Кіріспе
1330 жылға дейін жинақталған жапон эпосы «Хайке туралы әңгіме» (平家物語) – 12 ғасырдың соңында Генпей соғысында (1180–1185) Тайра және Минамото кландары арасындағы Жапонияны билеу үшін болған күрес туралы 1330 жылға дейін жинақталған эпикалық шығарма. «Хайке» (平家) Тайраны (平) білдіреді, мұндағы «хэй» бірінші канджидің онъёми оқуы, ал «кэ» (家) – отбасы деген мағынаны береді. Генпей соғысы аталымында «хэй» осы сөз тіркесінде «пей» деп оқылады, ал «ген» (源) – Минамото (сонымен қатар «Гэндзи» деп те аталады) кланының атында қолданылатын алғашқы канджи. Бұл туынды кем дегенде бес рет ағылшын тіліне аударылған, алғашқы аудармасын 1918–1921 жылдары Артур Линдсей Сэдлер жасаған. 1975 жылы Хироси Китагава мен Брюс Т. Цучиданың 800 бетке жуық толық аудармасы жарық көрді. Сондай-ақ, 1988 жылы Хелен МакКалло аударған. 2006 жылы Бёртон Уотсонның қысқартылған нұсқасы жарияланды. 2012 жылы Ройалл Тайлер аудармасын аяқтады, ол шығарманың бастапқыда арналған орындалу стилін ескеруге тырысады. Тарихи романдар жазушысы Эйджи Йосикава 1950 жылы «Асахи апталығында» «Хайке туралы жаңа әңгіме» (Shin Heike Monogatari) деген атаумен прозалық аудармасын жариялады.
The Tale of the Heike (平家物語) is an epic account compiled prior to 1330 of the struggle between the Taira clan and Minamoto clan for control of Japan at the end of the 12th century in the Genpei War (1180–1185). Heike (平家) refers to the Taira (平), hei being the on'yomi reading of the first kanji and "ke" (家) means family. Note that in the title of the Genpei War, "hei" is in this combination read as "pei" and the "gen" (源) is the first kanji used in the Minamoto (also known as "Genji" which is also pronounced using on'yomi, for example as in The Tale of Genji) clan's name. It has been translated into English at least five times, the first by Arthur Lindsay Sadler in 1918–1921. A complete translation in nearly 800 pages by Hiroshi Kitagawa & Bruce T. Tsuchida was published in 1975. Also translated by Helen McCullough in 1988. An abridged translation by Burton Watson was published in 2006. In 2012, Royall Tyler completed his translation, which seeks to be mindful of the performance style for which the work was originally intended. Historical novelist Eiji Yoshikawa published a prose rendering in Asahi Weekly in 1950, with the title New Tale of the Heike (Shin Heike Monogatari).
Авторлығы
Хайктардың шығу тарихы бір ғана авторға байланысты емес. Көптеген эпостар сияқты (бұл туынды өлең емес, прозадағы эпикалық тарихнама), ол биуа ойнайтын бардтар, биуа хоши деп аталатын адамдардың ауызша дәстүрі арқылы беріліп келген әртүрлі нұсқалардың жиынтығының нәтижесі. Монах Йошида Кенко (1282–1350) өзінің 1330 жылы жазған танымал «Цурезурегуса» еңбегінде осы мәтіннің авторлығы туралы теория ұсынады. Кенконың сөзіне қарағанда, «Шинаноның бұрынғы билеушісі Юкинага «Хайке моногатариін» жазып, соқыр Шобуцуға оны оқып беруін тапсырған». Ол сондай-ақ, «шығыс аймағынан шыққан» және «самурайлар, олардың садақтары, жылқылары және соғыс тактикасы туралы ақпарат жинау үшін» Юкинагадан жіберілген бұл соқыр адамның биуамен байланысын растайды. Юкинага одан кейін оны жазды. Бұл теорияның маңызды тұсы – кітаптың қиын, қытай және жапон тілдерінің үйлесімінде (вакан конко шо) жазылғандығы, сол кезде мұндай тілді Юкинага сияқты білімді монахтар ғана меңгерген. Дегенмен, ақырында, әңгіме ұзақ ауызша дәстүрдің нәтижесі болғандықтан, нақты бір авторы жоқ; Юкинага тек осы шедеврді жазбаша түрінде жинақтаған алғашқы адам болуы мүмкін. Сонымен қатар, мәтінде жиі қайталаулар кездеседі және стиль тұрақты емес, бұл оның ұжымдық жұмыс екенін көрсетеді.
