Кіріспе
Индонезияның шығысындағы архипелаг – Индонезияның шығыс бөлігінде орналасқан аралдар тобы. Малука аралдары (индонезиялық: Kepulauan Maluku) немесе Молукка аралдары (индонезиялық: Moluccas) – Индонезияның шығыс бөлігіндегі архипелаг. Тектоникалық тұрғыдан олар Халмахера тақтасында, Молукка теңізінің соқтығысу аймағында жатыр. Географиялық тұрғыдан Сулавесидің шығысына, Жаңа Гвинеяның батысына, Тимордың солтүстігіне және шығысына орналасқан. Валацея аймағында (көбінесе биогеографиялық Вебер сызығының шығысында) жатқан Малука аралдары Азия мен Океанияның географиялық және мәдени тоғысқан жері саналады. Бұл аралдар мұскат жаңғағы, мац және гвоздика сияқты дәмдеуіш өсімдіктерінің эксклюзивті өсетін орны болғандықтан, 16 ғасырда еуропалық отарлаушылардың қызығушылығын оятты. Малуку аралдары Индонезия тәуелсіздік алғаннан бастап 1999 жылға дейін бір провинция құрады, содан кейін екі провинцияға бөлінді. Жаңа провинция – Солтүстік Малука, Моротай мен Сула арасындағы аймақты қамтиды, ал Буру мен Серамнан Ветарға дейінгі аралдар тізбегі бар Малуку провинциясының құрамында қалды. Солтүстік Малуканың халқының көп бөлігі мұсылман, астанасы – Халмахера аралындағы Софифи қаласы. Малуку провинциясында христиандар басым, астанасы – Амбон қаласы. Алғашқыда Меланезиялықтар мекендеген бұл аралдардың көптеген тұрғындары, әсіресе Банда аралдарында, 17 ғасырда Голландия-Португалия соғысы (Дәмдеуіш соғысы деп те аталады) кезінде қырылды. 20 ғасырдың басында голландтар кезінде, содан кейін Индонезия дәуірінде Явадан келген иммигранттардың екінші толқыны басталды, бұл Малука төңкерісіне себеп болған Трансмигрант бағдарламаларына байланысты көптеген дау-дамайларға әкеп соқты.
the Indonesian provinces administering the archipelago
The Maluku Islands (/m//ə/'/l//uː//k//uː//, //m//æ/'/l//uː//k//uː/; Indonesian: Kepulauan Maluku) or the Moluccas (/m//ə/'/l//ʌ//k//ə//z/) are an archipelago in the eastern part of Indonesia. Tectonically they are located on the Halmahera Plate within the Molucca Sea Collision Zone. Geographically they are located east of Sulawesi, west of New Guinea, and north and east of Timor. Lying within Wallacea (mostly east of the biogeographical Weber Line), the Moluccas have been considered a geographical and cultural intersection of Asia and Oceania. The islands were known as the Spice Islands because of the nutmeg, mace, and cloves that were exclusively found there, the presence of which sparked European colonial interests in the 16th century. The Maluku Islands formed a single province from Indonesian independence until 1999, when they were split into two provinces. A new province, North Maluku, incorporates the area between Morotai and Sula, with the arc of islands from Buru and Seram to Wetar remaining within the existing Maluku Province. North Maluku is predominantly Muslim, and its capital is Sofifi on Halmahera island. Maluku province has a larger Christian population, and its capital is Ambon. Though originally Melanesian, many island populations, especially in the Banda Islands, were massacred in the 17th century during the Dutch–Portuguese War, also known as the Spice War. A second influx of immigrants primarily from Java began in the early 20th century under the Dutch and continues in the Indonesian era, which has also caused a lot of controversy as the Transmigrant programs are thought to be a contributing factor to the Maluku Riots.
Этимология
Малуку сөзінің этимологиясы нақты емес және көптеген сарапшылар арасында пікірталас тудырады. Малуку деген сөзді алғаш рет 1365 жылы жазылған Нагаракретагама атты ежелгі явандық мақтау өлеңінен кездестіруге болады. 14-ші әнның 5-ші шумағында Малоко деп аталады, оны Пигео Тернат немесе Молукка аралдарымен байланыстырды. Бір теория бойынша, Малуку Moloko Kie Raha немесе Moloku Kie Raha тіркесінен туындаған. Тернат тілінде "раха" сөзі "төрт" мағынасын білдірсе, "кие" сөзі "тау" дегенді білдіреді. "Кие раха" немесе "төрт тау" Тернат, Тидор, Бакан және Жаилоло (Жаилоло атауы бұрын Халмахера аралына қатысты қолданылған) қалаларына сілтеме жасайды, олардың әрқайсысының өз коланосы бар (Панжи жырларындағы патшаларға арналған жергілікті атау). Молоко немесе Молоку сөзінің мағынасы белгісіз. Бір мүмкін түсіндірмесі бойынша, Тернат тілінде ол "ұстау" немесе "қарсы алу" дегенді білдіреді, сондықтан Moloko Kie Raha "Төрт таудың конфедерациясы" деп түсіндірілуі мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, бұл сөз maloko сөзінен шыққан, ол Солтүстік Халмахера тілдерінде таулардың орналасуына қатысты сөздердің алуан түрін білдіретін ma бөлшегі мен loko түбірінің бірігісінен тұрады. Осыған сәйкес, "Maloko Kie Raha" тіркесі "Ternate se Tidore, Moti se Mara Maloko Kie Raha" сөйлемінде "Тернат, Тидор, Моти және Мара – төрт таудың орны" дегенді білдіреді, ал loko сөзінің лукуға ауысуымен "Тернат, Тидор, Моти және Мара – төрт таудың әлемі" дегенді білдіруі мүмкін.
Ерте тарих
Австрало-меланезиялықтар кем дегенде 40 000 жыл бұрын аралдарды мекендеген алғашқы адамдар болды, содан кейін б.з.д. 2000 шамасында австронезиялық тілдес халықтардың келуі болды. Археологиялық табылған басқа да деректер бойынша, араб саудагерлері 14-ғасырда ислам дінін әкеліп, аралдарға келуі мүмкін екені анықталды. Ислам дінін қабылдау көптеген аралдарда, әсіресе сауда орталықтарында болды, ал аборигендік анимизм ішкі аймақтарда және оқшауланған аралдарда сақталды. Мұндағы археологиялық дәлелдер негізінен шошқа тістерінің табылуына байланысты, ол шошқа етін жеу немесе одан бас тартудың белгісі ретінде қарастырылады. Маджапахит экспедицияларының іздері ауызша және археологиялық ескерткіштерде де кездеседі. Кей Кечил аралындағы Летвуаннан жеткен әңгімеде Гаджа Маданың Бали елшісі Касдев, оның әйелі Дит Ратнгил және олардың сегіз баласы туралы айтылады. Летвуанның оңтүстігіндегі Сорбай шығанағындағы ежелгі зираттардың археологиялық орындары осы оқиғаны, сондай-ақ Бали тегіндей мәдени дәстүрлерді қолдайды. Кей аралдарындағы басқа археологиялық табыстарға Кей Бесар аралынан табылған Шива мүсіні жатады. Тағы бір ауызша әңгіме 14 ғасырдағы Маджапахит экспедициясы Negeri Ema, Амбон аралына, Ньи Мас Кенанг Эко Сутарми атты елшінің 22 сүйектесімен бірге, және Капитан Адинг Аданг Анаан Танахатуила есімді Negeri Ema басшысымен одақ құруға және сауда қатынастарын орнатуға тырысқан найзагер туралы баяндайды. Кездесуге Malessy Soa Lisa Maitimu көмектесті, бірақ келісімге келу мүмкін болмады. Сутарми сәтсіздікке ұшырағандықтан, жер аударылып қалуға шешім қабылдады, ал оның сүйектестері Ема жергілікті тұрғындарына үйленді, ал найзагер жағалауға қоныстанды, бірақ кейіннен Гунунг Маут әскерлерінің қолынан қаза тапты. Бұл экспедициямен байланысты археологиялық табыстарға тоғыз сәулелі күн символы бар су көзі, Маитиму отбасы мен Negeri Ema ауылының кеңсесінде сақталатын найзалар мен Тотобуанг мұралары, сондай-ақ көптеген қыш ыдыстар жатады.
