Кіріспе

1586 жылы Англия королевасы Елизавета I-ге жасалған қастандық

1586 жылғы Бабингтон қастандығы – протестант королева Елизавета I-ді өлтіру және оның католик туысы, Шотландия королевасы Мэриді Англия тағына отырғызу жоспары болды. Бұл Мэридің өліміне әкелді. Мэри 1568 жылдан бері 19 жыл Англияда Елизаветаның бұйрығымен түрмеде отырған болатын, және ол жіберген хатында Елизаветаны өлтіруге келісім бергендігі анықталды. Қастандықтың ұзақ мерзімді мақсаты – король Филипп II және Францияның католик лигасының Испания әскерлерінің Англияға басып кіруі, соның нәтижесінде ежелгі дін қайта орнатылуы тиіс еді. Бұл жоспарды Елизаветаның тыңшысы, сэр Фрэнсис Уолсингхэм ашты және Мэриді Англия тағына талапкер ретінде жою мақсатымен пайдаланды. Қастандықтың басты ұйымдастырушылары – Энтони Бабингтон және Джон Баллард. Бабингтонды Баллард, шотланд королевасын құтқаруды үміттене білген иезуит дін қызметкері жұмысқа алған. Уолсингхем үшін қос агенттер Роберт Поули мен Гилберт Гиффорд, сондай-ақ тыңшы агент және криптоаналитик Томас Фелипс, және пуритан тыңшысы Маливери Катилин жұмыс істеді. Католик диякон Гиффорд 1585 жылдың соңынан бастап немесе 1586 жылдың басынан Уолсингхемнің қызметінде болды. Гиффорд Мэри патшайымның сенімді адамы және тыңшысы Томас Морганнан оған хат жіберуге рұхсат алды. Содан кейін Уолсингхем қос агент Гиффордты және тыңшы-дешифровщик Фелипсті Мэри патшайымы қамауда ұсталған Чартли қамалына орналастырды. Гиффорд Уолсингхемнің жоспарымен Бабингтон мен Мэри патшайымының шифрланған хат алмасын сыра шелектерінің тығындарына жасырып, оларды Фелипс ұстап алып, дешифрледі және Уолсингхемге жіберді. 1586 жылдың 7 шілдесінде Мэриге жіберілген жалғыз Бабингтон хатын Фелипс дешифрледі. Мэри 1586 жылдың 17 шілдесінде жауап хатында болашақ құтқарушыларға Елизаветаны өлтіруді бұйырды. Жауап хатында оның құтқарылуға деген ниетін көрсететін дешифрленген сөздер де болды: "Іс осылай дайындалған" және "Мен кенеттен осы жерден шығарылуым мүмкін". 1586 жылдың қазан айында Фотрингейде өткен сот процесінде Елизаветаның Лорд Жоғары қазынашысы Уильям Сесил – Лорд Бёргли – және Уолсингхем Мэридің кінәлі екенін мойындаудан бас тартқандықтан, оған қарсы хатты пайдаланды. Алайда Мэридің хатшылары Нау мен Керл оны сатқындыққа ұшыратты және қысым астында хаттың көбіне шындыққа сәйкес екенін мойындады.