Шығуы мен тақырыптары
Хайке туралы әңгіме саяхатшы монахтардың ауызша айтқан әңгімелерінен құралған, олар бива – лютняны еске түсіретін аспапты тартып, ән салып жүрген. Хайке моногатаридің ең көп таралған нұсқасын 1371 жылы Какуичи есімді соқыр монах жинастырған. «Хейке» – ортағасырлық жапон әдебиетінің ұлы классикасы саналады. Әңгіменің негізгі идеялық қағидаларына екі бағыт ықпал етеді: самурайлық және буддалық. Бір жағынан, бұл әңгіме батырлық, қатыгездік, күш, даңқ, құрбандық және қайғы туралы баяндайды. Осы әңгіменің бұл жағын баса көргендер оның ерлік рухын дәріптеуін, соғыстың шын ащылығы мен қарапайымдылығынан қашып, өлімді эстетикалық тұрғыдан бейнелеуін айтады. Соңғысының классикалық мысалы – түпкі шайқаста суға батқан самурайды толқындардағы кеспе жапырақтан жасалған брокатқа теңеу. Енді біреулері, әскери эпизодтардың және Йошицуне сияқты батыр тұлғалардың маңыздылығын мойындаса да, әңгіменің буддалық ой-санаға толығын, міндет, Дхарма және тағдыр тақырыптарына көбірек назар аударуға болады. Әңгіменің басында буддалық заң – барлық нәрсенің өте қанағатсыздығы мен тұрақсыздығы жарияланады, әсіресе бақыттың өткіншілігі түрінде, бұл «sic transit gloria mundi» аналогы болып табылады. Өте қанағатсыздық (муджо) тақырыбы әйгілі кіріспе бөлімінде былай делінеді: 4 иероглифтен тұратын сөз тіркесі – «Адамгершілік патша сутрасынан» алынған, толыққанды түрі «Гүлдегендер міндетті түрде құлдырайды, толылар міндетті түрде бос жатады» (盛者必衰、実者必虚). «Хейке туралы әңгімеде» көрінетін тағы бір діни ұғым – буддалық идея, яғни карма. Карма тұжырымы бойынша, әрбір іс-әрекеттің салдары болады, ол кейінірек өмірде көрінеді. Осылайша, карма моральдық және табиғи жамандық мәселесін шешуге көмектеседі. Өмірде жасалған жамандықтар кейінірек сөзсіз азапқа әкеледі. Бұл «Хейке туралы әңгімеде» Киёмориге қатысты айқын көрінеді, ол өмір бойы қатыгездікпен өмір сүріп, кейіннен оны өлтіретін ауыр науқасқа шалдығады.
The 4 character expression is a phrase from the Humane King Sutra, in full "The prosperous inevitably decline, the full inevitably empty" (盛者必衰、実者必虚). The second religious concept evident in the Tale of the Heike is another Buddhist idea, karma. The concept of karma says that every action has consequences that become apparent later in life. Thus, karma helps to deal with the problem of both moral and natural evil. Evil acts in life will bring about an inevitable suffering later in life. This can be seen clearly with the treatment of Kiyomori in The Tale of the Heike, who is cruel throughout his life, and later falls into a painful illness that kills him.
Басты назар, бөліністер және ықпал
Буддалық тұрақтылық тақырыбы "Хэйкеде" күшті Тайра әулетінің құлауында бейнеленген. 1161 жылы императорлық қолдауға ие Минамото әулетін жеңген самурайлар кланы. Тайра жауынгерлерінің отбасы 1185 жылы қайта жанданып, күшейген Минамотодан жеңіліске ұшырап, самурай үкіметінің құрылуына өздерінің жойылуына себепкер болды. Оқиға эпизодтық сипатта және түнгі кезеңдерде айтуға арналған. Буддизммен байланысты болғанымен, бұл самурай эпосы, жауынгерлік мәдениетке ден қоятын идеология, ол ақырында бушидоның (жауынгердің жолы) негізін қалады. "Хейке" ертедегі Хэйан әдебиетіне сілтеме жасайтын махаббат оқиғаларын да қамтиды. Оқиға шамамен үш бөлімге бөлінген. Бірінші бөлімнің орталық тұлғасы – Тайра но Киёмори, ол менмен, зұлым, аяусыз және жеккөрушілік оттарымен толыққан, тіпті өлгеннен кейін де суға батқанда денесі салқындық таппайды. Екінші бөлімнің басты кейіпкері – Минамото генералы Минамото но Йосинака. Ол қайтыс болғаннан кейін үшінші бөлімнің орталық тұлғасы – ұлы самурай Минамото но Йошицуне, саяси сарайлық ағасы Минамото но Йоритомо оны негізсіз сатқындықпен айыптайды. "Хейке туралы әңгіме" кейінгі көптеген көркем туындыларға материал берді, олар Но және Кабуки пьесаларынан бастап, ағаштан ойылған гравюраларға, суреттерге және хайкуға дейін жетеді, сондай-ақ заманауи туындыларда да кездеседі.