Португал тілі
1511 жылдың тамызында португалдықтар Малакка қала-мемлекетін бағындырды. Португалдықтардың ең маңызды және ұзаққа созған әсері – Оңтүстік-Шығыс Азия саудасының бұзылуы мен қайта ұйымдастырылуы, сондай-ақ шығыс Индонезияда, оның ішінде Малукуда христиан дінінің таралуы болды. Бір португалдық күнделікте: «Олардың мұсылманға айналғанына отыз жылдан астам уақыт өтті» деп жазылған. Афонсу де Албукерке Банда аралдары мен басқа да «Дәмді аралдарға» апаратын жол туралы біліп, Антониу де Абреу, Симау Афонсу Бисигуду және Франсиску Серраудың басқаруымен үш кемеден тұратын сапарлық экспедиция жіберді. 1512 жылы Серрау қайтып келе жатқанда, Хиту аралында (Амбонның солтүстігінде) кемесі құлап қалды. Ол сол жерде жергілікті билеушімен байланыс орнатты, ол оның әскери шеберлігіне қатты таң қалды. Тернате мен Тидор аралдарының билеушілері де португалдықтардан көмек сұрады. Жаңа келгендер аймақта 1511 жылғы Малаккадағы қақтығыстан кейін аймақтық сауданың уақытша тоқтауына байланысты, азық-түлік пен дәмдеуіштерді сатып алушылар ретінде құрметпен қарсы алынды. Дәмдеуіш саудасы жақын арада қайта жанданды, бірақ португалдықтар оны толық монополияға иелене алған жоқ немесе тоқтатып тастай алмады. Серрау Тернате билеушісімен одақтасып, сол кішкентай аралда бекініс салды және дәмдеуіш саудасының көп бөлігін бақылайтын екі жергілікті билеушінің арасындағы қақтығыста португалдық теңізшілерден құралған жалдамалы әскердің басшысы болды. Алайда, Серрау мен Фердинанд Магеллан бір-бірімен кездеспей-ақ қайтыс болды. Португалдық миссионерлік қызметтен кейін Шығыс Индонезиядағы үлкен христиан қауымдастықтары қазіргі күнге дейін сақталған, бұл еуропалықтармен, әсіресе амбондықтармен ортақ мүдделерді нығайтуға септігін тигізді. Голланд Ост-Инд компаниясы Голланд-Португал соғысы барысында Тернате сұлтанымен одақтасып, 1605 жылы Амбон мен Тидорды бағындырып, португалдықтарды қуды. Филиппиннен жасалған испандық қарсы шабуыл 1663 жылға дейін Солтүстік Малукудың бір бөлігінде Иберия билігін қалпына келтірді. Алайда голландтар дәмдеуіш өндірісі мен саудасын қатал саясат арқылы монополиялады. Бұл 1621 жылы мускат жаңғағы өндіретін Банда аралдарын басып алуды, 1623 жылы Амбондағы ағылшыздарды жоюды және 1650 жылдары Тернате мен Тидорды бағынышты етуді қамтыды. Тидор ханзадасы бастаған антиколониалдық қарсылық қозғалысы, Нуку көтерілісі, 1780-1810 жылдары Малуку мен Папуаның көп бөлігін қамтыды және британдықтардың қолдауын алды. Француз революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстары кезінде британдық күштер аралдарды 1796-1801 және 1810 жылдары басып алып, 1817 жылға дейін оларды өз бақылауында ұстады. Осы уақыт ішінде олар көптеген дәмдеуіш ағаштарын британдық империяның өкілдіктеріне ауыстыру үшін түбірден жұлып алды.
Индонезия тәуелсіздігін алғаннан кейін
1950 жылы федеративтік мемлекеттің орнына Индонезияның бірыңғай республикасы жарияланғанда, Оңтүстік Малуку Республикасы (Republik Maluku Selatan, RMS) жарияланды және Крис Сумокил (Шығыс Индонезия мемлекетінің бұрынғы Бас прокуроры) басшылығымен, Нидерландтың KNIL арнайы әскерлерінің Малуку мүшелерінің қолдауымен бөлінуге тырысты. Бұл қозғалысты Индонезия армиясы жеңіп, Нидерландпен жасалған арнайы келісім бойынша Малуку әскерлеріне Нидерландқа көшірілуіне бұйрық берілді. Он жылдар өткен соң, осы Малуку KNIL сарбаздарының ұрпақтары 1975 жылғы голланд пойызындағы кешірімшілік дағдарысына, 1977 жылғы голланд пойызының қасып алуына және 1977 жылғы голланд мектебіндегі кешірімшілік дағдарысына қатысып, тәуелсіз Оңтүстік Малуку Республикасы үшін күресіне назар аударуға тырысты. Малуку – 1945 жылы жарияланған және 1999 жылға дейін болған Индонезияның алғашқы провинцияларының бірі, сол кезде Малуку Утара және Халмахера Тенга регенттіктері Солтүстік Малуку провинциясы ретінде бөлініп шықты. Оның астанасы бұрын Халмахераның үлкен аралының батысындағы Тернат аралында орналасқан, бірақ қазір Халмахераның өзіндегі Софифи қаласына көшірілді. Малуку провинциясының қалған бөлігінің астанасы Амбон қаласында қалды.
