Кіріспе
1807 жылы Франция, Ресей және Пруссия арасындағы келісімдер Тильзит келісімдері, сонымен қатар Тильзит бейбітшілігі (Friede von Tilsit, Lang ru) деп аталады, – төртінші коалиция соғысының соңында Фридланд шайқасындағы жеңісінен кейін 1807 жылғы шілдеде француз императоры Наполеон Тильзит қаласында қол қойған екі бейбіт келісім. Біріншісі 7 шілдеде Наполеон мен Ресей императоры Александр I Неман өзенінің ортасындағы сал үстінде кездескен кезде қол қойылды. Екінші келісім 9 шілдеде Пруссиямен жасалды. Келісімдер Пруссия королі Фридрих Вильгельм III-тің есебінен жасалды, ол 25 маусымда Гранде Армэ Берлин қаласын басып алып, оны мемлекетінің шығыс шекарасына дейін қуғаннан кейін бітімге келіскен еді. Тильзитте Пруссия соғысқа дейінгі аумақтарының шамамен жартысын берді. Осы аумақтардың негізінде Наполеон француз клиенттік мемлекеттерін құрды, олар Тильзитте ресми түрде құрылып, мойындалды: Вестфалия корольдігі, Варшава герцогтығы және Данциг еркін қаласы; қалған берілген аумақтар қолданыстағы француз клиенттік мемлекеттеріне және Ресейге берілді. Наполеон Орталық Еуропаны толық бақылауына алды және Ресей мен Пруссияны өзінің қалған екі жауы – Ұлыбритания мен Швецияға қарсы одақтастырды, бұл ағылшын-орыс және фин соғыстарын тудырды. Тильзит француз әскерлерін Пиреней түбегіндегі соғысқа жіберуге мүмкіндік берді. 1809 жылы Аустрия Франциямен Бесінші коалиция соғысына қатысқанда Орталық Еуропа қайтадан шайқас алаңына айналды.
The Treaties of Tilsit , also collectively known as the Peace of Tilsit (Friede von Tilsit, Lang ru), were two peace treaties signed by French Emperor Napoleon in the town of Tilsit in July 1807 in the aftermath of his victory at Friedland, at the end of the War of the Fourth Coalition. The first was signed on 7 July, between Napoleon and Russian Emperor Alexander I, when they met on a raft in the middle of the Neman river. The second was signed with Prussia on 9 July. The treaties were made at the expense of King Frederick William III of Prussia, who had already agreed to a truce on 25 June after the Grande Armée had captured Berlin and pursued him to the easternmost frontier of his realm. In Tilsit, Prussia ceded about half of its pre war territories. From these territories, Napoleon had created French client states, which were formalized and recognized at Tilsit: the Kingdom of Westphalia, the Duchy of Warsaw and the Free City of Danzig; the other ceded territories were awarded to existing French client states and to Russia. Napoleon not only cemented his control of Central Europe but also had Russia and the truncated Prussia ally with him against his two remaining enemies, the United Kingdom and Sweden, triggering the Anglo Russian and Finnish wars. Tilsit also freed French forces for the Peninsular War. Central Europe became a battlefield again in 1809 when Austria engaged France in the War of the Fifth Coalition.
Франция мен Ресей арасындағы келісім (7 шілде)
Бұл шарт Ресей империясы мен Франция империясы арасындағы соғысты аяқтады және екі империяның одақтастығын қалыптастырды, бұл континенттік Еуропаның қалған бөлігін дерлік күшсіз қалдырды. Екі ел даулар кезінде бір-біріне құпия түрде көмек көрсетуге келісті. Франция Осман империясына қарсы Ресейге көмек көрсетуге міндеттенді, ал Ресей Ұлыбритания империясына қарсы Континенттік жүйеге қосылуға келісті. Наполеон Александрды Англо-Ресей соғысына қатысуға және Швецияны Континенттік жүйеге қосуға мәжбүрлеу үшін Швецияға қарсы Фин соғысын бастауға көндірді. Атап айтқанда, патша 1806-1812 жылдардағы орыс-түрік соғысы барысында орыс әскерлері басып алған Валахия және Молдавияны эвакуациялауға келісті. Орыс адмиралдары Ушаков пен Сенявин басып алған Иония аралдары мен Каттаро (Котор) француздарға берілуге тиіс болды. Өтесі ретінде Наполеон Ольденбург герцогтігінің және патшаның неміс туыстары басқаратын бірнеше шағын мемлекеттердің тәуелсіздігіне кепілдік берді.
