Кіріспе
Американдық құқық философы (1926–2004)
Джоэл Файнберг (19 қазан 1926 – 29 наурыз 2004) – американдық саяси және құқық философы. Ол этика, іс-қимыл теориясы, құқық философиясы, саяси философия, сондай-ақ жеке құқықтар және мемлекет билігі салаларындағы еңбектерімен белгілі. Файнберг соңғы елу жылда американдық құқық тағылымының ең ықпалды тұлғаларының бірі болды.
Білім және мансап
Файнберг Мичиган университетінде оқыды, Чарльз Стивенсонның жетекшілігімен Гарвард профессоры Ральф Бартон Перридің философиясы бойынша диссертация қорғады. Ол Браун университетінде, Принстон университетінде, UCLA және Рокфеллер университетінде сабақ берді, ал 1977 жылдан бастап Аризона университетінде жұмыс істеді, онда 1994 жылы философия және құқық бойынша регент профессоры қызметінен зейнетке шықты. Файнберг моральдық, әлеуметтік және құқықтық философия саласындағы зерттеулерімен халықаралық деңгейде танымал болды. Оның негізгі төрт томдық еңбегі "Қылмыстық құқықтың моральдық шектері" 1984-1988 жылдары жарық көрді. Файнберг мансабында көптеген маңызды стипендиялар алды және әлемнің әртүрлі университеттерінде шақыру бойынша лекция оқыды. Ол өте құрметті және табысты оқытушы болды, оның көптеген шәкірттері қазір АҚШ-тың университеттерінде көрнекті ғалымдар мен профессорлар болып жұмыс істейді. Оның бұрынғы студенттерінің арасында Жюль Коулман, Расс Шафер-Ландау және Кларк Вольф бар.
Қылмыстық заңның моральдық шектері
Фейнбергтің құқықтық философияға ең маңызды үлесі – оның төрт томдық кітабы, «Қылмыстық құқықтың моральдық шектері» (1984–1988), бұл еңбек жиі «үлкендік» деп сипатталады. Фейнбергтің кітабындағы мақсаты – мына сұраққа жауап беру: мемлекет қандай әрекеттерді қылмыс деп санауы керек? Джон Стюарт Милл «Еркіндік туралы» (1859) еңбегінде мемлекеттің қылмыс деп тануға болатыны – тек басқаларға зиян келтіретін әрекеттер ғана деген қатаң либералдық жауап береді. Миллдің классикалық мәтінін көп рет оқыған Фейнберг, Миллдің либералдық көзқарастарымен келіссе де, либералдар зиянсыз, бірақ терең қорлайтын кейбір мінез-құлық түрлерін де заңмен тыйымдауға құқылы екенін мойындауы керек деп санайды. «Қылмыстық құқықтың моральдық шектері» еңбегінде Фейнберг жеке тұлғаға қатысты мемлекет билігінің шектері туралы кең көлемді Миллдік көзқарасты дамытуға және қорғауға тырысты. Осы процесте ол өзін-өзі өлтіру, ұяттылық, порнография, жек көру сөздері және эвтаназия сияқты мәселелер бойынша стандартты либералдық ұстанымдарды қорғады. Ол сондай-ақ зиян, құқық бұзушылық, қателік, автономия, жауапкершілік, әкешілдік, мәжбүрлеу және пайдалану сияқты нақты емес ұғымдарды талдады, соңғы томның қорытындысында либерализмді толық қорғау мүмкін емес екенін және либералдар кейбір моральдық зиянды және зиянсыз аморальдылықты заңсыз деп тану керек болатын сирек жағдайларды мойындауы керек екенін мойындады.
Автобуста жүру
"Қылмыстық заңның моральдық шектері" кітабының екінші томы "Басқаларға Қарсы Қылмыс" кітабында Фейнберг заманағызғы философиядағы ең танымал ой-эксперименттерінің бірін ұсынады: ол "автобустағы саяхат" деп атаған, қиялдан туған сценарийлер тізбегін ұсынады. Фейнберг бізді автобустағы саяхатты көзге елестетуге шақырады, онда сіз, маңызды кездесуге асығысқан жолаушы, терең қорлайтын, бірақ зиянсыз әрекеттерге тап боласыз. Кейбір әрекеттер сезімдерді жаралайды (мысалы, бір адам тырнақтарын тақтаға сызып тартады). Басқалары терең жиренішті немесе көңілді қалдырмайтын әрекеттерді қамтиды (мысалы, түрлі, қызықсыз нәрселерді жеу). Ал тағы басқалары діни, моральдық немесе патриоттық сезімдерімізге (мысалы, туды аяқ астына алудың ашық әрекеттері); ұят немесе қысылу сезімін ояту (мысалы, қоғамдық жыныстық қатынас); сондай-ақ, қорқыныш, ашу, кемсіту, жалықтыру немесе ашуға негізделген кең ауқымды қорлайтын мінез-құлықты қамтиды. Бұл ой-эксперименттің мақсаты – зиянсыз, бірақ терең қорлайтын мінез-құлық түрлеріне қатысты төзімділігіміздің шектерін сынау. Нақтырақ айтқанда, ол "өзінің зияны жоқ, бірақ өте жағымсыз болатын, сондықтан біз олардан заңмен қорғалуды талап ете алатынымыз, тіпті басқа адамдардың бостандықтарына құрбандық келтіруге дайын болатынымыз" деген сұрақ көтереді. Фейнберг тіпті солшыл, өте төзімді либералдардың да зиянсыз, бірақ терең қорлайтын мінез-құлықтың кейбір түрлерін қылмыстық деп тануы керек екенін айтады.