Моногатари тарихшылығы
Жапондықтар өздерінің жалпы қабылданған ұлттық тарихының маңызды элементтерін – билеушілер мен оқиғалардың жылнамаларын, көрнекті тұлғалардың өмірбаяндарын және әскери дастандарды немесе гунки моногатариді сақтау, жеткізу және тарату үшін бірнеше толықтыратын стратегияларды жасады. Осы соңғы форма 12 ғасырдың соңында әскери қақтығыстардың барысын жазуға деген қызығушылықтан пайда болды. Ірі шайқастар, ұсақ ұрыстар мен жекелей бәсекелер (және осы оқиғаларды жандандырған әскери қайраткерлер) Хёген (1156), Хэйдзи (1159–1160) және Хейке Моногатари (1180–1185) повестьтері арқылы ұрпақтан ұрпаққа жетті. Осы таныс моногатарилердің әрқайсысындағы басты кейіпкерлер халыққа кеңінен белгілі, маңызды оқиғалар түсінікті, ал сол кездегідей қабылданатын маңызы жапон мәдениетінің негізі ретінде дәстүрлі түрде қабылданады. Осы тарихи жазбалардың дұрыстығы одан әрі зерттеуге лайықты мәселе болды; кейбір деректер жан-жақты тексеруге төтеп берді, ал басқаларының «фактілері» жалған болып шықты. Бүгінде Хейке дастанының ең көп таралған және танымал нұсқасы – 1371 жылғы Какуичи мәтіні, Генпей соғысының көркемделіп суреттелген туындысы деп есептеледі. Генпей жауынгерлерінің нақты бейнесіне емес, ауызша жыршылардың ойынша «идеалды жауынгер» бейнесіне назар аударатын бұл шығарма, шабыттандыру көзі ретінде даңқталған мінез-құлықты баяндайды.
Ұзарту
Генпей Жосуики, сондай-ақ Генпей Сейсуики (源平盛衰記) деп те аталады, ол «Хайке Моногатари» эпосының 48 кітаптан тұратын толықтырылған нұсқасы.
1-тарау
Екі негізгі тақырып атақты кіріспеде (Gion Shōja қоңыраулары) белгіленеді: өмірдің өткіншілігі және қуаттылардың құлауы (Taira no Kiyomori). Бұл тарауда Тайра кланының өрлеуі және сарайдағы алғашқы қақтығыстар сипатталады. Император сарайына қол жеткізген алғашқы Тайра – Тайра но Тадамори (1131). Тадаморидің өлімінен кейін (1153), оның ұлы Киёмори император Го Ширакаваға Хоген көтерілісін (1156) және Хэйдзи көтерілісін (1159) басуға көмектесу арқылы маңызды рөл атқарады, соның арқасында сарай істеріне көбірек ықпал етеді. Тайра кланының мүшелері үкіметтегі маңызды лауазымдарды иеленеді, Киёморидің қызы императордың әйелі болады және провинциялардың жартысынан астамы олардың бақылауында болады. Киёморидің мақтандығын көрсететін эпизодтардың бірі – Киёморидің қамқорлығынан айырылып, монах болған биші Джио туралы әйгілі оқиға. Киёмори мен Тайра тіпті күшті регент Фудзивара но Мотофусамен де қарым-қатынасқа түсуге батылады. Тайраның үстемдігіне ашуланған Бас кеңесші Фудзивара но Наричика, зейнеткер император Го Ширакава, буддалық монах Сайко және басқалар Шишигатаниде (ғибратхана басшысы Шунканның вилласы) жиналып, Киёмориді құлату үшін құлық салады. Сайконың ұлдары мен Энриаку-дзи храмының сохейлері арасындағы Хиэй тауындағы қақтығыс салдарынан, құлық кейінге шегеріледі. 1177 жылғы 27 мамырдағы үлкен өрт Хэян-кё астанасындағы Император сарайын өртеп жіберді.
2-тарау
1177 жылы зейнеткер император Го Ширакава Энриаку-дзимен қақтығысады. Энриаку-дзиге шабуыл жасалуы мүмкін деген қауесетті естиді, Шиши но Тани қаскерлерінің бірі Тайра но Киёмориге құйрық шабады. Саико монах өлімге кесіледі, ал басқалары жер аударылады. Киёмори зейнеткер императордың бұл қастандыққа қатысқанына ашуланып, оны тұтқындауға дайындық жасайды. Киёморидің ақылды үлкен ұлы Тайра но Шигемори әкесіне императорға адалдық танытудың конфуцийлік қағидасын еске салып, оны ықпалды ескертеді. Бас кеңесші Фудзивара но Наричика аралға жер аударылып, қатыгездікпен өлімге кесіледі. Басқа қаскерлер (Нарицуне, Ясуйори және Шункан) Сацума провинциясына жақын Кикайджимаға жер аударылады. Сонымен қатар, Энриаку-дзи кешені қиратылып, Зенко-дзиде болған өрт будда мүсініне нұқсан келтіреді. Халық бұл бейкүнәліктер Тайра әулетінің құлдырауының белгісі деп санайды. Кикайджимаға жер аударылғандар ғибадатхана салып, астанаға оралу үшін дұға етеді. Олар өздерінің есімдерімен мыңдаған ступа (бұддалық ағаш заттар) жасап, теңізге лақтырады. Бір бөлігі жағаға жетіп, астанаға жеткізіліп, Ясуйоридің отбасына көрсетіледі. Бұл жаңалық зейнеткер император Го Ширакава мен Киёмориге жетеді, олар ступаны көріп, толқынып кетеді.
