Кіріспе

Тамақ пісіруге арналған ас үй техникасы

Ас үй пеші, көбінесе пеш немесе плита деп аталады, тамақ пісіру үшін арналған ас үй техникасы. Ас үй пештері пісіру процесінде тікелей жылу қолдануға негізделеді және пісіруге арналған пешті де қамтуы мүмкін. "Тағам пісіру пештері" (немесе "ағаш пештері") ағаш немесе көмірді жағу арқылы қыздырылады; "газ пештері" газбен, ал "электр пештері" электрмен қыздырылады. Пісіру беті бар пештер диапазон деп те аталады. Өнеркәсіптік дамыған елдерде, пештер ашық от пен ошақтарды тиімдірек және сенімдірек жылу көзі ретінде алмастырғанда, оларды тамақ пісіруге де пайдалануға болатын модельдер жасалды, олар ас үй пештері деп танылды. Үйлерді орталық жылу жүйесімен жылыта бастағаннан кейін, жылу көзі мен пісіру құралы ретіндегі құрылғыға деген қажеттілік азайды және оларды жеке пісіру құралдары алмастырды. Пісіру құралы мен пеш сөздері көбінесе бір-бірімен алмастырылып қолданылады. Отынды пеш – ас үй пешінің ең қарапайым түрі. 2012 жылғы мәліметтерге сәйкес, "әлемдегі халықтың шамамен жартысы (көбінесе дамып келе жатқан елдерде) биомассаны (ағаш, көмір, егін қалдықтары және мал тынысы) және көмірді қарапайым пештерде немесе ашық отта тамақ пісіру үшін жағады". Олар үшін отынды тиімдірек және экологиялық таза биомасса пештері жасалуда. Батыс елдерінде табиғи газ және электр пештері ең көп таралған. Электр энергиясы, егер жанармай емес көздерден өндірілсе, қоршаған ортаға тигізетін зиянды азайтуы мүмкін. Екі арасындағы таңдау көбінесе жеке талғам мен коммуналдық қызметтердің қолжетімділігіне байланысты. Коммуналдық желілер жоқ жерлерде газ баллондарымен жұмыс істейтін пештер қолданылады. Қазіргі заманғы ас үй пештерінде әдетте "пешене" (американдық ағылшын тілінде "stovetop" немесе "cooktop") – британдық ағылшын тілінде "hob" және пеш болады. "Құлап орнатылатын пеш" – ас үйдің төменгі шкафтарына үстелмен бір деңгейде орнатылатын пеш пен пештің біріктірілген жиынтығы. Көптеген қазіргі заманғы пештерде кіріктірілген желдеткіштер бар. Бүгінгі танымал брендтер газ және электр пештерін ұсынады, сонымен қатар газ пешенесі мен электр пешінің комбинациясынан тұратын екі түрлі отынмен жұмыс істейтін модельдерді де ұсынады.