Мәриямның түрмеге қалуы

Мэри, шотланд патшайымы, католик дінге сенуші, католиктердің Англия тағына заңды мұрагері саналды. 1568 жылы ол шотланд бүлікшілерінен қашып, Шотландия тағынан мәжбүр түрде бас тартылғаннан кейін бір жыл өткен соң, бірінші туысы Елизавета I-ден көмек сұрады. 1570 жылдың 25 ақпанында Рим папасы Пьос V «Regnans in Excelsis» атты паптық бұйрығын шығарды, ол ағылшын католиктеріне ағылшын патшайымын құлатуға рұхсат берді. Мэри Англияны бұрынғы католик дініне қайтару, Елизаветаны тақтан түсіру, тіпті оның өмірін құрту мақсатындағы көптеген қастандықтар мен интригалардың орталық тұлғасына айналды. Күткен көмектің орнына, Елизавета Мэриді он тоғыз жылға түрмеге қамап, күзетшілерге, негізінен Шрусбери графына тапсырды. 1584 жылы Елизаветаның құпия кеңесі Сесил мен Уолсингхем жасаған «Байланыс шарты» деп аталатын келісімге қол қойды. Онда таққа мұрагерлік құқығы бар, бірақ патшайымға қарсы қастандық жасалған адам мұрагерлік құқығынан айырылып, өлім жазасына кесілетіні жазылған. Бұл келісімге жүздеген ағылшын қол қойды. Мэри де осы шартқа қол қоюға келісті. Келесі жылы парламент Ассоциация заңын қабылдады, ол патшайымға қарсы қастандық ашылған жағдайда, оның өлімінен пайда көретін кез келген адамды өлтіруге мүмкіндік берді. Осылайша, егер басқалар Мэриді Англия тағына қастандық жасаса, оны өлім жазасына кесуге болады. Елизавета 1569 жылғы Рождество қарсаңында Мэриді Tutbury қамалының қираған жеріне қайтаруға бұйырды. Мэри тұтқында болған жағдайлардың нашарлығынан ауырып қалды, өте суық, ылғалды бөлмеде, терезелері жабық және күн сәулесі түспейтін жағдайда ұсталды. 1585 жылы Елизавета Мэриді көлікпен ауыр күзетпен Стаффордширдегі Чартли Холлға, сэр Амиас Паулеттің қатаң бақылауына беруге бұйырды. Оған сыртқы әлеммен хат алмасуға тыйым салынды. Пуритан Паулетті Елизавета патшайымы Мэри патшайымының католик дінін жек көруі себепті таңдады. Католиктердің күшейіп келе жатқан қауіп-қатеріне қарсы тұру үшін, папа мен Еуропадағы басқа да католик монархтарының ықпалымен, Елизавета патшасының мемлекеттік хатшысы және шпионы Франсис Уолсингхем, Елизаветаның бас кеңесшісі Уильям Сесилмен бірге, егер Мэри Елизаветаны өлтіруге қастандық жасаса, оны өлім жазасына кесуге болады және католиктердің қауіп-қатері азайтылады деген қорытындыға келді. Ол Лестер графына былай деп жазды: «Осы зұлым әйел тірі болғанша, оның мәртебесі тағын тыныш ұстауға есеп бере алмайды, ал оның адал қызметшілері өз өмірлерінің қауіпсіздігіне сенімді бола алмайды». Уолсингхем Бэббингтонды Мэри патшайымын тұзаққа түсіру үшін өзінің қос агенті Гилберт Гиффордты Парижге жіберіп, Морганның сенімін алуға, содан кейін Бастилияға қамауға алды. Морган бұрын Джордж Талбот, Шрусберидің 6-шы графы, Мэри патшасының бұрынғы күзетшісі үшін жұмыс істеген. Шрусбери арқылы Мэри Морганмен танысты. Мэри Морганды Парижге француз сотына хаттар жеткізуге жіберді. Парижде Морган Уильям Пэрри жасаған бұрынғы қастандыққа қатысып, Морганды Бастилияға қамауға алды. 1585 жылы Гиффорд Англияға қайтып келе жатып, Сассекстегі Рай арқылы Морганнан Мэри патшайымына таныстыру хаттарымен тұтқындалды. Уолсингхем Гиффордты Бэббингтон қастандығында қос агент ретінде жұмыс істеуге жіберді. Гиффорд «Жоқ. 4» деген псевдонимді қолданды, бұрын Colerdin, Pietro және Cornelys сияқты басқа да псевдонимдерді қолданған болатын. Уолсингхем Гиффордты Мэри патшайымына қарсы жасалған тұзаққа түсіру үшін курьер ретінде пайдаланды.

