorative items (such as Wie wenn der Adler sich aus seiner Klippe schwingt (SWV 434), and no purely instrumental music at all (unless one counts the short instrumental movement, "sinfonia", that encloses the dialogue of Die sieben Worte), even though he had a reputation as one of Germany's finest organists. Schütz was of great importance in bringing new musical ideas to Germany from Italy, and thus had a large influence on the German music which was to follow. The style of the North German organ school derives largely from Schütz (as well as from the Dutchman Jan Pieterszoon Sweelinck); a century later this music culminated in the work of J. S. Bach. After Bach, the most important composers Schütz influenced were Anton Webern and Brahms, who studied his work.

Жалпы көздер

Манфред Букофцер, Барокко дәуіріндегі музыка. Нью-Йорк, W. W. Norton & Co., 1947. Вольфрам Штуде, "Шюц иконографиясының қазіргі жағдайы туралы", "Шюц жылнамасы", 1985/86. Кассель, Bärenreiter, 1986. Базил Смоллман, Генрих Шюц, "Оқушы шеберлер", 2000. Тамсин (Т. Д. тегімен) Джонс, "Көрер көзбен құмарлықтар: Генрих Шюцтің (1585–1672) үш құмарлығын тарихи және стильдік контексте талдау" (PhD диссертациясы, Бирмингем университеті, 2000). Генрих Шюц: Geistliche Chor Music, Op. 11. Құрастырған: Эндрю Томас Кустер. Энн Арбор, Мичиган, 2005.