Франко-Пруссиялық келісім (9 шілде)
Пруссиямен жасалған келісім елдің шамамен жартысы аумағынан айырды: Коттбус Саксонияға, Эльбаның сол жағалауы жаңа құрылған Вестфалия патшалығына берілді, Белосток Ресейге қосылды (бұл Белосток облысын құруға әкелді), ал Пруссияның иелігінде болған поляк жерлерінің көп бөлігі Екінші және Үшінші бөлістерден кейін дербес Варшава герцогтігіне айналды. Пруссия армияны 43 мыңға дейін қысқартуға тиіс болды және 1808 жылдың 9 наурызында Франция Пруссиядан жиналатын салықты 154 500 000 франк (= 41,73 млн пруссиялық доллар) деп белгіледі, оның ішінде француз оккупациясы кезінде жиналған 53 500 000 франк ескерілді. 1808 жылдың 1 қарашасына дейін бұл сома екі кезеңде 120 миллион франкқа дейін төмендетілді. Таллеран Наполеонға жұмсақ шарттарды ұстануға кеңес берді; осы келісімдер императордан шеттеудің маңызды кезеңі болды. 1812 жылға дейін француз әскерлері түрлі корпорациялар мен жеке тұлғалардан ақша және заттай реквизиция жасады, әсіресе қалаларда әскерлерді орналастыру арқылы, әртүрлі есептеулер бойынша қосымша төлемдер 146 мен 309 миллион франк аралығында болды. Қалалардың қарыздары, әсіресе Берлиннің қарыздары, Пруссия үкіметі мойнына алмады. 1817 жылы кредиторлар Пруссияны тым көп қарызды деп есептегендіктен, 4 пайыздық мемлекеттік облигациялар биржада 27-29 пайыздық дисконтпен, ал 1818 жылы тіпті 35 пайыздық дисконтпен саудаланды, бұл тиімді пайыздық ставканы 6,15 пайызға дейін көтерді. 1818 жылы қарыздардың бір бөлігін Лондон қаржы нарығында 5% мөлшерлемемен 5 миллион фунт стерлинг (= 30 миллион талер) көлемінде қайта құрылымдағанда Пруссия үкіметі 28⅓% дисконтты қабылдауға мәжбүр болды, осылайша жылдық тиімді ставка 6,98% құрады. Вестфалияның иеліктеріПруссия шаршы мильТұрғындарыМарк графтығы, Эссен, Верден және Липпштадтпен, 51 = 148 000Минден князьдігі, 18,5 = 70 363Равенсберг графтығы, 16,5 = 89 938Линген және Текленбург, 13 = 46 000Рейннің шығыс жағындағы Клеве, 20,5 = 54 000Шығыс Фризия князьдігі, 56,5 = 119 500Мюнстер князьдігі, 49 = 127 000Падерборн князьдігі, 30 = 98 500Төменгі Саксонияның иеліктеріПруссия шаршы мильТұрғындарыМагдебург, Эльбаның сол жағалауындағы бөлігімен бірге, Галле және т.б. 54 = 160 000Мансфельд графтығы, 1,0 = 27 000Галберштадт князьдігі, 26,5 = 101 000Гогенштейн графтығы, 8,5 = 27 000Кведлинбург аумағы, 1,5 = 13 400Гилдесхайм және Гослар князьдігі. 40 = 114 000
Салдары
Төртінші коалиция соғысы аяқталды. Жарым арал соғысы 1807 жылдың 19 қарашасында басталды, ал Бесінші коалиция соғысы 1809 жылы басталды. 1812 жылы Францияның Ресейге басып кіруінің бастапқы кезінде Неман өзенінен өтілді. 1815 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін Вена конгресі көптеген прус территорияларын қайта қалпына келтірді. Осы келісімдерге қол қою арқылы Франция Персия мен Осман империясын, бұрын Франциямен жасалған келісімдерге (Finckenstein келісімі сияқты) сүйеніп Франциядан көмек күткенін, Ресей агрессиясының қарсаңында қалдырды, сондай-ақ Кавказдағы Персияның Әзірбайжан, Грузия және Армения сияқты бір бөлігінің жоғалуын бекітті.