Кіріспе

Орыс астрономы (1897–1963)

Отто Людвигович Струве (Отто Людвигович Струве; 12 тамыз 1897 – 6 сәуір 1963) – Балтық немісі тегінен таралған орыс-американ астрономы. Отто Струве әулетінің белгілі астрономдарының ұрпағы болды; ол Людвиг Струветің ұлы, Отто Вильгельм фон Струвенің немересі және Фридрих Георг Вильгельм фон Струвенің шөбересі болды. Ол Карл Герман Струвенің туысы болды. 900-ден астам мақаласы мен кітабы бар Струве 20-ғасырдың ортасындағы ең көрнекті және жемісті астрономдардың бірі еді. Ол Йеркес, Макдональд, Лейшнер және Ұлттық радиоастрономия обсерваторияларының директоры қызметін атқарды және Йеркес және Макдональд обсерваторияларында әлемдік деңгейдегі беделді және талантты ғалымдар мектебін құруға үлкен үлес қосты. Ол әсіресе, кейіннен Нобель сыйлығын алған Субрахманян Чандрасекар және Герхард Герцбергті жұмысқа алды. Струветің зерттеулері негізінен қос және өзгермелі жұлдыздар, жұлдыздың айналуы және жұлдызаралық материяға бағытталған. Ол ғарыш дәуірінен бұрын ғарыштан тыс интеллектің көп екеніне сенген бірнеше көрнекті астрономдардың бірі болды, сондықтан ғарыштық өмірді іздеудің ерте жақтасшысы болды.