Ертедегі ас үй пештері

Өртті толығымен жауып тұрған қыш пештер Қытайдың Цинь династиясынан (б.з.д. 221 ж. – 206/207 ж. б.) белгілі болды, ал «камадо» (かまど) деп аталатын ұқсас конструкция Жапониядағы Кофун кезеңінде (3-6 ғасырлар) пайда болды. Бұл пештер ағаш немесе көмір арқылы алдыңғы жағындағы тесіктен жағылатын. Екі конструкцияда да ыдыстар тізеден жоғары орналасқан құрылыстың үстіне қойылатын немесе тесіктерге ілінетін. Таяу Шығыста б.з. 2 ғасырында саздан жасалған, отты төменнен жағылатын ұқсас пештер мен дастарқандар туралы мәліметтер кездеседі, оларды тасымалдауға болады немесе жерге бекітілген. Жапонияда Эдо кезеңінде (1603–1867) көтерілген «камадолар» дамыды. Еуропада 18 ғасырға дейін адамдар ағашпен жағылған от үстінде тамақ пісіретін. Орта ғасырларда белден биік кірпіш және ерітінді ошақтар мен алғашқы мұржалар пайда болды, соның арқасында аспаздар енді отқа тамақ пісіру үшін тізе бүгіп немесе отырудың қажеті болмады. От құрылыстың үстіне салынатын, ал тамақ пісіру негізінен оттың үстіне ілінген қазанды немесе тіреуіштерге қойылған ыдыстарда жүзеге асырылатын. Қазанды оттан жоғары немесе төмен жылжыту арқылы жылуды реттеуге болады. Осының нәтижесінде ас үй пештерін ойлап табуға әкелді. Оның «Rumford» пеші Лондон қаласында сенсация тудырды, себебі ол мұржаның ашылуын шектеу арқылы жоғары көтерілуді күшейту идеясын енгізді. Бұл бұрынғы пештерге қарағанда бөлмені жылытудың тиімді жолы болды. Ол және оның жұмысшылары пештің қабырғаларын бұрышты ету үшін отқа кірпіштерді орнатып, мұржаға ауа ағынын арттыру үшін тарылтқыш қосты. Бұл ауа ағынын оңалтып, түтіннің түтін мұржаға көтеріліп, бөлмеде тұрақтап қалмайтынын қамтамасыз етті. Сондай-ақ, бұл оттың тиімділігін арттырып, отынның (ағаш немесе көмір) жану қарқынын бақылауға мүмкіндік берді. Лондонның көптеген сәнді үйлері оның нұсқауларына сәйкес өзгертілді және түтінсіз болды. Осы жетістіктен кейін Томпсон цилиндр пішіндес пешімен және жоғары жағында ыдыстарды қоюға арналған тесіктері бар кірпіштен жасалған ас үй пешін жобалады. Қажет болмаған жағдайда, ашылуды жауып, отты әрең жанған күйде қалдыруға болады. Бұл ас үй пеші ашық ошаққа қарағанда отынды тиімдірек пайдаланатын және қауіпсіз болды. Оның пеші үлкен ас үйлерде, соның ішінде Томпсон Баварияда салған сорпаханаларда кеңінен қолданылды. Алайда, ол үйде тамақ пісіруге көп әсер етпеді, себебі тым үлкен және ауыр болды. 19 ғасырдың бірінші жартысында пештердің дизайны үздіксіз жақсарылып келді. Құйма темірден жасалған пештер кірпіштен жасалған пештерді ығыстырды және олардың көлемі кішірейіп, оларды тұрмыстық ас үйге орнатуға мүмкіндік берді. 1850 жылдары ас дайындау аспабымен жабдықталған заманауи ас үй орта таптың үйлерінің маңызды бөлігіне айналды. 1850 жылы Мэри Эвард «Reliance Cook» пешін ойлап тапты, ол екі бөлікке бөлінді: біреуі құрғақ пісіруге, екіншісі ылғалды пісіруге арналған. Мэри Эвардқа патенттер 1868 жылдың 7 сәуірінде берілді. Ол бұл пешті күйеуімен бірге Сент-Луис әлемдік көрмесінде көрсетті. 1867 жылы Нью-Йорктан Элизабет Хоукс пештерге арналған пісіру құрылғысын ойлап тапты және алды, ол нанның бойына жылуды тегіс таратуға және үстіңгі қабығын жұмсақ етуге арналған «Пештерге арналған қосымша ауа камерасы» деп атады. Сол кездегі пештерде көбінесе ағашпен қатар көмір де жағылды. Бұл пештердің үстіндегі беттері тегіс болды және жылу пештің бір жағына шоғырландырылды, соның арқасында аспаздар ыдыстың немесе табаның орналасқан жеріне байланысты әртүрлі температурада тамақ пісіре алды. Бұл «пиано» жүйесі деп аталды. Көмір газбен ауыстырылғаннан кейін француздық аспазшылар тегіс пісіру бетін қалайтындарын көрсетті, сондықтан француз газ плиталарының көпшілігі газ жалындарының үстінде тегіс металл беттерге ие болды, бұл бүгінгі күні «француз стилі» деп аталады.

Газ пештері

Отын технологиясындағы маңызды жақсарту газдың пайда болуымен қатар келді. Алғашқы газ плиталары 1820 жылдары-ақ жасалған, бірақ олар жеке тәжірибелер ретінде қалып қойды. Джеймс Шарп 1826 жылы Англияның Нортгемптон қаласында газ плитасына патент алды және 1836 жылы газ плиталары фабрикасын ашты. Оның өнертабысын 1828 жылдан бастап Smith & Philips фирмасы сатты. Бұл жаңа технологияны ерте қабылдауға үлкен үлес қосқан тұлға – Лондонның Реформа клубындағы белгілі шеф-аспаз Алексис Сойер болды. 1841 жылдан бастап ол ас үйін газ құбыры арқылы газбен жұмыс істеуге көштірді, газдың жалпы есептегенде арзан екенін, себебі плита қолданылмаған кезде оны өшіруге болады деп сақтады. Газ плитасы 1851 жылы Лондондағы Ұлы көрмеде көрсетілді, бірақ бұл технология Англияда тек 1880 жылдары коммерциялық сәттілікке жетті. Осы кезде газ құбыры арқылы тасымалдаудың кең және сенімді желісі елдің көп бөлігіне таралып, газды тұрмыстық қолдану үшін салыстырмалы түрде арзан және тиімді етті. Газ плиталары Еуропа мен АҚШ-та тек 20 ғасырдың басында кеңінен таралды.