Кіру

Трокмортон заговорларынан кейін 1584 жылдың шілдесінде королева Елизавета Мэриге және одан барлық хабар алмасуды тоқтату туралы жарлық шығарды. Алайда, Уолсингхем мен Сесил бұл жарлықтың Мэриді тұзаққа түсіру мүмкіндігін де қиындататынын түсінді. Оларға оның «Байланыс шарты» қағидаларына сәйкес өлім жазасына кесуге жеткілікті дәлелдер қажет болды. Сондықтан Уолсингхем жаңа хабар алмасу жолын құрды, оны Мэри күдік тудырмастан мұқият бақылай алатын болды. Гиффорд Англиядағы француз елшісі Гвийом де л’Обеспинге, Шатонеф-сюр-Шер баронына жүгініп, Уолсингхем жасаған жаңа хат алмасу жүйесін сипаттады. Гиффорд пен түрме бастығы Паулет бірге жергілікті сыра қайнатқышына Мэри патшайым мен оның қолдаушылары арасындағы хабарларды сыра бөшкесі ішіндегі су өткізбейтін қорапқа салып тасымалдауды тапсырды. Уолсингхемнің шифрлау және тіл маманы Томас Фелиппс хабарларды қабылдау, шифрдан шығару және Уолсингхемге жіберу үшін Чартли Холлға орналасты. Гиффорд Шатонефке код кестесін (Уолсингхем ұсынған) тапсырып, Мэриге алғашқы хабарды жіберуді сұрады. Мэриге жіберілетін барлық келесі хабарлар дипломатиялық жөнелтулер арқылы Шатонефке, ал ол оларды Гиффордқа жеткізетін болды. Гиффорд оларды Уолсингхемге, ол оларды Фелипске тапсыратын еді. Шифрлау номенклатор шифры арқылы жүзеге асырылды. Фелиппс хатты шифрдан шығарып, көшірмесін жасады. Содан кейін хат қайта жабылып, Гиффордқа қайтарылды, ол оны сыра қайнатқышына берді. Сыра қайнатқышы хатты Мэриге жасырын жеткізді. Егер Мэри қолдаушыларына хат жіберсе, ол кері процестен өтетін еді. Көп ұзамай, Чартлиге келіп-кеткен әрбір хабарлама Уолсингхем тарапынан ұсталды және оқылды.

Тұтқындалу, сотталу және өлім жазасына кесу

Джон Баллард 1586 жылғы 4 тамызда тұтқындалды, және азаптау кезінде ол кінәсін мойындап, Бэбингтонды айыптады. Бэбингтон постскрипт қосылған хатты алғанмен, ол тұтқындалғандықтан, құсақтардың есімдерін жауап ретінде жібере алмады. Басқалары 1586 жылғы 15 тамызға дейін тұтқынға алынды. Мэридің екі хатшысы, Клод Нау мен Гилберт Керл, сондай-ақ кеңсе қызметкері Жером Паскье де тұтқындалып, тексерілді. Құсақтар мемлекетке қарсы жасалған опасыздық және құсақ үшін өлім жазасына кесілді, олар асылып, сүйреліп, төртке бөлінетін болды. Бұл алғашқы топқа Бэбингтон, Баллард, Чидиок Тичборн, Томас Солсбери, Генри Донн, Роберт Барнуэлл және Джон Савидж кірді. Біраз уақыттан кейін, Эдвард Хабингтон, Чарльз Тилни, Эдвард Джонс, Джон Чарнок, Джон Траверс, Джером Беллами және Роберт Гейдж кіретін тағы жеті адамнан тұратын топ сотталып, айыпталды. Баллард пен Бэбингтон 1586 жылғы 20 қыркүйекте олармен бірге сотталған басқа адамдармен бірге өлім жазасына кесілді. Олардың өлім жазасын орындаудың қорқыныштылығы соншалықты болды, Елизавета екінші топқа "толық өлгенше" дейін асылып, ішектерін шығарып, төртке бөлуге рұқсат беру туралы бұйрықты өзгертті. 1586 жылғы қазан айында Мэри Нортгемптонширдегі Фотрингхей қамалында 46 ағылшын лордтары, епископтары және графтары арқылы сотталуға жіберілді. Оған заңгерлік көмек көрсетуге, өзіне қарсы айғақтарды қарауға және куәгерлерді шақыруға рұқсат берілмеді. Сотта Феллипстің хаттарының аудармаларының бір бөлігі оқылды. Мэри Англияға қарсы опасыздық жасады деп танылды. Бір ағылшын лорды кінәлі емес деп дауыс берді. Елизавета өзінің алыс туысының өлім жазасына қол қойды, және 1587 жылғы 8 ақпанда 300 куәгердің алдында Шотландия королевасы Мэри бас кесіліп өлтірілді.

Әдебиетте

Мэри Стюарт (link=no), Шотландия королевасы Мэридің соңғы күндерінің драмалық бейнесі, оның ішінде Бэбингтон қастандығы, Фридрих Шиллер жазған және 1800 жылы Германияның Веймар қаласында қойылған. Бұл өз кезегінде 1835 жылы Доницеттидің «Мария Стуарда» операсының негізін қалады. Бэбингтон қастандығы операдағы оқиғалардан бұрын болғанмен, опера барысында екі рет ғана еске алынады, екінші рет Мэри оның құпия бөлігінде өзінің кінәсін мойындауында (операда лорд Талботтың рөлі, бірақ шын мәнінде ол мұндай емес). Бэбингтон қастандығының тарихы Джейн Лейннің «Сендегі қоян» романында көркемделіп суреттелген, ал Энтони Берджестің «Дептфордтағы өлген адам» романында маңызды орын алады. «Менің тарихым» кітап сериясында «Патшайымның тыңшылары» (2008 жылы «Патшайымды өлтіру» деп қайта аталды) кітабында, Елизавета дәуірінде өмір сүрген Китти атты қыздың күнделік жазбалары түрінде баяндалған. Бэбингтон қастандығы тарихи тұрғыдан маңызды фонды құрайды және Рори Клементстің тарихи детектив сериясының жетінші кітабы – «Қасиетті тыңшыда» (Holy Spy), Уолсингхемнің жеделхабаршысы және белгілі Уиллдің ағасы Джон Шекспирдің бейнесінде интриганың көп бөлігін қамтамасыз етеді. Бэбингтон қастандығының жеңілдетілген нұсқасы Элисон Уттлидің 1939 жылғы «Уақыт саяхатшысы» балалар немесе жасөсперімдер романының тақырыбы болып табылады, ол Бэбингтон отбасының үйіне жақын Дебиширде өскен. Жас заманауи қыз қастандықтың орындалуына аз уақыт қалғанда өткен шаққа оралып кеткенін сезеді. Кейін бұл роман 1978 жылы BBC телеарнасында шағын сериал ретінде бейімделді, онда түпнұсқа романға шағын өзгерістер енгізілді. Бэбингтон қастандығы сондай-ақ 2017 жылғы Кен Фоллетттің «От колоннасы» романында, 2015 жылғы Жакопо делла Кверсияның «Қаламға рұқсат» романында және 2020 жылғы С.Дж. Парристің «Атқару» романында көркемделіп суреттелген, бұл оның Джордано Бруноны басты кейіпкер ретінде бейнелейтін романдарының соңғысы. Сюжет Саймон Сингхтың 1999 жылы жазылған және жарияланған шифрлау тарихына арналған «Кодтар кітабының» бірінші тарауында маңызды орын алады.

Драмалық бейімделулер

1971 жылғы телесериалдың төртінші бөлімі "Елизабет Р" (тақырыбы "Қорқынышты қастандықтар") Бэбингтон қастандығына арналған. Ол сондай-ақ "Елизавета I" (2005) мини-сериалында және "Елизавета: Алтын ғасыр" (2007) мен "Шотландияның Мэри королевасы" (2018) фильмдерінде де бейнеленген. Майкл Батт жазған және Саша Евтушенко режиссерлік еткен "Бэбингтон қастандығы" атты 45 минуттық драма 2008 жылғы 2 желтоқсанда BBC Radio 4 арнасында "Түстен кейінгі драма" бағдарламасы аясында көрсетілді. Бұл драма жазалаудың бірінші жылдығына арналған деректі фильм форматында ұсынылды, оқиға Томас Солсбери, Роберт Поули, Гилберт Гиффорд және оқиғалармен байланысы бар, бірақ қастандыққа қатыспаған басқа да адамдардың көзқарастарынан баяндалды, олардың барлығы тележүргізушімен (Стивен Грайф ойнады) сұхбаттасты. Актерлік құрамында Томас Солсбери рөлінде Сэмюэл Барнетт, Роберт Поули рөлінде Берн Горман, Томас Фелиппс рөлінде Джонатан Таффлер және Гилберт Гиффорд рөлінде Инам Мирза болды. 2017 жылғы BBC мини-сериалының бірінші бөлімі "Елизавета I-нің құпия агенттері" (АҚШ-та 2018 жылы PBS арнасында "Елизавета патшайымының құпия агенттері" деп көрсетілді) Бэбингтон қастандығының бір бөлігін қамтиды.

Негізгі дереккөздер

Апырақта, Джон Хангерфорд, ред. "Мэри, Шотландия королевасы және Бэбингтон қастандығы", Шотландия тарихи қоғамының 3-ші сериясы, III (1922), маңызды құжаттарды қайта жариялайды.