Ресейдегі алғашқы жылдары

Струв 1897 жылы Ресей империясының (қазіргі Украина) ең ірі қаласы Харьковта Людвиг Струв пен Елизавета Христофоровна Струвтың (1874–1964) тұңғыш баласы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі 19 ғасырдағы Ресейде танымал болған Балтық немістерінің саяси және ғылыми Струвтер отбасының мүшесі болды. Оның астрономиялық тәжірибесі ерте басталды: сегіз жасынан бастап ол әкесімен телескоп мұнарасына шығып, он жасынан бастап қараңғы кеңістікке қорқынышына қарамастан, кейбір қарапайым байқаулар жасады. Үйде білім алғаннан кейін, 12 жасында Струв Харьковтағы мектепке бара бастады және математикалық қабілеттерін көрсетті. Отто – Ресейдегі Струвтер отбасының алғашқы баласы, орыс тілінде білім алған мектепке барып, неміс және орыс тілдерін еркін меңгерді. 1914 жылы бітіргеннен кейін астрономиялық жұмысын жалғастырды. 1914 жылдың маусым айында Струв толық күн тұтылуын (21 тамыз, 1914) бақылауға дайындық жұмыстарына қатысты, ал кейіннен осы тәжірибесі мен нәтижелерін 1919 жылы Харьков университетінде қорғалған магистрлік диссертациясында пайдаланды. Струв 1915 жылы Харьков университетіне қабылданды, ол Ресейде саяси тұрақсыздық пен соғыс кезінде оқыды. 1916 жылдың басында, бірінші семестрді аяқтағаннан кейін, ол оқуын тоқтатты және Санкт-Петербургтегі әскери артиллерия мектебіне түсті. Ол үдетілген оқу бағдарламасын аяқтады және 1917 жылдың ақпан айында түрік майданына жіберілді. Брест-Литовск шартнамасына қол қойылғаннан кейін, Струв 1918 жылдың көктемі мен 1919 жылдың көктемі аралығында бір жылға Харьковқа оралды және университет курсын толық аяқтады. 1919 жылдың маусым айында ол Харьков университетінің ректоры қол қойған куәлікті алды, онда Струв астрономия және геодезия кафедрасында профессорлық қызметке дайындалатыны көрсетілген. Осы кезеңде Струв "дәл механика шеберханасында" жұмыс істеді және шеберхана оқытушысының лицензиясын алды. Бұл шеберхананы оның әкесі Ресейде астрономиялық инженерлердің дәстүрін қалыптастыру мақсатымен ұйымдастырған. Ондай мамандар жоқ еді, сондықтан жоғары сапалы механикалық жұмыстар үшін шетелдік инженерлер жеке шақырылды. Галлиполиде және кейін Константинопольде бір жарым жыл сүргінде болған Отто мүсірқақ болып, қайырымдылық ұйымдарынан тамақтанып, кез келген жұмысты істеді. Бір кезде ол ағаш кесуші болып жұмыс істеді, ресейлік офицерлермен бірге тұрды, көбінесе 6 адам бір шатырда орналасты. Бір түні көрші шатырға найзағай шағылып, ішіндегілердің бәрі қаза тапты. Струв Германиядағы ағасы Герман Струвке көмек сұрап хат жазды, бірақ ағасының қайтыс болғанын білмейді. Германның жесірі Ева Струв оның қайтыс болған күйеуінің Берлиндегі Бабелсберг обсерваториясындағы ізбасары Пол Гутникпен байланысқа түсті. Германияның өзі де соғыстан зардап шеккендіктен, ресейлікке жұмыс табу мүмкіндігі аз болды. Сондықтан Гутник 1920 жылдың 25 желтоқсанында Вильямс-Бейдегі Еркес обсерваториясының директоры Эдвин Б. Фростқа Струв үшін қызмет сұрап хат жазды. 1921 жылдың 27 қаңтарында Фрост өзінің қолынан келгеннің бәрін істеуге уәде берді. 1921 жылдың 2 наурызында Фрост Струвке хат жазып, оған Ерксте жұмыс істеуге ұсыныс жасады. Түркиядағы жағдайына байланысты Струвтің осы хатты алуы үлкен сәттілік болды. 11 наурызда Струв Фростқа ұсынысы үшін алғыс айтып, оны қабылдады. Хат ресми түрде ағылшын тілінде жазылған, бірақ неміс грамматикасымен, Струвтің ағылшын тілін нашар білетінін көрсетті (кейін АҚШ-та кездескенде олар неміс тілінде сөйлесті). Сондай-ақ, Струв өзінің спектрлік астрофизикада тәжірибесі жоқ екенін мойындады. Дегенмен, Фрост өтінішінде: "Мен оның тегіне байланысты оны қабылдауға толықтай дайынмын. Біз Отто Струвті бірінші сыныпты спектроскопшы және астрофизик деп санаймыз" және оның Харьковтегі дәрежесі докторлық дәрежесіне тең деп мәлімдеді (Струв ешқашан талап етпеген және бұл мүлдем мүмкін емес). Сапарға қажетті құжаттарды және қаржыны рәсімдеуге бірнеше ай уақыт кетті. 1921 жылдың тамызының соңында Струв Түркиядағы АҚШ консулдығынан виза мен жол билеттерін алды. Қыркүйек айында ол S. S. Hog Island кемесіне отырып, 1921 жылдың 7 қазанында Нью-Йоркке келді. Ол сол жерде күтіп алынып, пойызға отырды және екі күннен кейін Чикагоға жетті.

