Кіріспе
Музыканың бір қыры – музыкада әр түрлі дыбыстарды біріктіріп, жаңа, ерекше музыкалық идеялар жасау болып табылады. Гармония теориясы бір-бірімен сәйкес келетін әр түрлі биіктіктер немесе тонды дыбыстар арқылы туындаған әсерлерді сипаттауға немесе түсіндіруге тырысады; хордалар, текстуралар және тоналдылықтар сияқты гармониялық объектілер осы теориялардың дамуында анықталады, сипатталады және жіктеледі. Гармония кең мағынада «тік» өлшемді (жиілік кеңістігі) және «көлденең» өлшемді (уақыт кеңістігі) қамтиды және көбінесе мелодия, тембр және форма сияқты байланысты музыкалық ұғымдармен тоғысады. Гармонияға ерекше назар аудару – батыс музыкасының теориясы мен практикасының негізгі тұжырымдамаларының бірі. Гармонияны зерттеу жеке биіктіктерді біріктіріп хорда жасауды, ал хордаларды біріктіріп үлкен хордтық прогрессияларды құруды қамтиды. Бұл құрылымдарды басқаратын байланыс принциптері ғасырлар бойы теориялық зерттеулер мен халықтық тәжірибеге арналған. Музыка теориясының дәстүрлерінен және психоакустика саласынан алынған, оның қабылдауының көп бөлігі консонансты тану мен өңдеуден тұрады – бұл ұғымның нақты анықтамасы тарих бойында өзгеріп келген, бірақ көбінесе бірдей жиіліктер арасындағы қарапайым математикалық қатынастармен байланысты. Физиологиялық тұрғысынан қарағанда, консонанс – адам миының дыбыстық сезімдік ақпаратты «декодтау» қабілетін өлшейтін үздіксіз айнымалы. Мәдени тұрғысынан, ырғақты дыбыс қатынастары көбінесе диссонансты дыбыс қатынастарына қарағанда жағымды, әдемі және сүйкімді деп сипатталады, ал олар керісінше жағымсыз, диссонансты немесе қатаң деп сипатталуы мүмкін. Популярлы және джаз гармониясында хордалар олардың негізгі тонымен және олардың сапасын көрсететін әртүрлі терминдер мен белгілермен аталады. Музыканың көптеген түрлерінде, әсіресе барокко, романтикалық, заманауи және джазда хордалар көбінесе «кернеулермен» толықтырылады. Кернеу – бұл бас дыбысына қатысты салыстырмалы түрде диссонансты интервал құрайтын қосымша хорда мүшесі. Контрапункт ұғымы мелодиялық желілер арасындағы қарым-қатынасты түсінуге және сипаттауға тырысады, көбінесе бірнеше бір мезгілде, бірақ тәуелсіз дауыстардың полифониялық текстурасы аясында. Сондықтан, ол кейде гармониялық түсініктің бір түрі ретінде қарастырылады, ал кейде гармониядан ерекшеленеді. Әдетте, классикалық дәуірде диссонансты хорда (кернеуі бар хорда) консонантты хордаға «еріктіріледі». Гармониялық дыбыс құлаққа жағымды болады, егер консонанс пен диссонанс арасында тепе-теңдік болса. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл «кернеулі» және «босаңсқан» сәттер арасындағы тепе-теңдік болған кезде болады. Диссонанс – диссонансты шешуге және музыканың жалпы құрамына үлес қосуға болатын жағдайда гармонияның маңызды бөлігі. Қате ойналған нота немесе композицияның бүкіл мағынасын төмендетуге баптасқан кез келген дыбыс диссонанс емес, дисгармониялық деп сипатталады. грекше ἁρμόζω (harmozō) етістігінен – «бірге келтіру, біріктіру». Аристоксен «Гармония элементтері» атты еңбек жазған, ол еуропалық тарихта гармония тақырыбында жазылған алғашқы еңбек саналады. Бұл кітапта Аристоксен пифагоршылардың кіші бүтін сандар мен дауыссыз дыбыстар арасындағы қатынасты анықтау үшін жүргізген тәжірибелеріне сілтеме жасайды (мысалы, 1:2 октавалық қатынасты сипаттайды, яғни жиіліктің екі еселенуі). Өзін пифагоршы деп есептеген Аристоксен сандық қатынастар гармонияның түпкілікті анықтауышы емес екенін айтады; керісінше, ол тыңдаушының құлағы