Кіріспе
қытай музыкатануы – дәстүрлі қытай музыкасын академиялық түрде зерттеу. Бұл ғылымның тарихы өте көне. Дәстүрлі қытай музыкасы неолит дәуірінде, шамамен 8000 жыл бұрын пайда болған. Музыка тұжырымы 乐 деп аталады және қытай ой-санасының ең ежелгі категорияларының бірі болып саналады; алайда, белгілі деректерде ол «Музыка туралы классика» (Хань әулеті кезінде жоғалған) жазылғанға дейін толыққанды анықтама алған жоқ. Қытай музыкасы өте ұзақ тарихы бойы әртүрлі мәдениеттермен байланыста болды, бұл байланыс Xia және Shang династиялары заманынан бастау алады.
Chinese musicology is the academic study of traditional Chinese music. This discipline has a very long history. Traditional Chinese music can be traced back to around 8,000 years ago during the Neolithic age. The concept of music, called 乐 , stands among the oldest categories of Chinese thought; however, in the known sources, it does not receive a fairly clear definition until the writing of the Classic of Music (lost during the Han dynasty). Chinese music has always been interacting with different cultures throughout its long history, dating all the way back to the Xia and Shang dynasties.
Музыкалық шкалалар
Алғашқы музыкалық шкалалар гармониялық қатардан туындаған. Гуциньде (дәстүрлі аспап) барлық нүктелі орналасулар – ашық ішекке қатысты тең ішек ұзындығының бөлігі, мысалы 1/2, 1/3, 2/3, 1/4, 3/4 және т.б., және осы аспапта оларды тану өте оңай. Гуцинь 13 позициядан тұратын шкалаға ие, олардың барлығы ашық ішекке байланысты табиғи гармониялық позицияны көрсетеді. Ежелгі қытайлықтар математикалық жолмен 十二律 (Shí èr lǜ) гаммасын немесе қатарды анықтады, яғни он екі лю, олардан бес немесе жеті жиіліктің әртүрлі жиынтықтары таңдалып алынды, бұл батыс стандартты нотациясымен тәрбиеленгендерге таныс "до ре ми" мажорлық шкаласын құру үшін. 12 лю батыста хроматикалық шкала деп белгіленетін жиіліктерге жуықтап келеді, А-дан бастап, B-bemol, G және A-bemol-ға дейін.
Масштаб пен тоналдылық
Қытай музыкасының көп бөлігі пентатоникалық шкала қолданады, оның интервалдары (lǜ) үлкен пентатоникалық шкаланың интервалдарына өте жақын. Бұл шкаланың ноталары gōng 宫, shāng 商, jué 角, zhǐ 徵 және yǔ 羽 деп аталады. Осы тізбектің басқа нүктесінен бастау арқылы, қазіргі батыс музыкасындағы ладтардың құрылысына ұқсас, өзгеше интервалдық тізбегі бар шкала (бастапқы нотасымен аталған) жасалады. Қытай жүйесі тең темперацияланбағандықтан, А-ға ең жақын lǜ-ден басталатын мелодияны орындау, басқа lǜ-ден басталатын сол мелодиядан әрқалай естілуі мүмкін, себебі қасқыр интервалы шкаланың басқа бөлігінде орналасады. Әннің басталу нүктесін өзгертудің әсері, батыс музыкасында мажордан минорга ауысу әсеріне ұқсас болуы мүмкін. Пифагордың 2:3 қатынастарына (8:9, 16:27, 64:81, т.б.) негізделген скалярлық настройкалары, қытай шкалаларын шығару үшін қолданылған алдыңғы есептеулерге батыстағы шамамен параллель болып табылады.
ХХ ғасырдан бұрынғы әлеммен қарым-қатынас
Қытай музыкасы б.з. дейінгі Циң дәуірінде пайда болғаннан кейін, басқа мәдениеттердің де ықпалына іріккен, сонымен бірге өзі де басқа мәдениеттерге әсер еткен. Ежелгі заманда музыка көбінесе ән салу, би билеу сияқты түрлі факторлармен байланысты болды. Бұл өндіріс, құрбан шалу және жақсы өмірге деген үміттерді көрсететін жан-жақты өнер түрі еді. Қытай алғашқы қауымдық қоғамнан құлдар қоғамына өткеннен кейін, таптық бөлініс еңбек бөлінісіне алып келді, соның нәтижесінде кәсіби музыканттардың алғашқысы пайда болды. Музыка билеуші топтың өкіметін және әлеуметтік статусын көрсету құралы ретінде де қолданылды. Қытайдың географиялық орналасуы, әлеуметтік дамуы және басқа да жағдайлардың шектеулеріне байланысты, музыканың сыртқы әлеммен байланысы алғаш рет Қытайдың шығысы, оңтүстігі және батысында жүзеге асты. Алғашқы алмасулар жапон, корей, оңтүстік-батыс және солтүстік азаматтары арасында өтті. Хан әулетінен кейін Қытайда кең аумақ және дамыған экономика қалыптасты, бұл Қытай мен Үндістан, Таяу Шығыс және басқа елдер арасындағы музыкалық байланысқа негіз салды.
Чжоу әулеті
Чжоу династиясы Шан династиясын ығыстырғаннан кейін, Қытай феодалдық қоғамға қадам баса бастады, және музыка мәдениеті бұрынғыдан бейілсіз жақсарды. Сарайда бұрыннан бар музыка жиналып, ұйымдастырылды, қолданысына қарай музыкалық иерархия құрылды, музыкалық мекемелер ашылды және музыкалық білім беру жүзеге асырылды. Қытайда алғаш рет рәсімдер мен салтанаттар үшін "Яюэ" (雅乐) жүйесі орнатылды. Сонымен қатар, Чжоу императорлары мен ақсүйектер сыйлықтар мен тойларда шетелдік музыканы пайдаланды. Бұл жақын маңайдағы аймақтардан музыканың келуін күшейтті.
Қытай Халық Республикасы (ҚХР) алдында
20 ғасырдың басында қытай және батыс музыка мәдениеттері өнердің сыртқы күштерінің ықпалымен біртіндеп үйлесіп, екі мәдениетке негізделген жаңа қытай музыкасы стилін қалыптастырды. 1930 жылдың 2 наурызында «Сол қанатты жазушылар лигасы» құрылып, оның музыкалық сын және музыкалық-әлеуметтік қызметі басталғаннан кейін ғана қытай музыкасының дамуы келесі сатыға көтерілді. 1930 жылдан ҚХР құрылғанға дейін саяси мақсаттардың күшті ықпалымен музыка зор прогреске ұшырады. Халық «ұлттық құтқаруды» талап етіп, барлық әлеуметтік ресурстарды осы мақсатқа жұмсау қажеттігін жариялады. Музыкалық сынның осы көзқарасы 1942 жылдың мамырында жарық көрген Мао Цзэдунның Яньань әдебиет және өнер форумындағы сөзінде тұжырымдалған. Бұл еңбек Жаңа Қытай құрылғаннан кейін де ұзақ жылдар бойы музыкалық сын мен практиканың ең маңызды туындысы болып табылады. Осы кезеңде қытай музыкасы шетелде де таныла бастады. Мысалы, Жаңа Қытай Жастар фестиваліне қатысуға ерекше мән беріп, ең көрнекті репертуар мен шығармашылық топты іріктеу үшін білікті команда құрды. Қытай 1949 жылғы екінші Дүниежүзілік жастар фестивалінен 1962 жылғы сегізінші Дүниежүзілік жастар фестиваліне дейінгі 14 жыл ішінде қатарынан жеті Дүниежүзілік жастар фестиваліне қатысты. Әр фестивальдегі қытай өнер ұжымдарының қойылымдары Жаңа Қытай музыкасының ерекше сұлулығын әлемге паш етіп, мәдениет пен халық дипломатиясын белсенді түрде ілгерілетуге үлкен үлес қосты. Қытай оркестрінің құрылуы да маңызды жетістік болды. Қытай музыка тарихында ансамбльдер жаңалық емес, өйткені үлкен ансамбльдер маңызды рәсімдерде немесе сарайларда жиі қолданылып келді. Алайда, батыс оркестрі үлгісіндегі қытай оркестрі алғаш рет 20 ғасырда пайда болды. Шанхайлық музыкант Чжэн Цзивэн дәстүрлі Цзяннан Сичжу (江南丝竹) ансамбльдерінің көлемін ұлғайтып, әр бөлімге арналған музыка шығаруға тырысты. Оның идеясы сол кезде кең қолдау таппағанмен, қазіргі қытай оркестрінің негізін қалады. Дәстүрлі ансамбльдердің монофониялық қытай музыкасынан өзгеше, қазіргі қытай оркестрі үшін жазылған көптеген шығармалар полифониялық болып табылады. Ең бастысы, ҚХР құрылғаннан кейін қытай оркестрінің аспаптары бұрынғы дәстүрлі дыбыс жүйесіне емес, батыс аспаптарымен бірдей тең темперацияға келтірілді. Осы кезеңдегі маңызды оқиға – 1986 жылы өткен «Жас және орта жастағы музыка теоретиктері форумы». Бұл реформалар мен ашылудан кейін ой-сананы босатуға және қытай музыкологиясын дамытуға бағытталған өте табысты талқылау болды. Конференцияның басты тақырыбы – қытай музыка теориясы, қазіргі заманғы халықаралық әдеби үрдістерге қалай қарсы тұру және академиялық көзқарасты музыка теориясын зерттеудің жаһандық саласына қалай қолдану мәселелері талқыланды. Содан бері Қытайдағы музыкология зерттеулерінің академиялық көзқарасы өзгерді, ал шетелдегі музыкология зерттеулерінің жаңа әдістері мен жетістіктері музыка қауымдастығының назарына түсті. Осыдан кейін Қытайдағы музыкология зерттеулеріне академиялық көзқарас айтарлықтай өзгерді және музыка қауымдастығы қазіргі уақытта жаңа технологиялар мен халықаралық музыкология зерттеулерінің жетістіктеріне баса назар аударуда. Мысалы, 2000 жылы композитор Дун Тан (谭盾) «Тығырықтан шыққан жолбарыс, жасырылған арыстан» (卧虎藏龙) атты әйгілі музыкалық шығармасын жазды. Бұл шығармада қытайдың дәстүрлі аспаптары, мысалы, эрху (二胡) және пипа (琵琶), батыс оркестрінің аспаптарымен үйлесім тапты. Сонымен қатар, музыка зерттеулерінің шекарасы үнемі кеңейіп, басқа әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдармен өзара әрекеттесіп, идеялар алмасады, музыка ғылымының мағынасын жақсартады және оның мәртебесін арттырады.