Құрама Штаттардағы өмір

1921 жылдың соңында Стрюв Йеркесте жұлдыздық спектроскопияның көмекшісі болып жұмыс істей бастады, айлық жалақысы 75 доллар, бастапқыда оқу курсынан өтті. Обсерватория құлдырап, Стрюв сыныпта жалғыз қалды. 1922 жылы оған тағы үш студент қосылды, бірақ олар тек жаз бойы болды, ал кейінірек олардың біреуі ғана бітірді. Лекциялар болған жоқ, студенттер оқу, тәжірибе және профессорлармен талқылау арқылы білім алды. 1923 жылдың желтоқсанында Стрюв Чикаго университетінде қысқа мерзімді спектроскопиялық екі жұлдыз туралы докторлық диссертациясын қорғады. Фрост оған француз және неміс тілдерінен талап етілетін докторлық емтиханнан босатуға көмектесті, өйткені Стрюв Ресейде ғылыми әдебиеттерді кеңінен оқыған және сол тілдерді жақсы білген. Содан кейін Стрюв университетте оқытушы (1924 жылдың қаңтары), доцент (1927 жыл) және профессор (1932 жыл) болды. 1932-1947 жылдар аралығында Стрюв Йеркес обсерваториясын басқарды; 1939-1950 жылдары Макдональд обсерваториясының негізін қалаушы директоры, ал 1952 жылдың 1 шілдесінен 1962 жылға дейін Вирджиния университетіндегі Ұлттық радиоастрономия обсерваториясының алғашқы директоры қызметін атқарды. Ол сол жылдары Америкада болды, тек конференцияларға қатысып және 1928 жылдың тамызы мен 1929 жылдың мамыры аралығында Кембридж университетінде 8 айлық демалыста болды. Кембриджге сапарлау және тұру шығындарын жабу үшін ол Гуггенхайм стипендиясын жеңіп алды. Кембриджде Стрюв негізінен жұлдызаралық заттарды зерттеді; сондай-ақ ол Ян Оортпен кездесу үшін Лейденге қысқа сапар жасады. Стрюв өте табысты әкімші болды, ол Йеркес обсерваториясына даңқ әкелді және Чикаго университетінің астрономия факультетін жаңартты. Атап айтқанда, ол ғылыми қызметкерлерді жаңартып, ғылымға елеулі үлес қоспаған, бірақ факультеттегі қызметін сақтап қалған зерттеушілерді жұмыстан босатты. Бұл процеске көп күш жұмсалды. Стрюв обсерваторияға ең бірінші келіп, ең соңғы болып кетіп, қызметкерлердің жұмыс уақытын жазып алып, бюрократиялық шешімдерде пайдаланды. Оның орнына ол кейін әлемге әйгілі ғалымдарға айналған бірнеше жас және дарынды зерттеушілерді жұмысқа алды. 1940 жылдардың соңына қарай Стрюв шақырған көптеген жас зерттеушілер танымал ғалымдарға айналды. Бұл олардың арасында керісінше пікір тудырды, өйткені олар оның әр сөзіне бағынуды қаламай, өздерінің мансабын құруға тырысты. 1947 жылы Стрюв Йеркес обсерваториясының директоры қызметінен кетіп, Берклидегі астрономия факультетінің төрағасы және Лейшнер обсерваториясының директоры болды.