гармонияны анықтайды деп мәлімдейді. Қазіргі сөздіктердегі анықтамалар, қысқаша сипаттама беруге тырысқанмен, көбінесе қазіргі қолданыстағы терминнің екіұштылығын көрсетеді. Екіұштылықтар эстетикалық мән-жайлардан (мысалы, тек қана жағымды келісімдер гармониялық болуы мүмкін деген көзқарас) немесе музыкалық текстура тұрғысынан (бір мезгілде естілетін биіктіктер – гармониялық және бірінен кейін бірі естілетін тонды дыбыстар – контрапунктикалық) туындайды. А. Уитталлдың айтуынша: «Музыка теориясының бүкіл тарихы гармония мен контрапункт арасындағы осындай айырмашылыққа байланысты көрінеді, бірақ ғасырлар бойы музыкалық композицияның табиғатындағы дамуы олардың өзара байланыстылығын көрсетті – кейде толық интеграцияға, ал кейде музыкалық кеңістіктің тік және көлденең өлшемдері арасындағы күшті тартысқа ұласатын». Сонымен қатар, Оңтүстік Азия өнер музыкасы (Хиндустани және Карнатик музыкасы) батыс тәжірибесінде әдеттегідей гармонияға көп мән бермейтіні жиі айтылады; Оңтүстік Азия музыкасының көпшілігінің негізгі гармониялық негізі – композицияның барысында өз биіктігін өзгертпейтін ашық квинта (немесе кварта) интервалынан тұратын дрон. Атап айтқанда, бір мезгілде естілетін биіктіктер маңызды мәселе болып табылмайды. Дегенмен, көптеген басқа да биіктіктерге қатысты мәселелер музыканың, оның теориясының және құрылымының маңызды бөлігі болып табылады, мысалы, Раганың күрделі жүйесі, ол мелодиялық және модальдық мәселелерді және кодификацияларды біріктіреді. Сондықтан, үнді классикалық музыкасында бір мезгілде естілетін күрделі биіктіктердің комбинациялары кездеседі, бірақ олар сирек телеологиялық гармониялық немесе контрапунктикалық прогрессиялар ретінде зерттеледі – нотацияланған батыс музыкасындағыдай. Бұл контраст (әсіресе үнді музыкасына қатысты) өндіріс әдістеріндегі айырмашылықтарда көрінеді: үнді музыкасында импровизация туындының құрылымдық негізінде маңызды рөл атқарады, ал батыс музыкасында импровизация 19 ғасырдың соңынан бері сирек кездеседі. Батыс музыкасында импровизация кездескен жағдайларда (немесе бұрын болған жағдайларда) ол нотацияланған музыканы безендіреді немесе нотацияланған композицияларда бұрын белгіленген музыкалық үлгілерден шығады, демек, таныс гармониялық схемаларды қолданады. Еуропалық өнер музыкасындағы алдын ала құрастырылған элементтерге және оны қоршаған жазбаша теорияға баса назар аудару мәдени ықпалды көрсетеді. «Музыка және музыканттар энциклопедиясы» (Оксфорд университеті баспасы) бұл туралы нақты айтады: «Батыс мәдениетінде импровизацияға негізделген музыка, мысалы, джаз, көбінесе өнер музыкасынан төмен тұрады, онда алдын ала құрастыру басымдыққа ие. Ауызша дәстүрде сақталатын музыканы импровизациялық техникаларды қолдану арқылы құрастырылған нәрседен бөліп қарау, оларды нотацияны қолданатын жоғары деңгейдегі туындылардан ажыратады». Дегенмен, гармониялық тәжірибе мен тілдің өзінің эволюциясы батыс өнер музыкасында осы алдын ала құрастыру процесі арқылы жеңілдірілді, бұл теоретиктер мен композиторларға жеке құрастырылған туындыларды зерттеуге және талдауға мүмкіндік берді, онда биіктіктер (және белгілі бір деңгейде ритмдер) өнерлеу ерекшеліктеріне қарамастан өзгеріссіз қалды. Поп-музыкада бір дауыста ән айту көбінесе «екілеу» деп аталады, бұл әдіс «The Beatles» тобы өздерінің алғашқы жазбаларында жиі қолданған. Бір түрлі гармония ретінде, бір уақытта бір дауыста ән айту немесе бірдей ноталарды әртүрлі музыкалық аспаптарда ойнау көбінесе «монофониялық үйлесім» деп аталады.