"Психологиялық эгоизм"
1958 жылы Браун университетінің студенттері үшін дайындалған мақаласында Фейнберг, өзінің пікірінше, жаңылыс теория болып табылатын психологиялық эгоизмнің философиялық теориясын жоққа шығаруға тырысады. Оның сөзіне қарағанда, осыған байланысты төрт негізгі аргумент бар:
«Менің әрбір әрекетімді ниеттер, тілектер немесе күйзелістер қозғайды, және олар маған тән, біреудің емес». «Адам қалағанын алғанда, ол әдетте ләззат сезінеді». «Көп жағдайда біз өзімізді жақсы немесе құнды нәрсеге ұмтылып барамыз деп алдаймыз, бірақ шындығында басқалардың біз туралы жақсы ойлауын қалаймыз, өзімізді мақтап алуға немесе таза ар-ұжданмен қуанғымыз келеді [ ]. Шын мәнінде, барлық мұндай өзімшіл емес ниеттерді түсіндіру оңай [ ]». «Психологиялық эгоистер көбінесе моральдық тәрбие және әдептілік ережелерін қалыптастыру үшін Бентамның «ләззат пен азабының санкциялары» деп атаған әдіс қолданылатынын байқайды. Балаларға өркениетті мінез-құлықты тек құлқына сыйлықтар мен жазалар арқылы үйретуге болады. Адамзат тарихы да осыған ұқсас. Адамдар көбінесе оларға пайдасы бар екенін түсінгенде ғана жақсылық жасайды. Осылайша, Бентам сипаттағандай адамдық мотивацияның осы механизмі біздің моральдық білім беру әдістерімізге негізделгендігін жорамалдауға болады ма?» Фейнберг психологиялық эгоизмді қолдайтын мұндай аргументтердің психологиялық сипаты бар болса да, эмпирикалық дәлелдерге сирек сүйенетінін атап өтеді. Ол алғашқы аргументті таутология деп атайды, себебі одан «менің ниеттерімнің мәні немесе тілектерімнің мақсаты туралы ештеңе шығару мүмкін емес [ ]. Әрекеттің «эгоистикалық» болуын анықтайтын оның пайда болуы немесе мотивтерінің бастауы емес, оның «мақсаты» немесе мотивтерінің бағыты; мотив қайдан келгені (ерікті әрекеттерде ол әрқашан субъектіден келеді) емес, оның не нәрсеге бағытталғаны оның өзімшілдігін анықтайды». Демек, тек бақытты болуға ұмтылу – бақытқа қол жеткізудің жалғыз жолы емес.
"Psychological egoists often notice that moral education and the inculcation of manners usually utilise what Bentham calls the 'sanctions of pleasure and pain.' Children are made to acquire the civilising virtues only by the method of enticing rewards and painful punishments. Much the same is true of the history of the race. People in general have been inclined to behave well only when it is made plain to them that there is 'something in it for them.' Is it not then highly probable that just such a mechanism of human motivation as Bentham describes must be presupposed by our methods of moral education?" Feinberg observes that such arguments for psychological egoism are rarely mounted on the basis of empirical proof when, being psychological, they very well ought to. The opening argument he dubs a tautology from which "nothing whatever concerning the nature of my motives or the objective of my desires can possibly follow [ ]. It is not the genesis of an action or the origin of its motives which makes it a 'selfish' one, but rather the 'purpose' of the act or the objective of its motives; not where the motive comes from (in voluntary actions it always comes from the agent) but what it aims at determines whether or not it is selfish." To pursue only happiness, then, is to fail utterly to achieve it.
