Кіріспе

Капельмейстер (/k/ə/'/p//ɛ//l//m//aɪ//s//t//ər/ кəPELmystər, /USalso//k//ɑː/'/ / kah ,), неміс тілінен келген Kapelle (капелла) және Meister (шебер) сөздерінен құралған, сөзбе-сөз "капелла хорының шебері" деген мағынаны білдіреді. Бұл термин музыканттар тобының жетекшісін белгілейді. Алғашқыда капелладағы музыкаға жауапты адамды көрсету үшін қолданылған, қазіргі кезде мағынасы кеңейіп, көбінесе теледидар, радио және театрларда қолданылатын, әсіресе шағын музыкалық топтардың басшысын білдіреді.

Тарихи қолданысы

Неміс тілді елдерде шамамен 1500–1800 жылдар аралығында «Капельмейстер» сөзі монарх немесе дворянның музыкалық директорын білдіретін. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін осы мағынасы жиі кездеседі, себебі ол неміс тілді елдерде жұмыс істеген композиторлар туралы жазылған өмірбаяндық еңбектерде көптеп ұшырасады. Сол кезеңде Италияда (итальянша: maestro di capella) лауазымы көбінесе корольдік немесе аристократиялық демеушіліктегілерге қарағанда, соборлар мен діни мекемелерге тағайындалған музыка директорларына қатысты. «Капельмейстер» лауазымы жоғары мәртебелі болып, басқа музыканттарға басшылық етуді қамтитын. Иоганн Себастьян Бах 1717 жылдан 1723 жылға дейін Ангальт-Кётен князі Леопольд үшін «Капельмейстер» болып жұмыс істеді. Жозеф Гайдн көп жылдар бойы Габсбург монархиясының жоғары дәрежелі ақсүйек отбасы Эстерхази үшін «Капельмейстер» қызметін атқарды. Георг Фридерик Гендель Генновердің курфюрсті Георг үшін «Капельмейстер» болып қызмет етті (кейін ол Ұлыбританияның королі Георг I болды). «Капельмейстер» шіркеу музыкасының директоры да болуы мүмкін. Мысалы, Георг Рюттер Венадағы Святой Стефан соборында «Капельмейстер» болды, оның жас хоршыларының арасында Джозеф пен Майкл Хайдн да болды. «Капельмейстер» болу – кәсіби музыканттар үшін үлкен жетістік саналатын. Мысалы, Жозеф Гайдн бірде әкесінің (көлік құрастырушы) ұлының «Капельмейстер» болғанын көруге жеткеніне қуанғанын айтқан. Бұл термин сонымен қатар жоғары музыкалық шеберлікке ие екендігін де білдіретін. 18 ғасырдың актері және музыканты Йоахим Даниэль Прейслер әйгілі сопрано Алоизия Вебердің (Моцарттың қарындасы) үйінде орындағанын естігенде, оған күнделігінде келесі мақтауды жазды: 18 ғасырдың соңына қарай көптеген ақсүйектердің экономикалық қуаты жаңадан өркендеген орта тапқа қарағанда төмендеді. Соңында «Капелленді» ұстау көптеген ақсүйектер үшін тым қымбатқа түсіп, «Капельмейстер» лауазымдарының саны азайды. Белгілі бір жағдай 1790 жылы болды, осы жылы князь Антон Эстерхази әкесі Николастың орнын басып, оның кең музыкалық құрамын таратып жіберді. Бірақ князь Антонның бұл әрекеті жалғыз емес еді. Осы кезеңде «аристократиялық отбасылардың қолдауымен құрылған оркестрлердің санының азаюы барлық композиторлар мен олардың шығармаларына әсер еткен өзгеріс болды». Бұл музыканттар үшін қиын кезең болды, олар өзін қамтамасыз етудің жаңа жолдарын іздеуге мәжбүр болды. Мысалы, Людвиг ван Бетховен (1770–1827) ешқашан «Капельмейстер» болып жұмыс істемеген, бірақ ақсүйектердің демеушілігі, басылымдар мен концерттік табыс есебінен өмір сүрген.