Электр пештері

Электр энергиясы кеңінен таралып, экономикалық тұрғыдан қолжетімді болғаннан кейін, электр пештері отынды жағатын құрылғыларға танымал балама ретінде пайда болды. Мұндай құрылғылардың алғашқыларының бірі 1892 жылы канадалық өнертапқыш Томас Аерннің патентімен қорғалған. Аерн мен Уоррен И. Сопер Оттава қаласындағы Chaudiere Electric Light and Power Company компаниясының иелері болды. Электр пештері 1893 жылы Чикагодағы Әлемдік көрмеде көрсетілді, онда электрмен жабдықталған модельді ас үй демонстрацияланды. Газ плитасынан айырмашылығы, электр плитасы бірден танымал бола қоймады, себебі бұл технология жаңа болды және қалалар мен елді мекендерді электрмен қамтамасыз ету қажеттігі туды. Алғашқы электр пештері электр энергиясының құнының жоғары болуына (ағаш, көмір немесе қалалық газбен салыстырғанда), электрмен жабдықтаушы компаниядан қол жетімді қуаттың шектеулі болуына, температураны нашар реттеуге және жылыту элементтерінің қысқа ғұмырға ие болуына байланысты қанағаттандырмайтын еді. Кедергі сымдары үшін нихром қорытпасын ойлап табу жылыту элементтерінің құнын және беріктігін арттырды. Бірінші практикалық үлгіні 1905 жылы австралиялық Дэвид Керл Смит патенттеді. Оның құрылғысы (газ плиталарының дизайнын негізге алған) кейіннен көптеген электр пештері үшін стандартты конфигурацияға айналды: үстінде қыздырғыш табасы бар пеш, ал олардың арасында гриль табасы орналасқан. Керл Смит пеші термостатсыз болды, жылу құрылғының тоғыз элементінің қосқандағы саны арқылы реттелді. Алғашқы электр пештері жылуды өндіру үшін жоғары кедергілі металдан жасалған жылыту элементтерін пайдаланды. Пеш бетінде (плитада) бір немесе бірнеше дөңгелек жылыту элементтері болды, олар қысылған магниямен оқшауланған және спиральді металл түтікшеге енгізілген. Пештің жылыту элементтері де ұқсас конструкцияға ие болды, бірақ жылуды тарату үшін созылған контур түрінде жасалған. Элементтер тұтынушылардың өздері ауыстыра алатын бөлшектер ретінде орнатылған және оларды тазалау үшін оңай алып тастауға болатын. Пісіру элементтерінің температурасы элементтердің орташа жылу эффектісін басқару үшін қуатты қосып-өшіретін биметалл термостат басқару қосқышын реттеу арқылы реттелді.

Басқа технологиялар

1922 жылы швед Нобель сыйлығының лауреаты Густав Дален жоғары сапалы газды пеш – AGA пешінің авторы болды. Бұл жылуды сақтайтын пеш, құйма темірден жасалған ауыр конструкциясының арқасында, салыстырмалы түрде төмен қарқынды, бірақ үздіксіз жанып тұратын көзден жылуды сіңіріп, жиналған жылуды қажет болғанда тамақ пісіруге пайдаланады. Дален 1929 жылы өзінің бұл дизайнын Ұлыбританияға алып барды, онда ол 1930 жылдардың басында лицензия бойынша алғаш рет өндірілді. Құйма темір бөлшектері алғаш рет 1940 жылдары Коалбрукдейл құю зауытында құйылды және олар әлі күнге дейін Ага Рангемастер тобында жасалып келеді. Оның Англия қоғамының белгілі бір топтарында (орташадан үлкен ауылдық үйлердің иелері) танымал болуы 1990 жылдары "Ага сага" деген терминнің пайда болуына себеп болды, ол стереотиптік жоғарғы орта тап өкілдерінің өмірінен алынған көркем әдебиет жанрына сілтеме жасайды. Микротолқынды пештер 1940 жылдары ойлап табылды және тамақтағы суды тікелей қыздыру үшін микротолқынды сәулеленуді пайдаланады.

Ас үйдің үстелі

Табақ немесе пеш – табалар мен қазандардың түбін қыздыратын құрал. Оның пісіру немесе қуыруға арналған жабық пеші жоқ. Пештер газбен немесе электрмен қыздырылуы мүмкін, сондай-ақ, оларда ауа тарту жүйесі де болуы мүмкін. Ас үй үстелдері мен аралдарға жалпақ грильдер де орнатылады, олар тікелей пісіру беті ретінде де, қазан-құмыраларды қыздыруға арналған тұғыр ретінде де қолданылады. Ыстық табақ – осыған ұқсас, жылжымалы және қолдануға ыңғайлы құрылғы.