"Жануарлардың құқықтары және болашақ ұрпақ"
1974 жылғы мақаласында Фейнберг жануарлар мен болашақ ұрпақтардың заңдық құқықтарының болу мүмкіндігін қарастырады. Ол құқықтарды заң ережелерімен танылған "бір нәрсеге және біреуге қатысты талаптар" ретінде талдаудан бастайды. Мысалы, жұмысшының лайықты жалақы алуға заңдық құқығы – белгілі бір сомадағы ақшаға және жұмыс берушіге талап ету болып табылады. Құқықтардың мәнін түсіндіргеннен кейін, Фейнберг мына сұраққа жауап беруге тырысады: қандай тұлғалар құқықтарды иелене алады? Фейнберг құқықтардың мүдделік теориясын қабылдайды, оған сәйкес құқық мүддесі бар кез келген тұлғаға тиесілі болуы мүмкін. Формулалық тұрғыдан алғанда, егер және тек қана R S-тің қандай да бір мүддесін қорғаса, S деген субъект R құқығына ие болуы мүмкін. Мұндағы мүдделер – тілектер, сенімдер, қалаулар, жоспарлар, құштарлықтар және т.б. сияқты ақыл-ой күйлерінің нәтижесі ретінде анықталады. Осыған байланысты, басқа теоретиктерден айырмашылығы, олар ерік теориясын қабылдайды, жануарларға заңды түрде құқық беруге болады. Сондықтан, мәселе оларға құқықтар берілгені жөн бе дегенге келеді. Басқаша айтқанда, егер S деген субъект R құқығына ие бола алатын болса, R қорғауға міндетті мүдделер моральдық тұрғыдан қорғалуы керек пе? Фейнберг жануарларға қатысты біздің жалпы ақыл-ой моральдық міндеттеріміз шын мәнінде жануарларға қатысты міндеттер болып табылады (яғни олар жануарлар үшін емес, кейбір жанама әсерлер үшін емес), сондықтан әділеттілік жануарлардың мүдделерін құқықпен қорғауды талап етеді. Фейнберг өзінің мүдделік теориясын өсімдіктер, түрлер, корпорациялар, ауыр психикалық кемістігі бар адамдар, қайтыс болған адамдар, ұрықтар және болашақ ұрпақтарға қатысты қолданады. Оның пікірінше: өсімдіктердің құқықтары болуы мүмкін емес, өйткені олардың мүдделері бар деп айтуға болмайды. "Су өсімдікке пайдалы" және "Өсімдікке күн сәулесі қажет" сияқты мәлімдемелер өсімдіктердің мүдделерінің бар екендігін білдіреді деп ойлауға болады, бірақ Фейнберг бұл (және басқа да қателіктер) тілдік шатасуларға байланысты деп санайды. Ол "X A үшін жақсы" немесе "A X қажет" деген талаптарды талдап, екі мүмкін мағынаның арасындағы түсініксіздікті көрсетеді: X A-ға қандай да бір мақсатқа жетуге немесе қандай да бір функцияларды орындауға көмектеседі (мысалы, автомобиль үшін май жақсы, ал автомобильге май қажет, тек май машинаның қажеттідей жұмыс істеуіне көмектеседі деген мағынада). Х A-ға пайда келтіреді, ал Х-ның болмауы A-ға зиян келтіреді (мысалы, ит үшін тамақ жақсы, ал ит тамаққа мұқтаж). Фейнберг өсімдіктер туралы біздің мәлімдемелеріміз үшін тек екінші түсіндірме ғана мағыналы деп санайды, өйткені моральдық тұрғыдан маңызды пайда мен зиянға тілектер, жоспарлар, мақсаттар, армандар және т.б. сияқты ақыл-ой күйлері қажет. Сол сияқты, Фейнберг түрлердің құқықтарының болу мүмкіндігін жоққа шығарады, өйткені заңды мүдделер үшін қажетті психикалық күйлерге ие "түр" деп аталатын ешбір нәрсе жоқ. Бұл түрлерге әсер ететін кез келген заңдар түрлердің жеке мүшелерінің мүдделеріне, адамдардың мүдделеріне (түрлерге белгілі бір эстетикалық артықшылықтары болуы мүмкін) немесе болашақ ұрпақтардың мүдделеріне (түрлерді сақтаудан пайда алатындар) негізделуі керек дегенді білдіреді. Екінші жағынан, Фейнберг корпорациялардың, елдердің және басқа да ұқсас тұлғалардың құқықтары туралы түсінік толыққанды заңды деп мәлімдейді, өйткені біз оларды ресми қызметте әрекет ететін нақты адамдардың мүдделеріне негіздеуге болады. Ауыр психикалық кемістігі бар адамдар олардың жағдайының ауырлығына байланысты заңды құқық иелері болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Егер оларда заңды мүдделерді белгілеу үшін қажетті ақыл-ой күйлері болса, онда олардың құқықтары болуы мүмкін. Қайтыс болған адамдардың құқықтары болуы мүмкін емес, өйткені оларда ешқандай ақыл-ой қабілеті жоқ, сондықтан олар мүдделерге қажетті ақыл-ой қабілеттеріне ие емес. Осылайша Фейнберг қайтыс болғандарға қатысты әрекеттерімізді реттейтін кез келген заңдарды (мысалы, жамандау әрекеттері) екі орынның бірінде негіздейді: (i) олар қайтыс болған адамның тірі достары мен отбасы мүшелерінің мүдделеріне негізделуі мүмкін немесе (ii) олар қазір қайтыс болған адамның өлімінен бұрын ие болған болашаққа бағытталған мүдделеріне негізделуі мүмкін. Осылайша Фейнберг мүдделер уақытша ұзартылуы мүмкін деп санайды, сондықтан адамның