Кіріспе

Бактериялардың филумы – Хламидиоталар (синонимі Chlamydiae) – бактериялардың филумы және класы, оның мүшелері өте әртүрлі: адамдар мен жануарлардың патогендері, кең таралған протозоалардың симбионттары және теңіз шөгінділері, олардың табиғаты әлі толық зерттелмеген. Адамдар көптен бері білген барлық Хламидиоталар – міндетті ішкі жасушалық бактериялар; 2020 жылы мұхит түбінде көптеген қосымша Хламидиоталар табылды, олардың барлығында да иелері бар-жоғы әлі белгісіз. Хламидиоталардың ғылымға бұрыннан белгілілерінің барлығы эукариоттық ие жасушаларын жұқтыру арқылы ғана өседі. Олар көптеген вирустар сияқты кішкентай немесе одан да кіші. Олардың пішіні жұмыртқа тәрізді және олар грам-теріс болып боялады. Олар ие жасушалардың ішінде көбейтілуге тәуелді; сондықтан кейбір түрлері міндетті ішкі жасушалық патогендер деп аталады, ал басқалары – кең таралған протозоалардың симбионттары. Көптеген ішкі жасушалық Хламидиоталар инклюзиялық денелерде немесе вакуольдерде орналасқан. Жасушалардың сыртында олар тек жасушадан тыс инфекциялық формада ғана тіршілік етеді. Бұл Хламидиоталар тек ие жасушалары өсетін жерде ғана өсе алады және ерекше екі фазалы даму циклі бойынша дамиды. Сондықтан клиникалық маңызы бар Хламидиоталарды клиникалық зертханада бактериялық ортада өсіру мүмкін емес. Оларды ең сәттісі ие жасушаларының ішінде оқшаулауға болады. Адамдарға ауру тудыратын әртүрлі Хламидиоталардың ең маңызды екі түрі – пневмонияның бір түрін қоздыратын Chlamydia pneumoniae және хламидиялық трахоманы тудыратын Chlamydia trachomatis. Хламидия – АҚШ-та жыныстық жолмен берілетін ең көп таралған бактериялық инфекция, және жыл сайын 2,86 миллион адам хламидия инфекциясына шалдығады.

Тарих

Хламидияға ұқсас ауру адамдардың көзінде ежелгі қытай және египеттік қолжазбаларда алғаш рет сипатталған. Хламидияға ұқсас организмдерді қазіргі заманғы тұңғыш рет 1907 жылы Халберштадтер және фон Провазек сипаттады. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында адамдардағы пневмонияның ошағынан эмбриондық жұмыртқалардың сары қуысында өсірілген хламидия изоляттары алынды, ал 20 ғасырдың ортасына қарай омыртқалы жануарлардың ондаған түрлерінен изоляттар алынған. «Хламидия» (жамылғы) термині 1945 жылы әдебиетте пайда болды, бірақ Bedsonia, Miyagawanella, ornithosis, TRIC және PLT агенттері сияқты басқа да атаулар қолданыла берді. 1956 жылы Тан Фэй фан алғаш рет Chlamydia trachomatis-ті өсірді, бірақ олар әлі бактерия ретінде танылмаған еді.

Номенклатура

1966 жылы Chlamydiota бактериялар класы ретінде мойындалды және Chlamydia туысы расталды. 1971 жылы Сторц пен Пейдж Chlamydiales отрядын құрды. Chlamydiia класы жақында ғалымдар тарапынан ресми жарияланды. 1989 мен 1999 жылдар аралығында жаңа тұқымдар, туыстар және түрлер анықталды. Chlamydiae класы Бергейдің жүйелі бактериологиялық анықтамалығында белгіленді. 2006 жылға қарай 350-ден астам chlamydial тектің генетикалық деректері жарияланды. 2020 жылы теңіз түбіндегі формалардың табылуы жаңа кладтарды қамтиды. Бұл кластың құрамында қазіргі таңда екі отряд (Chlamydiales, Parachlamydiales) және бір кластағы тоғыз тұқымдас бар (Chlamydiia), ал бес тұқымдас отбасы ретінде сипатталған (Clavichlamydiaceae, Criblamydiaceae, Parilichlamydiaceae, Piscichlamydiaceae және Rhabdochlamydiaceae). Жақында сипатталған Chlamydiales отряды Chlamydiaceae және Clavichlamydiaceae тұқымдастарын қамтиды, ал жаңа Parachlamydiales отряды қалған жеті тұқымдасты қамтиды. Екі отрядтың ерекшелігі басқа тұқымдастардың арасында CSI (Conserved Sequence Index) табылмауымен де расталады. Сонымен қатар, Chlamydiaceae тұқымдасына ғана тән молекулалық маркерлер де анықталды. Дегенмен, CSI және CSP Chlamydophila түрлері үшін табылды, бұл олардың Chlamydia-дан ерекшелігін көрсетеді және отбасы ішінде екі бөлек топты қарастыру қажеттігін білдіреді. Chlamydiota-ның Planctomycetota немесе Spirochaetota кластарымен байланысы туралы мәліметтер әртүрлі. Алайда, геномдық тізбектеу Protochlamydia amoebophila UWE25-тің 11% және Chlamydiaceae-нің 4% гендері хлоропласт, өсімдік және цианобактериялық гендерге ең ұқсас екенін көрсетті. Рибосомалық РНК гендерін салыстыру Chlamydiota класындағы белгілі штаммдардың филогенетикалық ағашын құруға мүмкіндік берді. Гендердің көлденең трансфері байқалады және бұл зерттеу саласын қиындатады. Мысалы, C. trachomatis, міндетті ішкі жасушалық патогенінің прокариоттық геномында эукариоттық тектің H1 сияқты гистонды кодтайтын екі ген табылды.