Жеке өмірі, отбасылық қарым-қатынастары және соңғы жылдары

Струвтің кіші інісі мен екі қарындасы болды, олардың бәрі Ресейде жастық шағында қайтыс болды: Вернер (1903–1920), Ядвига (1901–1924) және Елизавета (1911–1920). 1925 жылдың 25 мамырында Струв Мэри Марта Лэннингке үйленді, ол өзін музыкант санайтын, бірақ Йеркесте хатшы болып жұмыс істеді. Лэннинг Струвтен сәл үлкен және бұрын үйленген. Олардың балалары болмады, осылайша әйгілі Струв астрономиялық әулеті тоқтап қалды. Отто Вильгельм фон Струвтің ұрпақтарынан басқа, Струвтер отбасының басқа тармақтары да жалғасты, бірақ ешқандай көрнекті ғалымдарды дүниеге әкелмеді. 1927 жылдың 26 қазанында Струв АҚШ азаматы болып қабылданды. Ол кезде ол ауызша және жазбаша ағылшын тілін жетік білді, бірақ өмір бойы сақталған жеңіл неміс акценті болды. Үйленгеннен кейін де Струв күні-түні жұмыс істеді, бұл оның ғалым емес әйеліне толыққанды түсінікті болмады. Олар бірге тұрғанмен, кейінгі жылдары қарым-қатынастары суық болды. 1950 жылдардың соңында Струвтің денсаулығы нашарлады. Ол Ресей мен Түркияда алғаш рет жұқтырған гепатитке шалдықты. 1956 жылы Маунт-Уилсон тауында телескопты пайдалану кезінде Струв ауыр құлап, бірнеше қабырғасын сындырып, екі омыртқасын жарылды. Ол шамамен екі ай ауруханада жатып, жазылғаннан кейін бір ай бойы гипсті киді. 1963 жылға қарай ол тұрақты түрде ауруханаға жатты және 1963 жылдың 6 сәуірінде Берклиде қайтыс болды. Оның анасы мен әйелі одан қалды. Оның анасы 1964 жылдың 1 қазанында тоқсан жасында қайтыс болды. Мэри 1966 жылдың 5 тамызында қайтыс болған күйде табылды, бірақ ол 1966 жылдың шілдесінде қайтыс болған деп есептелді. 1925 жылы Струв Лик обсерваториясында өзінің туысы, астроном Георг Герман Струвпен кездесті. 1930 жылдары олар Йеркес обсерваториясында қайта кездесіп, олардың атасы Отто Вильгельм фон Струвтің күрделі көпжұлдыздық жүйесі – Зета Канкридің байқауларын қайта талдады. Струв жақсы оқытушы болған жоқ: зерттеуге берілгендігі мен жиі саяхаттарының салдарынан ол лекцияларының үштен екісін өткізіп жіберді. Оның орнын ешкім алмастыруға рұқсат етілмеді, ал студенттер оның болмағанда жеке зерттеулер жүргізуге міндетті болды. Дегенмен, ол біліктілік емтихандарында білімнің жоғары стандартын сақтады. Екінші жағынан, оның сирек кездесетін көріністері көптеген студенттерді астрономияға деген құштарлығымен қызықтырды. Йеркестегі алғашқы жылдары ол бір көзімен микрограф аспабының микроскопына, екіншісімен жақын жердегі сандық кестеге қарауды қалыптастырды. Бұл оның көздерінің сәл әртүрлі бағытта қарауына әкелді. Өзіне көп көңіл бөлмесе де, Струв адамдар туралы алаңдады. Оның орыс тілінде жарық көрген алғашқы мақаласы «Ресей ғалымдарына көмек» деп аталды. Азамат соғысы Ресейдегі көптеген ғылыми отбасыларға қайғы әкелді. Фрост, Струв және Джордж Ван Бисброэк «Ресей астрономдарына көмек комитетін» құрып, азық-түлік пен киім-кешек пакеттерін жіберді. Ақша мен киім-кешек АҚШ-тың барлық жерінен келген астрономдардан түсті. Ұлы депрессия кезінде ол көптеген американдықтар жұмыссыз болғанда шетелдіктерді жұмысқа алу туралы алаңдады. Сол кезде оның орынбасары Джордж Ван Бисброэктің әйелі Бельгияға хат жазып, Йеркес обсерваториясын екі еуропалықтың қалай басқарып жатқанын айтты. Хат жарияланды, бұл Струвті ренжітті. Ақырында Ван Бисброэк американдық W. W. Morganмен ауыстырылды.

Марапаттар мен құрметтер

Струв 1937 жылы Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясына және Америка философиялық қоғамына сайланды. 1942 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Ол Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалін (1944), Брюс медалін (1948), Ұлттық ғылым академиясының Генри Дрейпер медалін (1949) және Америка астрономиялық қоғамының Генри Норрис Расселл лекциясын (1957) алды. Оның Корольдік қоғам медалі төртінші (Фридрих Георг Вильгельм, Отто Вильгельм және Герман Струведен кейін) және Струвелер алған соңғы медаль болды. 768 Struveana астероиді Ото Вильгельм фон Струв, Фридрих Георг Вильгельм Струв және Карл Герман Струвтің құрметіне аталды; ал Ай кратері Струвтер отбасының тағы үш астрономының – Фридрих Георг Вильгельм, Отто Вильгельм және Оттоның есімімен аталады. 1925 жылы Струв «Астрофизикалық журналға» мақалалар қарауды бастады және 1932 жылдан 1947 жылға дейін оның бас редакторы қызметін атқарды. 1946 жылдан 1949 жылға дейін ол Америка астрономиялық қоғамының президенті болды. 1948-1952 жылдары Халықаралық астрономиялық одақтың вице-президенті, ал 1952-1955 жылдары президенті болды. 1954 жылғы сәуірде ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1950 жылы Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының шетелдік мүшесі атанды. 1939-1961 жылдары Еуропа мен Американың тоғыз университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды.