Кіріспе

Музыканың бір қыры – музыкада әр түрлі дыбыстарды біріктіріп, жаңа, ерекше музыкалық идеялар жасау болып табылады. Гармония теориясы бір-бірімен сәйкес келетін әр түрлі биіктіктер немесе тонды дыбыстар арқылы туындаған әсерлерді сипаттауға немесе түсіндіруге тырысады; хордалар, текстуралар және тоналдылықтар сияқты гармониялық объектілер осы теориялардың дамуында анықталады, сипатталады және жіктеледі. Гармония кең мағынада «тік» өлшемді (жиілік кеңістігі) және «көлденең» өлшемді (уақыт кеңістігі) қамтиды және көбінесе мелодия, тембр және форма сияқты байланысты музыкалық ұғымдармен тоғысады. Гармонияға ерекше назар аудару – батыс музыкасының теориясы мен практикасының негізгі тұжырымдамаларының бірі. Гармонияны зерттеу жеке биіктіктерді біріктіріп хорда жасауды, ал хордаларды біріктіріп үлкен хордтық прогрессияларды құруды қамтиды. Бұл құрылымдарды басқаратын байланыс принциптері ғасырлар бойы теориялық зерттеулер мен халықтық тәжірибеге арналған. Музыка теориясының дәстүрлерінен және психоакустика саласынан алынған, оның қабылдауының көп бөлігі консонансты тану мен өңдеуден тұрады – бұл ұғымның нақты анықтамасы тарих бойында өзгеріп келген, бірақ көбінесе бірдей жиіліктер арасындағы қарапайым математикалық қатынастармен байланысты. Физиологиялық тұрғысынан қарағанда, консонанс – адам миының дыбыстық сезімдік ақпаратты «декодтау» қабілетін өлшейтін үздіксіз айнымалы. Мәдени тұрғысынан, ырғақты дыбыс қатынастары көбінесе диссонансты дыбыс қатынастарына қарағанда жағымды, әдемі және сүйкімді деп сипатталады, ал олар керісінше жағымсыз, диссонансты немесе қатаң деп сипатталуы мүмкін. Популярлы және джаз гармониясында хордалар олардың негізгі тонымен және олардың сапасын көрсететін әртүрлі терминдер мен белгілермен аталады. Музыканың көптеген түрлерінде, әсіресе барокко, романтикалық, заманауи және джазда хордалар көбінесе «кернеулермен» толықтырылады. Кернеу – бұл бас дыбысына қатысты салыстырмалы түрде диссонансты интервал құрайтын қосымша хорда мүшесі. Контрапункт ұғымы мелодиялық желілер арасындағы қарым-қатынасты түсінуге және сипаттауға тырысады, көбінесе бірнеше бір мезгілде, бірақ тәуелсіз дауыстардың полифониялық текстурасы аясында. Сондықтан, ол кейде гармониялық түсініктің бір түрі ретінде қарастырылады, ал кейде гармониядан ерекшеленеді. Әдетте, классикалық дәуірде диссонансты хорда (кернеуі бар хорда) консонантты хордаға «еріктіріледі». Гармониялық дыбыс құлаққа жағымды болады, егер консонанс пен диссонанс арасында тепе-теңдік болса. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл «кернеулі» және «босаңсқан» сәттер арасындағы тепе-теңдік болған кезде болады. Диссонанс – диссонансты шешуге және музыканың жалпы құрамына үлес қосуға болатын жағдайда гармонияның маңызды бөлігі. Қате ойналған нота немесе композицияның бүкіл мағынасын төмендетуге баптасқан кез келген дыбыс диссонанс емес, дисгармониялық деп сипатталады. грекше ἁρμόζω (harmozō) етістігінен – «бірге келтіру, біріктіру». Аристоксен «Гармония элементтері» атты еңбек жазған, ол еуропалық тарихта гармония тақырыбында жазылған алғашқы еңбек саналады. Бұл кітапта Аристоксен пифагоршылардың кіші бүтін сандар мен дауыссыз дыбыстар арасындағы қатынасты анықтау үшін жүргізген тәжірибелеріне сілтеме жасайды (мысалы, 1:2 октавалық қатынасты сипаттайды, яғни жиіліктің екі еселенуі). Өзін пифагоршы деп есептеген Аристоксен сандық қатынастар гармонияның түпкілікті анықтауышы емес екенін айтады; керісінше, ол тыңдаушының құлағы гармонияны анықтайды деп мәлімдейді. Қазіргі сөздіктердегі анықтамалар, қысқаша сипаттама беруге тырысқанмен, көбінесе қазіргі қолданыстағы терминнің екіұштылығын көрсетеді. Екіұштылықтар эстетикалық мән-жайлардан (мысалы, тек қана жағымды келісімдер гармониялық болуы мүмкін деген көзқарас) немесе музыкалық текстура тұрғысынан (бір мезгілде естілетін биіктіктер – гармониялық және бірінен кейін бірі естілетін тонды дыбыстар – контрапунктикалық) туындайды. А. Уитталлдың айтуынша: «Музыка теориясының бүкіл тарихы гармония мен контрапункт арасындағы осындай айырмашылыққа байланысты көрінеді, бірақ ғасырлар бойы музыкалық композицияның табиғатындағы дамуы олардың өзара байланыстылығын көрсетті – кейде толық интеграцияға, ал кейде музыкалық кеңістіктің тік және көлденең өлшемдері арасындағы күшті тартысқа ұласатын». Сонымен қатар, Оңтүстік Азия өнер музыкасы (Хиндустани және Карнатик музыкасы) батыс тәжірибесінде әдеттегідей гармонияға көп мән бермейтіні жиі айтылады; Оңтүстік Азия музыкасының көпшілігінің негізгі гармониялық негізі – композицияның барысында өз биіктігін өзгертпейтін ашық квинта (немесе кварта) интервалынан тұратын дрон. Атап айтқанда, бір мезгілде естілетін биіктіктер маңызды мәселе болып табылмайды. Дегенмен, көптеген басқа да биіктіктерге қатысты мәселелер музыканың, оның теориясының және құрылымының маңызды бөлігі болып табылады, мысалы, Раганың күрделі жүйесі, ол мелодиялық және модальдық мәселелерді және кодификацияларды біріктіреді. Сондықтан, үнді классикалық музыкасында бір мезгілде естілетін күрделі биіктіктердің комбинациялары кездеседі, бірақ олар сирек телеологиялық гармониялық немесе контрапунктикалық прогрессиялар ретінде зерттеледі – нотацияланған батыс музыкасындағыдай. Бұл контраст (әсіресе үнді музыкасына қатысты) өндіріс әдістеріндегі айырмашылықтарда көрінеді: үнді музыкасында импровизация туындының құрылымдық негізінде маңызды рөл атқарады, ал батыс музыкасында импровизация 19 ғасырдың соңынан бері сирек кездеседі. Батыс музыкасында импровизация кездескен жағдайларда (немесе бұрын болған жағдайларда) ол нотацияланған музыканы безендіреді немесе нотацияланған композицияларда бұрын белгіленген музыкалық үлгілерден шығады, демек, таныс гармониялық схемаларды қолданады. Еуропалық өнер музыкасындағы алдын ала құрастырылған элементтерге және оны қоршаған жазбаша теорияға баса назар аудару мәдени ықпалды көрсетеді. «Музыка және музыканттар энциклопедиясы» (Оксфорд университеті баспасы) бұл туралы нақты айтады: «Батыс мәдениетінде импровизацияға негізделген музыка, мысалы, джаз, көбінесе өнер музыкасынан төмен тұрады, онда алдын ала құрастыру басымдыққа ие. Ауызша дәстүрде сақталатын музыканы импровизациялық техникаларды қолдану арқылы құрастырылған нәрседен бөліп қарау, оларды нотацияны қолданатын жоғары деңгейдегі туындылардан ажыратады». Дегенмен, гармониялық тәжірибе мен тілдің өзінің эволюциясы батыс өнер музыкасында осы алдын ала құрастыру процесі арқылы жеңілдірілді, бұл теоретиктер мен композиторларға жеке құрастырылған туындыларды зерттеуге және талдауға мүмкіндік берді, онда биіктіктер (және белгілі бір деңгейде ритмдер) өнерлеу ерекшеліктеріне қарамастан өзгеріссіз қалды. Поп-музыкада бір дауыста ән айту көбінесе «екілеу» деп аталады, бұл әдіс «The Beatles» тобы өздерінің алғашқы жазбаларында жиі қолданған. Бір түрлі гармония ретінде, бір уақытта бір дауыста ән айту немесе бірдей ноталарды әртүрлі музыкалық аспаптарда ойнау көбінесе «монофониялық үйлесім» деп аталады.

Аккордтар мен кернеу

Батыс дәстүрінде, XVII ғасырдан кейінгі музыкада, гармония аккордтар арқылы жүзеге асырылады, олар – биіктік санаттарының үйлесімдері. Үшінші интервалымен аталған үшінші гармонияда, аккордтардың мүшелері үшінші интервалдарды тізу арқылы анықталады және аталады, бастапқысы – «тамыр», содан кейін тамырдан жоғары «үшінші», ал тамырдан жоғары «бесінші» (үшіншіден жоғары), және т.б. (Аккорд мүшелері тамырдан жоғары интервалдарымен аталады). Ең қарапайым аккордтар – диадалар, олар тек екі мүшеден тұрады (қуат аккордтарын қараңыз). Үш мүшелі аккорд триада деп аталады, себебі оның үш мүшесі бар, міндетті түрде үшінші интервалдармен құрылғандықтан емес (басқа интервалдармен құрылған аккордтар үшін кварталық және квинталық гармонияны қараңыз). Интервалдардың мөлшеріне байланысты әртүрлі сападағы аккордтар пайда болады. Популярлы және джаз гармониясында аккордтар олардың тамырымен және олардың сапасын көрсететін әртүрлі терминдер мен белгілермен аталады. Номенклатураны мүмкіндігінше қарапайым ұстау үшін кейбір дефолттар қабылданады (осында тізімделмеген). Мысалы, C, E және G аккорд мүшелері C мажор триадасын құрайды, ол дефолт бойынша жай ғана C аккорды деп аталады. A аккордында (A-flat деп айтылады) мүшелері A, C және E. Музыканың көптеген түрлерінде, әсіресе барокко, романтикалық, заманауи және джазда, аккордтар көбінесе «кернеулермен» толықтырылады. Кернеу – бұл басқа қарағанда диссонанстық интервал құрайтын қосымша аккорд мүшесі. Үшіншілерді тізу арқылы аккордтар құрудың дәстүрлі тәсіліне сәйкес, триадаға ең қарапайым бірінші кернеу тамыр, үшінші және бесінші үстіне тағы бір үшіншіні қосу арқылы қосылады, бұл тамырдан жетінші арақашықтықта жаңа, ықтимал диссонанстық мүше қосады («жетінші» деп аталады), төрт ноталық аккордты – «жетінші аккордты» құрайды. Аккордты құру үшін тізілген үшіншілердің еніне байланысты, тамыр мен жетінші арасындағы интервал мажор, минор немесе кішірейтілген болуы мүмкін. (Кішірейтілген жетінші интервал тамырды қайталайды, сондықтан аккорд номенклатурасынан тыс қалады.) Номенклатураға сәйкес, әдетте «C7» тамыр, үшінші, бесінші және жетінші C, E, G және B әріптерімен жазылған аккордты білдіреді. Жетінші аккордтардың басқа түрлері, мысалы, «C мажор 7» (C, E, G, B деп жазылады), «C кішірейтілген 7» (мұнда кішірейтілген сөз бесіншіге қатысты, жетіншіге емес, C, E, G, B деп жазылады) және т.б. аталуы керек. (Номенклатураның толық сипаттамасы үшін «Аккорд (музыка)» қараңыз.) Жетінші аккордтың үстіне үшіншілерді тізу кеңейтулерді тудырады және «ұзартылған кернеулер» немесе «жоғарғы кернеулерді» (үшіншілермен тізілгенде тамырдан октавадан жоғары) – тоғызыншы, он бірінші және он үшіншіні әкеледі. Бұл олардың атымен аталған аккордтарды жасайды. (Диадалар мен триадалардан басқа, үшінші аккорд түрлері аккорд мүшелерінің санынан емес, тізбектегі ең үлкен өлшем мен шамасы бойынша аталады: сондықтан тоғызыншы аккордта бес мүшесі бар [тоника, 3-ші, 5-ші, 7-ші, 9-шы], тоғыз емес.) Он үшіншіден асып түсетін кеңейтулер қолданыстағы аккорд мүшелерін қайталайды және (әдетте) номенклатурадан тыс қалады. Ұзартылған аккордтарға негізделген күрделі гармониялар джазда, кеш романтикалық музыкада, заманауи оркестрлік шығармаларда, кино музыкасында және т.б. көп кездеседі. Әдетте, классикалық ортақ тәжірибе кезеңінде диссонанстық аккорд (кернеуі бар аккорд) консонанттық аккордқа айналады. Гармониялық үйлесім көбінесе құлаққа жағымды естіледі, егер консонанттық және диссонанстық дыбыстар арасында тепе-теңдік болса. Бұл «кернеулі» және «босаңсқан» сәттер арасындағы тепе-теңдік болғанда болады. Осы себепті, кернеу әдетте «дайындығынан» өтеді, содан кейін «шешіледі», мұнда кернеуді дайындау – диссонанстық аккордқа бірте-бірте жетелейтін консонанттық аккордтар тізбегін орналастыру. Осылайша композитор тыңдаушыны алаңдатпай, кернеуді бірте-бірте енгізуді қамтамасыз етеді. Туынды субклимаксының деңгейіне жеткенде, тыңдаушыға шиеленісті жою үшін сәл демалу қажет, бұл алдыңғы аккордтардың шиеленісін жоятын консонанттық аккордты ойнату арқылы қол жеткізіледі. Бұл шиеленісті жою көбінесе тыңдаушыға жағымды естіледі, бірақ Рихард Вагнердің «Тристан унд Изольда» сияқты он тоғызыншы ғасырдың соңындағы музыкада бұл әрқашан бола бермейді. Бұл бірнеше дыбыстардың бірліктегі бір тон ретінде қабылдану дәрежесін сипаттайды.

Қаттылығы

Күршілес гармоникалар күрделі дыбыстарда бір-бірімен араласып, "үрлеу" немесе "қақаулық" деп аталатын әсерді тудырады. Бұл құбылыстар аккордтардың диссонансты сезілуімен тығыз байланысты. Араласу үшін, толық бөлшектер құлақтың әртүрлі жиіліктерді ажырату қабілетін көрсететін, сындық енділік шеңберінде болуы керек. Сындық енділік жоғары жиіліктерде 2 және 3 жарты тон аралығында, ал төменгі жиіліктерде кеңейеді. Хроматикалық гаммадағы ең "қақау" интервал – кіші секунда және оның керісі, үлкен сегізінші. Типтік спектральды қабықшалардың ортаңғы диапазонында екінші ең "қақау" интервал – үлкен секунда және кіші сегізінші, одан кейін тритон, кіші үшінші (үлкен алтыншы), үлкен үшінші (кіші алтыншы) және таза төртінші (бесінші) келеді.

Таныстық

Танысу интервалдың қабылданатын үйлесімділігіне де әсер етеді. Музыкалық контексте жиі естілетін аккордтар көбірек жағымды дыбыстайды. Осы принцип Батыс музыкасының гармониялық күрделілігінің тарихи дамуын түсіндіреді. Мысалы, 1600 жыл шамасында дайындықсыз жетінші аккордтар біртіндеп таныс болып, соның салдарынан көбірек жағымды деп қабылдана бастады. Жасы мен музыкалық тәжірибесі сияқты жеке ерекшеліктер де гармонияны қабылдауға әсер етеді.

Гармонияның нейрондық корреляттары

Төменгі колликулус – мидың ортаңғы құрылымы, ол екі құлақтың естімелік ақпаратын бірінші рет біріктіретін орын, сол және оң құлақтардан келетін естімелік ақпаратты өңдейді. Ортаңғы мидан тіркелген жиілікке байланысты жауаптар (FFR) тональды стимулдың жиілік компоненттеріне сәйкес келетін белсенділік шыңдарын көрсетеді. FFR-лердің хордтың гармоникалық ақпаратын қаншалықты дәл бейнелейтіні нейрондық маңыздылық деп аталады, ал бұл көрсеткіш хордтардың жағымдылығын қабылдауға қатысты мінез-құлықтық бағалаулармен байланысты. Гармониялық интервалдарға жауап ретінде, ми қабығының белсенділігі де хордтарды олардың консонанттығы бойынша ажыратады, консонанттығы жоғары хордтарға күштірек жауап береді.

Теңгерімдегі консонанс пен диссонанс

Композициялық драманы сақтау үшін гармониялық және "статистикалық" кернеулерді жасау және жою қажет. Кез келген композиция (немесе импровизация) тұрақты және "бірқалыпты" болып қала берсе, мен үшін ол тек "жақсы жігіттер" ғана бар фильмді көрумен немесе ірімшік жеумен тең. Фрэнк Заппа, "Нағыз Фрэнк Заппа кітабы", 181 бет, Фрэнк Заппа және Питер Оккиогроссо, 1990.

Цитаталар

Дальхаус, Карл. Гердинген, Роберт О. ауд. (1990 ж.). Гармониялық тоналдылықтың пайда болуы туралы зерттемелер, 141-бет. Принстон университетінің баспасы. Ван дер Мерве, Питер (1989). Популярлы стильдің бастаулары: ХХ ғасырдың танымал музыкасының алғышарттары. Оксфорд: Кларендон баспасы. Неттлс, Барри және Граф, Ричард (1997). Аккордтық шкала теориясы және джаз гармониясы. Advance Music.