1999-2003 жылдардағы қауымдастықтар арасындағы қақтығыс
1999 жылдың қаңтар айында аралдарда діни және этникалық қақтығыстар өршіп кетті. Ал келесі 18 ай бойында жергілікті мұсылман және христиан топтарының Явадан келген джихадистермен және оларды қолдаған Индонезия әскерімен арасындағы қақтығыстар болды. Бұл мыңдаған үй-жайдың қирауына, шамамен 500 000 адамның қоныс аударуына, мыңдаған адамның қаза болуына және мұсылман мен христиандардың бөлінуіне әкеп соқты.
География
Малуку аралдарының жалпы аумағы, оның 90 пайызы теңізді құрайды. Шамамен 1027 арал бар. Ең ірі екі арал – Хальмахера мен Серам сиретке орналасқан, ал ең дамыған Амбон мен Тернат аралдары кішкентай. Малуку аралдары төрт геологиялық тақта мен екі құрлық блогының қақтығысу нүктесінде орналасқандықтан, әлемдегі геологиялық тұрғыдан ең күрделі және белсенді аймақтардың бірі болып табылады.
Халық саны
2020 жылы Малуку провинциясының халқы 1 848 923 адамды, ал Солтүстік Малуку провинциясының халқы 1 282 937 адамды құрады. Меланезиялық белгілері Кей және Ару аралдарында, сондай-ақ Серам және Буру аралдарының ішкі аймақтарындағы халық арасында ең айқын байқалады. Кейіннен осы австронезиялық-меланезиялық қоспаға үнді және араб тегі де қосылды. Жақында келгендердің ішінде Сулавесиден келген Бугис саудагерлері мен Явадан көшіп келгендер бар.
Тілдер
Бір кезде аралдарда 130-дан астам тілде сөйлеген, бірақ қазір көптеген адамдар Тернате және Амбон креол тілдеріне көшкен, бұл солтүстік және оңтүстік Малуку аймандарының әдеттегі тілі болып табылады.
Әкімшілік бөлімшелер
Малуку аралдары екі провинцияға бөлінеді: Малуку және Солтүстік Малуку.
Экономика
Қырыққабат пен мускат жаңғағы, сондай-ақ какао, кофе және жемістер әлі де өсіріледі. Балық аулау аралдардың барлығында, әсіресе Халмахера мен Бакан айналасында маңызды өнеркәсіп болып табылады. Ару аралдарында інжу шығарылады, ал Серам аралдарынан лобстерлер экспортталады. Ірі аралдарда ағаш кесу маңызды сала, Серам темір ағашын, ал Буру аралдарында тек және эбон ағаштары өндіріледі.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
Андайя, Леонард И. (1993). Малуку әлемі: Шығыс Индонезияның ерте замана кезеңі. Гонолулу: Гавайи университетінің баспасы. Белвуд, Питер (1997). Индо-Малайзия архипелагының тарихы. Гонолулу: Гавайи университетінің баспасы. Донкин, Р. А. (1997). Шығыс және Батыс арасында: Молукка аралдары мен дәмдеуіштер саудасы еуропалықтар келгенге дейін. Америка философиялық қоғамы. Милтон, Джайлс (1999). Натаниелдің мускат жаңғағы. Лондон: Sceptre. Монк, Кэтрин А., Янс Де Фретес, Гайатри Рексодихарджо Лилли (1997). Нуса-Тенгерара және Малуку экологиясы. Сингапур: Periplus Press. Ван Остерзи, Пенни (1997). Әлемдердің тоғысқан жері: Уоллес сызығы. Итака: Корнелл университетінің баспасы. Уоллес, Альфред Рассел (2000; алғаш рет 1869 жылы жарық көрген). Малай архипелагы. Сингапур: Periplus Press.