3-тарау
Киёморидің жүкті қызы Тайра но Токуконың ауруы, өлім жазасына кесілгендердің (мысалы, Фудзивара но Наричика) және жер аударылғандардың ашулы рухтарымен байланысты делінеді. Императорлық ханзаданың әкесі болуға ниеттенген Тайра но Киёмори жалпы кешірім беруге келіседі. Фудзивара но Наричиканың ұлы Нарицуне мен Ясуйори кешіріледі, бірақ Шункан Тайраға қарсы жасақ құрғандардың вилласында жиналуына рұқсат бергені үшін Кикайджима аралында жалғыз қалды. Содан кейін, Шункан үмітсіздікпен жерді аяқтарымен ұрып, қайғылы көрініс жасайды. Киёморидің қызы Токуко болашақ император Антокуды (1178) дүниеге әкеледі. Шунканның адал қызметшісі Арио аралға сапар шегеді және Шунканды өлім-жітімге жеткен күйде табады. Отбасының қазасы туралы хабарды естіген Шункан ашаршылық арқылы өз-өзіне қол жұмсайды (1179). Оның қасіреті де, астанаға соққан дауыл да Тайра әулетінің құлауының белгісі ретінде қарастырылады. Киёморидің ізгі ұлы Тайра но Шигемори Куманоға қажылыққа барып, Тайра құласа, құдайлардан тез өлім тілейді. Біраз уақыттан кейін ол ауырып, қайтыс болады. Шигеморидің тежеуші ықпалынан айырылған Киёмори зейнеткер император Го Ширакавамен ашық соғысқа қадам баса жаздай болады. Ол әскерді Киотоға жетелейді, онда 43 жоғары сарай шенеунігін (регент Фудзивара Мотофусаны қоса) жер аударып немесе қызметтен босатады. Соңынан Киёмори зейнеткер император Го Ширакаваны Сейнан сарайында (1179) қамауға алады.
4-тарау
Такакура императоры зейнеткерлікке мәжбүр болады, ал Киёморидің немересі, 3 жасар Антоку императоры жаңа император атанды. Зейнеткер император Такакура Энриаку-дзиге емес, Ицукусима қасиетті орнына барып, Энриаку-дзи монахтарының гневiн тудырады. Минамото но Йоримаса зейнеткер император Го-Сиракаваның екінші ұлы Мочихито ханзадасын Тайраға қарсы Минамото әскерін басқарып, император болуға көндіреді. Мочихито ханзада Тайраға қарсы соғысқа шақыру жариялайды. Минамото мен Тайра арасындағы ашық қақтығыс Киёморидің ұлы Тайра но Мунемори Минамото но Йоримасаның ұлын қорлап, оның жылқысын алып, иесінің есімін атап айтқаннан басталады. Тайра но Киёмори Тайраға қарсы қастандық жоспарын біліп алады. Мочихито ханзада тұтқындалудан қашып, Мийдераға қашады. Йоримаса мен Мийдера монахтары Удзи өзеніндегі көпірде Тайра әскерімен шайқасады (1180). Монахтардың батылдығына қарамастан, Тайра әскері өзеннен өтіп, шайқаста жеңіске жетеді. Йоримаса Бёдоин қасиетті орнында өз-өзіне қол жұмсады, ал Мочихито ханзада Нарадағы одақтас Кофуку-дзиға бара жатқанда қаза табады. Мочихито ханзаданың бір ұлы монах болуға мәжбүр болады, ал екінші ұлы солтүстікке қашып, Минамото әскеріне қосылады. Киёмори Мийдера қасиетті орнын өртеп жіберуге бұйрық береді. Көптеген қасиетті орындар өртеніп, Тайра үшін жаман белгі деп есептеледі.
5-тарау
1180 жылы Киёмори астананы Киотодан өзінің бекінісі Фукухара кёоға көшіреді. Киёмориге (бет, күлімсіреу, бас сүйектері, алаңдатарлық түстер) таңғажайып арбақтар көрінеді. Шығыс провинцияларында (Минамото билігінде) болған көтеріліс туралы хабар жаңа астанаға жетеді. Минамото но Ёритомоның көтерілісіне кіріспе ретінде монах Монгаку туралы әңгіме енгізілген. Монгаку – 1179 жылы сарайға келіп, садақа сұраған, ерекше күші бар аскет. Ол зейнеткер император Го Ширакаваның бас тартуынан кейін сарайда дүрбелең тудырып, Идзу провинциясына жер аударылды. Идзуде Монгаку Минамото но Ёритомоны Тайраға қарсы көтерілуге көндіреді. Содан кейін ол Фукухараға барып, Го Ширакавадан Минамото но Ёритомоға Тайраны құлатуға рұқсат беретін императорлық жарлықты алып келеді. Киёмори Ёритомоның көтерілісін басу үшін әскери экспедиция жібереді. Фудзи өзеніне жеткенде Тайра әскерлері шығыс жауынгерлерінің күші туралы әңгімелерді естіп, Минамото әскерлерінің саны көп болуынан қорқады. Түнде құстардың қанатының шуымен көтерілуінен Тайра әскерлері шабуылға ұшырады деп ойлап, үрейленіп кері шегінеді. Киёмори храмдар мен сарай қызметкерлерінің қысымымен астананы Киотоға қайта көшіреді. Тайраның шабуыл жоспарлап отырғаны туралы хабарды естігеннен кейін, Кофукудзи храмының монахтары (принц Мочихитоның көтерілісін қолдаған) көтеріліске шығып, Киёмори жіберген елшілерді өлтіреді. Тайра әскерлері Нараны қоршап алып, көптеген маңызды храмдарды (Тодай-дзи, Кофуку-дзи), мүсіндерді және буддалық кітаптарды өртеп жібереді. Зейнеткер императорлар мен сарай қызметкерлері Нараның қирауына аза тұтады. Бұл жамандық Киёморидің құлауына себеп болды деп есептеледі.
6-тарау
1181 жылы зейнеткер император Такакура соңғы бірнеше жылдағы оқиғалардан мазасыздықпен қайтыс болады. Кисо но Йосинака (солтүстік-батыс провинцияларда Минамото но Йоритомоның туысы) Тайраға қарсы көтеріліс жоспарлап, әскер жинады. Хабаршылар Тайраға қарсы күштердің шығыс провинцияларында, Кюсю және Шикокуда Минамото басшылығымен жинала бастағанын жеткізеді. Тайралар барлық көтерілістерді басуда қиындыққа тап болады. Тайраның жағдайын одан да нашарлата түседі, олардың басшысы Тайра но Киёмори ауырып қалады. Денесі оттай ыстық, ешқандай су оны салқындата алмайды. Денесіне септірілген су отқа айналып, бөлмені қара түтін басқанда. Киёморидің әйелі Тодай-дзидегі будда мүсіндерін өртеп жібергені үшін Киёмориді тозаққа алып кететін отты күйме туралы арман көреді. Азапты өлімге дуашар болмас бұрын Киёмори Минамото но Йоритомоның басын өз қабірінің алдына ілуді тілейді. Оның өлімі (1181 жылы, 64 жасында) әлемнің тұрақсыздығы мен күштілердің құлдырауы тақырыбын көрсетеді. Киёморидің жасаған зұлымдықтары тозақта оны азаптаушыға айналады. Оның даңқы мен билігі түтін мен шаңға айналды. Шығыста Тайра күштері кейбір шайқастарда сәттілікке жетеді, бірақ Минамото күштерін жеңе алмайды. Киёморидің Кисо но Йосинаканың көтерілісін басу үшін тағайындаған губернаторын құдайдың күші жазалап өлтіреді. Кисо но Йосинака Иокотагавара шайқасында маңызды жеңіске жетеді (1182). Тайра кланының басшысы Тайра но Мунемориге сарай басқаруында жоғары дәреже беріледі.
7-тарау
1183 жылы Тайра үлкен әскер жинап (көбінесе батыс провинциялардан) Минамото но Йосинака мен Минамото но Йоритомоға қарсы жібереді. Солтүстікке қарай жылжыған Тайра әскерлері жергілікті ауылдарды тонап, қиратады. Тайра но Цунемаса аралға барып, дұға етеді және өлең жазады. Хиучи қамалында Тайра адал аббаттың көмегімен Йосинаканың гарнизондарын жеңеді. Йосинака алдағы шайқаста көмек сұрап, Хачиман ғибадатханасына петиция жазады. Йосинака түнде Тайра әскерлеріне алдыңғы және артқы жақтан шабуыл жасап, оларды Курикара аңғарына шегінуге мәжбүр етеді, онда 70 000 Тайра аттыларының көп бөлігі қабаттап, қысылып қалды (танымал "Курикараға түсу" – Йосинаканың маңызды жеңісі). Шио-но-ямада Йосинака өзінің інісі Йошиеге Тайра күштерін жеңуге көмектеседі (Киёморидің ұлы Томонори шайқаста қаза табады). Тайра әскерлері Шинохара шайқасында да жеңіледі. Йосинака Хиэй тауының монахтарын өз жағына тартады. Тайраның басшысы Тайра но Мунемори император Антоку пен Императорлық регалиямен бірге батыс провинцияларына қашып кетеді (зейнеткер император Го-Сиракава басқа бағытта қашып құтылуға тырысады). Тайра но Таданори (Киёморидің інісі) өзінің бірнеше өлеңдерін әйгілі ақын Фудзивара но Шунзеиге қалдырып, астанадан қашып кетеді. Цунемаса Нина-дзиға әйгілі лютняны қайтарады. Фукухара-кёде Мунемори императорға адал болу туралы құлшыныспен сөз сөйлейді, Тайра сарайды өртейді, содан кейін Фукухара-кёден қайықпен Кюсюға қашып кетеді.
8-тарау
Отставкаға шыққан император Го Ширакава Минамото но Ёсинака әскерімен бірге Энриаку-дзиден астанаға оралады. Ол жаңа император – император Го Тобаны тағайындайды және Тайраны үкіметтік лауазымдардан қуады (олар көтерісшілер деп жарияланады). Тайралар Кюсюде жаңа астана құруды жоспарлайды, бірақ зейнеткер императордың жағына шыққан жергілікті самурайлардан қашуға мәжбүр болады. Олар Шикоку аралындағы Ясимаға жетеді, онда сарайлардың орнына қарапайым лашықтарда тұруға мәжбүр болады. 1183 жылдың соңында Минамото но Ёритомо (әлі де Камакурада) зейнеткер император Го Ширакава тарапынан «барбарларды бағындыру қолбасшысы» (сёгун) болып тағайындалады. Ёритомо астанадан келген елшіні зор құрметпен қарсы алады, оны тойға шақырып, көптеген сыйлықтар сыйлайды. Ёритомоның әдепті мінезі Ёсинаканың астанадағы мақтаншақтық әрекеттерімен қатысты келеді. Ёсинаканың бейәдептігі мен әдеп-ғұрыптарды білмеуі бірнеше оқиғада күлкілі жағдайлар тудырады (сарайлықтарды қызықтырады, дәмсіз аң аулау киімдерін киеді, көліктен қалай түсу керегін білмейді). Осы уақытта Тайра күштерін қайта жинап, қуатты армия құрайды. Ёсинака оларға қарсы әскер жібереді, бірақ бұл жолы Тайра Мизусима шайқасында жеңіске жетеді. Мюрояма шайқасындағы жеңістен кейін олардың ықпалы одан да артады. Астанада Ёсинака зейнеткер император Го Ширакавамен (Ходзю-дзи шайқасы) шайқасып, астана мен сарайды күшпен бағындырады. Минамото но Ёритомо Ёсинаканың қиындықтарына нүкте қою үшін Минамото но Ёшицунені жібереді.
9-тарау
Минамото но Йосинака Тайраға қарсы батысқа жорыққа дайындалып жатқанда (1184 жылдың басында), Минамото но Йошицуне бастаған әскерлер оған шығыстан шабуыл жасау үшін келеді. Минамото күштері арасындағы күрес басталады. Йосинака астананы қорғауға тырысады, бірақ Йошицунедің жауынгерлері Удзи өзенінен өтіп, Удзи және Сета шайқастарында Йосинаканың әскерін жеңіске жетеді. Йошицуне астананы басып алып, отставкадағы император Го Сиракаваның сарайын күзетке алады, Йосинаканың адамдарына оны тұтқындауға мүмкіндік бермейді. Йосинака жаудың қатарын қиындықпен бұзып өтеді. Ол өзінің асырап алған бауыры Имаи Канехирамен кездеседі және олар қуып келе жатқан жаудан қашуға тырысады. Белгілі бір сахнада Йосинаканың аты лайлы далада батқандықтан қаза табады. Канехира соңғы шайқасын өткізіп, өзіне-өзі қол жұмсайды. Минамотолар астанада бір-бірімен күресіп жатқанда, Тайралар Фукухараға қайтып оралып, Ичи-но-тани бекінісінде (қазіргі Сума-ку, Кобе маңында) қорғаныс құрылыстарын жасайды. Минамото но Йошицуне әскерлері Тайраға арт жағынан шабуыл жасау үшін батысқа қарай жылжиды, ал оның жартылай бауыры Нориори Тайра лагеріне шығыстан шабуыл жасау үшін ілгері жылжиды. Йошицуне Ichi-no-таниге батыстан күтпеген шабуыл жасауды жоспарлап, әскерін таулар арқылы бағыттайтын ескі жылқыны іздейді. Осы уақытта Икута-но-мори және Ичи-но-таниде қаһарлы шайқастар басталады, бірақ екі тараптың ешқайсысы шешуші артықшылыққа ие бола алмайды. Йошицуненің атты әскері Хиёдори асуынан тік беткейден төмен түсіп, Тайраға арт жағынан күшті шабуыл жасайды. Тайралар қорқып, қайықтарға қашады. Шабуыл жалғасқанда Тайра но Таданори (ақын Шунзейге келген Киёморидің ағасы) қаза табады. Тайра но Шигехира (Нараны өртеп жіберген Киёморидің ұлы), Икута-но-мориде өз әскері тастап кеткеннен кейін, өзін-өзі өлтіруге тырысқанда тірідей тұтқындалады. Белгілі бір эпизодта Тайра но Ацумори (Киёморидің жас шөбересі) Кумагай Наозане атты жауынгермен жекпе-жекке шығады. Наозане оны жеңіп алады, бірақ оны өлтіруге кедергі келтіреді, өйткені ол өзінің кішкентай ұлын еске салады. Жасты өлтіруге асығысқан жауынгерлерді көріп, Наозане Ацумориді өлтіреді және оның сырнайын табады (кейін ол буддалық монах болады). Тайралар жеңіліп, әртүрлі бағытта қайықтармен қашып кетеді.
10-тарау
1184 жылы Тайра но Шигехира (тірі тұтқынға алынды) және жеңілген Тайра тайпасының басшыларының кесілген бастары астана көшелерінде көрсетілді. Отставкадағы император Го-Сиракава Тайра тайпасына үш императорлық қазынаны Шигехираға айырбастауды ұсынды, бірақ олар бас тартты. Оның өлім жазасына кесілетіні анық болды. Өзінің бұрынғы мақтандығы мен жасаған зұлымдықтары (Нара ғибадатханаларын өртеуі) туралы алаңдаған Шигехира буддизмге бет бұруды қалады. Хонен (Жапониядағы Таза жер буддизмінің негізін қалаушы) маңызды ілімдерді түсіндірді (Амиданың есімін айту, тәубе ету, терең сенім Таза жерде қайта тууға кепілдік береді). Шигехира Камакураға жіберілді. Шығыс теңіз жолымен сапарлағанда Шигехира тарихи және әдеби естеліктермен байланысты көптеген жерлерден өтті. Минамото но Йоритомо Шигехираны қабылдады, ол Нара ғибадатханаларын өртеудің жағдайға байланысты болғанын айтты. Нара монахтарына жіберілмес бұрын, Шигехира Идзуде жақсы күтімге ие болды (оған монша дайындалды, шарап ұсынылды, Йоритомоға қызмет ететін әдемі әйел, Сенжу но Маэ, бірнеше ән шырқады (буддистік мағынасы бар) және лютняда ойнады; Шигехира да ән айтып, лютняда ойнады – Шигехираның өлімінен кейін Сенжу но Маэ монахқа айналды). Ясимада Тайра но Киёморидің немересі Тайра но Коремори отбасынан алыс қалғанына қайғырды. Ол Ясимадан жасырын түрде шығып, Коя тауына сапарлады. Онде ол қасиетті адам Такигучи Токиёримен кездесті. Оның трагикалық махаббатының оқиғасы баяндалды: Токиёри ханзада болып, қарапайым әйел, Йокобуеге ғашық болған. Әкесі олардың некесіне қарсы болғандықтан, Токиёри монахқа айналды. Йокобуе оны іздеп келгенде, ол қатаң болды және одан бас тартты. Ол Коя тауына барып, құрметті дін қызметкері Такигучи атанды. Йокобуе монахқа айналып, көп ұзамай қайтыс болды. Коремори осы дін қызметкеріне келіп, өзі де монахқа айналып, Куманоға қажылыққа шықты. Діни қызметкердің Таза жер буддизмі туралы ынталандыратын сөздерінен кейін, Коремори барлық тілегінен бас тартып, теңізге секіріп, суға батып қайтыс болды. Оның өлімі туралы хабар Ясимаға (Тайра лагеріне) жетті. Тайра тайпасына Фудзитода шабуыл жасалып, олар шегінді.
11-тарау
1185 жылы Минамото но Йошицуне бастаған шағын күш Шикоку аралына қонды. Йошицуне Яшима шайқасында Тайра бекінісіне арттан (Ичи но Тани шайқасынан кейін тағы бір рет) күтпеген шабуыл жасауды жоспарлады. Тайралар Минамотоның негізгі күштері оларға шабуылдайды деп ойлап, үрейлене қайықтарына қашты. Тайра жауынгерлері Йошицуне әскеріне жебе атты. Тайра но Норицуне, Киёморидің немересі және Тайра қолбасшысы, Минамото но Йошицунеге жебе атты, бірақ Йошицунеге қызмет ететін Цугинобу оны жебеден қорғап қаза тапты. Белгілі бір оқиғада, қайықтағы Тайра әйелі Минамото жауынгерлеріне қарсы сын ретінде желдеткішті ұстады, ал Насу но Йоичи, Минамотоның шебер, жас садақшысы, желдеткішке жебесімен тиді. Жағалаудағы шайқаста Йошицуне садағын жоғалтып, оны өмірін қауіпке тігіп қайтарып алды. Ол Тайраның (әлсіз садақшылар үшін) садағын алып, оған күлкі тастауына қаламайтынын түсіндірді. Тайралар Шикокудан кетуге мәжбүр болып, Нагато провинциясына (Хоншюдің оңтүстік шеті) шегінді. Дан-но-ура шайқасы алдында Минамото жаңа одақтастарға ие болды: Кумано киіз үйлерінің басшысы әтеш шайқастары (200 қайық) және Шикоку провинциясынан 150 қайықпен болжағаннан кейін Минамотоны қолдауға шешім қабылдады. Барлығында Минамотода 3000 кеме болды, Тайрада 1000 кеме болды. Шайқас алдында Йошицуне (шабуылға кім жетекшілік ететіні туралы) дауласып, Кадзивара Кагетокимен (Минамото қолбасшысы, Йошицунеге қызғанатын) шайқасқа дайын болды. Шайқас басталғанда Тайралар жақсы көңілде болды және қайықтардағы садақшылардың тиімді орналасуының арқасында жеңіске жеткендей көрінді. Алыстан оқтармен атысқаннан кейін негізгі күштер шайқасқа түсті. Аспаннан келген белгілер (Минамото қайығына ақ ту түсті, көптеген дельфиндер Тайра қайықтарына жүзіп келді) Минамотоның жеңетінін көрсетті. Шикокудың Ава провинциясынан Тагучи Шигейоси Тайраға сатқындық жасап, Минамотоға Тайраның негізгі күштерін жасырған қайықтар туралы хабарлады. Шикоку мен Кюсюдің жауынгерлері де тарапты ауыстырып, Минамотоны қолдады. Белгілі және қайғылы оқиғада Киёморидің жесірі, жас император Антокуді құшақтап, суға батып, өз-өзіне қол жұмсады. Көптеген Тайралар Дан-но-урада өлтірілді немесе өз-өзіне қол жұмсады. Томомори (Киёморидің ұлы) өзін суға батырып өлтірді. Тайра но Норицуне, Киёморидің немересі және батыр жауынгер, Минамото но Йошицунемен шайқаса алмады және батыл күресіп қаза тапты. Тайра кланының басшысы Тайра но Мунемори, Киёморидің қызы Тайра но Токуко тірідей тұтқынға алынды. Шайқастан кейін Йошицуне императорлық қазыналармен (қасиетті қылыш жоғалды) және тұтқындармен астанаға оралды. Тұтқынға алынған Тайралар астана көшелерімен жүріп өтті, көптеген көрермендер олардың тағдырына ашынды. Йошицуне Мунемориді Камакурадағы Минамото но Ёритомоға тапсырды, бірақ Кадзивара Кагетокидің жамандауынан кейін Ёритомо Йошицунеге опасыздық жасады деп күдіктеніп, Камакураға кіруге рұқсат бермеді. Минамото но Йошицуне өзінің әскери іс-қимылдары мен адал қызметін баяндайтын Кошигоэден хат жазды. Бірақ Ёритомо оны қайтадан астанаға жіберді. Тайра но Мунемори мен оның ұлы Киёмуне өлім жазасына кесілді, олардың бастары астанадағы түрме қақпасының жанында ілінді. Тайра но Шигехираға (Ичи-но-Тани шайқасында тұтқынға алынған Тайра но Киёморидің ұлы) Нара монахтарына тапсырылғанға дейін әйелімен кездесуге рұқсат берілді. Шигехира Амитабханың мейіріміне және Амитабханың таза жері Сухаватиде қайта тууға үміттенеді. Жауынгерлер оны монахтардың көз алдында өлімге жіберді. Оның басы Нара ғибадатханасының жанында шегеленді. Оның әйелі оның басын және денесін өртеп, монах болды.
12-тарау
Елордада күшті жер сілкінісі болады. Минамото но Йоритомоның Минамото но Йошицунеге деген сенімсіздігі күшейеді. Йоритомо Йошицунеді өлтіру үшін кісі жібереді (сәтті болмайды). Содан кейін Йоритомо Йошицунеге қарсы шығуға келіспейтін Минамото но Нориориді (Йошицуненің жартылай бауыры) өлтіреді. Йоритомо Ходзо Токимаса басқаратын үлкен әскер жібергенде, Йошицуне астанадан солтүстік провинцияға қашады. Токимаса астананы басып алып, Тайра әулетінің барлық мұрагерлерін жазалайды. Бір хабаршы Коромори отбасының (Рокудайды қоса) жасырынып отырған жерін көрсетеді. Рокудай (12 жаста) Тайра әулетінің соңғы ер адам мұрагері. Рокудай тұтқындалады, бірақ оның күтушісі Монгакуды (монахты – 5 тарауда айтылған) табады, ол Камакураға барып, кешірім сұрауға келіседі. Монгаку Йоритомодан хат алып, Рокудайды жазалауға асыққанда құтқарады. Йоритомо Рокудайға күдікпен қарайды және ол монах болуға мәжбүр болады (1189, 16 жаста). Рокудай Коя тауына және Куманоға (әкесі Коремори суға батқан жерге) барады. Осы уақытта Тайра кланының бірнеше мүшесі танылып, жазаланады. 1192 жылы зейнеткер император Го Сиракава қайтыс болады (66 жаста). Йоритомо (әлі де күдікпен) Рокудайды (30 жастан асқан) өлтіруге бұйырады, соның нәтижесінде Тайра әулетінің тамыры кесіледі. 1199 жылы Йоритомоның қайтысынан кейін монах Монгаку таққа ханзаданы отырғызу үшін бүлік көтеріп, жоспар жасайды. Оның жоспары ашылып, зейнеткер император Го Тоба оны Оки аралына (80 жастан асқан) жер аударып жібереді.
"Білім алушылар кітабы"
1185 жылы Тайра но Токуко монах болып, астанаға жақын ескі шатырға көшіп кетеді. Өткен шаттықтарының естеліктері оның өмірін қасіретпен толтырады. 1185 жылғы жер сілкінісінен кейін шатыр қирап бұзылады. 1185 жылдың күзінде Тайра но Токуко жұрт назарынан жасыру үшін Охара тауларындағы Жаккодағы усақ буддалық орынға көшті. Сол жерде ол буддалық тәжірибаларға беріледі. Табиғат көріністері оның ойында Сухавати және әр нәрсенің уақытша екенін еске түсіреді. 1186 жылдың көктемінде зейнеткер император Го-Ширакава тау орынына келеді. Ол зейнеткер императормен адамның қайғы-қасіреті және буддалық азап идеялары, таза жерде қайта туу туралы әңгімелеседі. Тайраның бұрынғы даңқы мен құлдырауын еске алып, өміріндегі оқиғалар мен қайта туудың алты әлемі арасындағы ұқсастықтарды табады. Ол сондай-ақ, Таираның аждаһа патшасының сарайында олардың құтқарылуы үшін дұға етуін сұраған түсін айтады. Жакко қоңырауы (ертегінің басындағы Гион монастырының қоңырауымен үндес) соғып, зейнеткер император астанаға аттанады. Тайраның бақытсыздықтары Тайра но Киёмориге (оның жасаған жамандықтары бүкіл Тайра тайпасының азаптауына себеп болды) жүктеледі. 1191 жылы Токуко ауырып, Амитабханың есімін айтып дүниеден өтеді және Амитабха оны Сухаватиде құшақ жайып қарсы алады.