Кіріспе
Жеті нотадан тұратын музыкалық шкалалар класы. Музыка теориясында диатоникалық шкала – әрбір октавада бес толық қадам (толық тон) және екі жарты қадам (жарты тон) болатын кез келген гептатоникалық шкала. Бұл шкаладағы екі жарты қадам бір-бірінен екі немесе үш толық қадаммен бөлінеді, бұл олардың шкаладағы орнына байланысты. Бұл үлгі диатоникалық шкала бір октавадан астам болғанда, барлық жарты қадамдардың бір-бірінен ең көп арақашықтықта болуын қамтамасыз етеді (яғни, кем дегенде екі толық қадаммен бөлінеді). Кез келген диатоникалық шкаланың жеті дыбысын алты толық бесіншілік қатарын пайдалану арқылы алуға болады. Мысалы, C мажорлық шкаласын құрайтын жеті табиғи дыбыс класын F-ден басталатын толық бесіншіліктер тізбегі арқылы алуға болады: F–C–G–D–A–E–B. C–D–E–F–G–A–B сияқты жеті тізбекті табиғи ноталардың кез келген комбинациясы және олардың кез келген транспозициясы – диатоникалық шкала болып табылады. Қазіргі заманғы музыкалық клавиатуралар ақ клавишалар диатоникалық шкала құратындай етіп жасалған, бірақ осы диатоникалық шкаланың транспозициясы үшін бір немесе бірнеше қара клавишалар қажет болуы мүмкін. Диатоникалық шкала толық тонмен бөлінген екі тетрахорд ретінде де сипатталуы мүмкін. Музыкалық жиынтықтар теориясында Аллен Форте диатоникалық шкалаларды 7–35 жиынтық түрі ретінде жіктейді. «Диатоникалық» термині бастапқыда ежелгі гректердің үш тегінің бірі – диатоникалық тегін білдірген, және ол белгісіз этимологиясы бар διατονικός сөзінен шыққан. Бұл сөздің мағынасы басқа екі теге (хроматикалық және энгармониялық) қарағанда, осы құрылымдағы интервалдардың «созылғандығына» сілтеме жасауы мүмкін. Бұл мақала гармониялық минор немесе мелодикалық минор сияқты жеті нотадан тұратын баламалы шкалаларға қатысты емес, олар кейде «диатоникалық» деп аталғанымен, жоғарыда көрсетілген жарты тонның максималды арақашықтық шартын орындамайды.
In music theory, a diatonic scale is any heptatonic scale that includes five whole steps (whole tones) and two half steps (semitones) in each octave, in which the two half steps are separated from each other by either two or three whole steps, depending on their position in the scale. This pattern ensures that, in a diatonic scale spanning more than one octave, all the half steps are maximally separated from each other (i. e. separated by at least two whole steps). The seven pitches of any diatonic scale can also be obtained by using a chain of six perfect fifths. For instance, the seven natural pitch classes that form the C major scale can be obtained from a stack of perfect fifths starting from F:
F–C–G–D–A–E–B
Any sequence of seven successive natural notes, such as C–D–E–F–G–A–B, and any transposition thereof, is a diatonic scale. Modern musical keyboards are designed so that the white key notes form a diatonic scale, though transpositions of this diatonic scale require one or more black keys. A diatonic scale can be also described as two tetrachords separated by a whole tone. In musical set theory, Allen Forte classifies diatonic scales as set form 7–35. The term diatonic originally referred to the diatonic genus, one of the three genera of the ancient Greeks, and comes from διατονικός, of uncertain etymology. Most likely, it refers to the intervals being "stretched out" in that tuning, in contrast to the other two genera (chromatic and enharmonic). This article does not concern alternative seven note scales such as the harmonic minor or the melodic minor which, although sometimes called "diatonic", do not fulfill the condition of maximal separation of the semitones indicated above.
Тарих
Батыс музыкасы орта ғасырдан бастап 19 ғасырдың соңына дейін (жалпы қағидалар дәуірін қараңыз) диатоникалық гаммаға және осы жеті нотаны ұйымдастыру жүйесімен құрылған ерекше иерархиялық байланыстарға негізделген.
Ежелгі дәуір
Канадалық музыкатанушы Боб Финк 45 мың жыл бұрын жасалған Дивье Бабе флейтасын талдағаннан кейін, оның "минорлық диатоникалық гамманың төрт нотасын шығара алатынын" және бұл адамның "гармонияны қабылдауы кем дегенде жартылай генетикалық тұрғыдан анықталатынын" қорытындылады. Сумерліктер мен вавилондықтардың диатоникалық гамманың бір түрін қолданғанын куәландыратын клинопись жазулары, музыкалық шығармалармен қатар, аспапты реттеу жүйесін де қамтиды. Хурит әндерін қайта құрудың болжамдық сипатына қарамастан, аспапты реттеу жүйесінің диатоникалық екендігі, диатоникалық гамма құру рецепті болып табылатын алты таза квинтадан тұратын тізбек арқылы дәлелденеді. Қытайдың Цзяху қаласында табылған 9 мың жылдық флейталар 1200 жыл ішінде 4, 5 және 6 тесігі бар флейталардың 7 және 8 тесікке дейін эволюциялағанын көрсетеді, соңғылары диатоникалық тесіктер арасы мен дыбыстарға керемет ұқсастық танытады.
Қайта өрлеу дәуірі
Генрих Гларен B нотасын қамтитын модальдық шкалалар транспозиция нәтижесінде пайда болған деп санайтын. Ол өзінің "Додекахордон" еңбегінде алты "табиғи" диатоникалық шкаланы ғана емес (басқаша айтқанда, жетінші шкаланы, онда төмендетілген бесінші интервал бар, ескермеген), сонымен қатар алты "транспозицияланған" шкаланы да сипаттады. Әрқайсысында B нотасы болғандықтан, барлығы он екі шкала пайда болды, бұл оның трактатының атауын толық ақтады. Бұл C мажор және F мажор гармонияларының локрийлік емес 6 режимі еді.
Қазіргі заманғы
Барокко дәуірінің басында музыкалық тональность ұғымы қалыптасып, диатоникалық гамманың қосымша мүмкін көшірулерін сипаттады. Мажор және минор гаммалары кем дегенде 20 ғасырдың басына дейін үстемдік құрды, өйткені олардың интервалдық үлгілері негізгі үш дыбыстық келісімді күшейтуге ыңғайлы. Кейбір шіркеу ладтары 18 ғасырдың басына дейін сақталды, сондай-ақ классикалық және 20 ғасыр музыкасында, сонымен қатар джазда да кездесті (аккордтық гамма жүйесін қараңыз).
Тюнинг
Диатоникалық гаммалар әртүрлі жолдармен құрыла алады, таза немесе темперленген квинталарды қайталау арқылы, немесе таза квинталар мен таза третьяларды үйлестіру арқылы (Жақсы интонация), немесе жақсы темпераменттегідей, әртүрлі өлшемдегі квинталар мен третьялардың комбинациясымен.
Тең мінез
Тең темперамент – октаваның он екі тең жарты тонға бөлінуі. Жарты тонның жиілік қатынасы екінің он екінші тамырына тең болады (≈ 1.059463, 100 цент). Тон – екі жарты тонның қосындысы. Оның қатынасы екінің алтыншы тамыры (≈ 1.122462, 200 цент). Тең темпераментті бір-бірінен кейін келетін, әрқайсысы 27/12 ≈ 1.498307, 700 цент қатынасына ие тазаланған бесінділер тізбегі арқылы жасауға болады.
Меантондық темперамент
Бесіндіктерді тең темпераментке қарағанда одан да көп рет қалыпқа келтіруге болады, осылайша жақсы үштіктерді жасау үшін. 16-шы және 17-шы ғасырларда және кейде одан кейін қолданылған, толық мажорлық үштіктерді шығаратын төртінші үтірлі орта тонды қараңыз.