құқықтары тіпті қайтыс болғаннан кейін де әрекет етуі мүмкін. Сол сияқты, Фейнберг мүдделер кері бағытта уақыт аралық болуы мүмкін деп айтады. Яғни, ол әлі дүниеге келмеген тұлғалар болашақта ие болатын мүдделеріне негізделген құқықтарға ие болуы мүмкін деп санайды. Бірақ бұл ұрықтың құқықтарының мүмкіндігін өмір сапасына қатысты құқықтармен шектейді, тууға құқықтан бас тартады, өйткені (i) құқықтар тек ұрыққа болашақта ие болатын мүдделеріне негізделген жағдайда ғана берілуі мүмкін, ал (ii) бұл мүдделер ұрық дүниеге келген жағдайда ғана болады. Сондықтан тууға құқық құқықтар туралы түсінік қолданылуы үшін қажетті нәрсені – өзін-өзі қайталайды. Соңында, Фейнберг болашақ ұрпақтардың құқықтарының мүмкіндігін қарастырады. Ұрықтармен салыстырғанда, уақыт аралық мүдделердің болуы әлі дүниеге келмеген болашақ ұрпақтардың құқықтарының болуын негіздеуі мүмкін.
Plants cannot have rights, since they cannot be properly said to have interests. One might think that claims such as "Water is good for a plant" and "A plant needs sunshine" imply the existence of plant interests, but Feinberg maintains that this (and other errors) are due to linguistic confusions. He analyzes the claims that "X is good for A" or that "A needs X," highlighting an ambiguity between two possible meanings:
X helps A to achieve some goal, or to carry out some function (e. g., oil is good for a car, and a car needs oil, only in the sense that oil helps a car to perform as desired). X benefits A, and an absence of X harms A (e. g., food is good for a dog, and a dog needs food). Feinberg maintains that only the second interpretation makes sense for our claims about plants, since morally relevant benefits and harms require mental states such as desires, plans, goals, dreams, and so on. Likewise, Feinberg denies the possibility of rights for species as such , since there is no entity called "the species" which has the mental states necessary for legitimate interests. This suggests that any laws affecting a species must be grounded in the interests of individual species members, in the interests of humans (who may have some aesthetic preference for the species), or in the interests of future generations (who may benefit from the preservation of the species). On the other hand, Feinberg claims that the notion of rights for corporations, countries, and other similar entities is entirely legitimate, since we can ground these in the interests of real people acting in their official capacities. Severely mentally disabled humans may or may not be legitimate right holders, depending on the severity of their conditions. So long as they have the mental states necessary for the attribution of legitimate interests, then they may have rights. Dead humans may not have rights since they lack any mental capacities, and so a fortiori lack the mental capacities necessary for interests. Feinberg thus grounds any laws regulating our actions with respect to the dead (such as acts of defamation) in one of two places: (i) they may be grounded in the interests of the dead person's surviving friends and family, or (ii) they may be grounded in the future oriented interests that the now dead person possessed prior to death. Thus Feinberg maintains that interests may be temporally extended, and so one's rights can still be operative even once one has deceased. Similarly, Feinberg argues that interests may be intertemporal in the reverse direction. That is, he maintains that beings who have not yet been born can have rights grounded in the interests they will come to hold in the future once they are born. Importantly, however, this constrains the possibility of fetus rights to rights concerning quality of life, ruling out a right to be born, since (i) rights can only be granted to a fetus on the basis of the interests they will come to hold in the future once they are born, and (ii) these interests only exist contingent on the fetus being born. Thus a right to be born would seek to secure the very thing which is required for the notion of rights to apply—a circularity. Finally, Feinberg addresses the possibility of rights for future generations. By parity with the case of fetuses, the possibility of intertemporal interests can ground the existence of rights for future generations even though they have not yet come into existence.