Моцарт ісі

Моцарт ешқашан жоғарыда айтылған мағынада Капельмейстер болған емес. 1787 жылы оған Австрия императоры Иосиф II сарайында Kammercompositeur (камералық композитор) ретінде жалақылы қызмет берілді, бірақ сарайдағы музыкалық мәселелердегі билік негізінен Антонио Сальериге жүктелді. Пікірлерде, күнделіктерде және жарнамаларда Моцартты көбінесе (Herr) Kapellmeister Mozart деп атады. Моцарттың беделі және оның жиі түрде басқа музыканттарға жетекшілік етуі "Капельмейстер" аталымын құрметпен атауға себеп болған сияқты. 1791 жылдың сәуір айында Моцарт Әулие Стефан соборының Капельмейстері болуға үміттенеді және қалалық кеңес сол кезде ауру жатқан Леопольд Хофманның қайтысынан кейін осы лауазымды иеленуге оны бекітті. Алайда бұл орындалмады, себебі Моцарт Хофманнан бұрын (1793 жылы) қайтыс болды (1791 жылдың желтоқсаны).

Ұқсас терминдер мен баламалар

Кейде ағылшын тіліндегі композиторлар туралы еңбектерде оркестр немесе хорды білдіретін "капельмейстер" және "капель" сияқты әртүрлі жазылу түрлері кездеседі. "Hofkapellmeister" сөзі Капельмейстердің ақсүйек сарайында (Hof) жұмыс істегенін көрсетеді; ал "Концертмейстер" лауазымы біраз төмен болған. Осындай лауазымдар басқа еуропалық елдерде де болған және олар соған ұқсас атаулармен аталып келген. Фин тілінде "kapellimestari" сөзі дирижерлерді білдіру үшін бүгінге дейін негізгі сөз болып табылады.

Қазіргі қолданысы

Қазіргі неміс тілінде "Kapellmeister" термині дирижерден (дирижер) гөрі сирек қолданылады. Бүгінде бұл аталым оркестр немесе хордың директорын немесе бас дирижерін білдіреді. Ол оркестр немесе хор саясатына қатысуды (мысалы, репертуарды таңдау, концерт кестелерін жасау және қонақ дирижерлерді шақыру) және дирижерлік қызметті қамтиды. Әскери ортада бұл термин оркестр жетекшісіне қатысты қолданылады. Лейпциг Гевандхаус оркестрінің музыкалық директоры дәстүрлі түрде Gewandhauskapellmeister атағын иеленеді. Басқа неміс опера театрларында бұл термин көбінесе Generalmusikdirektor (жалпы музыкалық директор, әдетте бас дирижер) есебінде жүретін дирижердің орынбасарына жатады. Опера компанияларында бірнеше Kapellmeister болуы мүмкін, олар Erste Kapellmeister (бірінші), Zweite Kapellmeister (екінші) және т.б. деп саналады. Дирижер Кристиан Тилеманн заманауи қолданыстағы дирижер/Kapellmeister айырмашылығын тереңінен талдап берді. Ол "Kapellmeister" аталымының әділетсіз түрде қалыпты жағдайды немесе сән-салтанатты көрсетуге жеткіліксіздік сезімін қабылдағанын айтады: "Қазіргі Kapellmeister – бұл әлсіз, тартыншақ бейне, тек уақытты санап отыратын адам. Ол – музыкалық ағынды реттейтін кезекші полицей ғана". Шындығында, бұл терминнің тарихи мағынасын жақсы білетін Тилеманн өзін "Kapellmeister" деп атауды қалайды: "Бұл шығарманы білу, үлкен шеберлік және музыкаға деген адалдық сияқты қасиеттерді білдіреді". "Kapellmeister дәстүрі" термині көбінесе осы қасиеттерді сипаттау үшін қолданылады, мысалы, Отто Клемперер, Клеменс Краусс және Эрих Клайбер сияқты тарихи маңызды дирижерлер халықаралық деңгейде танылу жолында "өздерінің еңбегін ақтаған" деген мағынада қолданылады.