In music, harmony is the concept of combining different sounds together in order to create new, distinct musical ideas. Theories of harmony seek to describe or explain the effects created by distinct pitches or tones coinciding with one another; harmonic objects such as chords, textures and tonalities are identified, defined, and categorized in the development of these theories. Harmony is broadly understood to involve both a "vertical" dimension (frequency space) and a "horizontal" dimension (time space), and often overlaps with related musical concepts such as melody, timbre, and form. A particular emphasis on harmony is one of the core concepts underlying the theory and practice of Western music. The study of harmony involves the juxtaposition of individual pitches to create chords, and in turn the juxtaposition of chords to create larger chord progressions. The principles of connection that govern these structures have been the subject of centuries worth of theoretical work and vernacular practice alike. Drawing both from music theoretical traditions and the field of psychoacoustics, its perception in large part consists of recognizing and processing consonance, a concept whose precise definition has varied throughout history, but is often associated with simple mathematical ratios between coincident pitch frequencies. In the physiological approach, consonance is viewed as a continuous variable measuring the human brain's ability to 'decode' aural sensory input. Culturally, consonant pitch relationships are often described as sounding more pleasant, euphonious, and beautiful than dissonant pitch relationships, which can be conversely characterized as unpleasant, discordant, or rough. In popular and jazz harmony, chords are named by their root plus various terms and characters indicating their qualities. In many types of music, notably baroque, romantic, modern, and jazz, chords are often augmented with "tensions". A tension is an additional chord member that creates a relatively dissonant interval in relation to the bass. The notion of counterpoint seeks to understand and describe the relationships between melodic lines, often in the context of a polyphonic texture of several simultaneous but independent voices. Therefore, it is sometimes seen as a type of harmonic understanding, and sometimes distinguished from harmony. Typically, in the classical common practice period a dissonant chord (chord with tension) "resolves" to a consonant chord. Harmonization usually sounds pleasant to the ear when there is a balance between consonance and dissonance. Simply put, this occurs when there is a balance between "tense" and "relaxed" moments. Dissonance is an important part of harmony when dissonance can be resolved and contribute to the composition of music as a whole. A misplayed note or any sound that is judged to detract from the whole composition can be described as disharmonious rather than dissonant. from the verb ἁρμόζω harmozō, "(Ι) fit together, join". Aristoxenus wrote a work entitled Elements of Harmony, which is thought the first work in European history written on the subject of harmony. In this book, Aristoxenus refers to previous experiments conducted by Pythagoreans to determine the relationship between small integer ratios and consonant notes (e. g., 1:2 describes an octave relationship, which is a doubling of frequency). While identifying as a Pythagorean, Aristoxenus claims that numerical ratios are not the ultimate determinant of harmony; instead, he claims that the listener's ear determines harmony. Current dictionary definitions, while attempting to give concise descriptions, often highlight the ambiguity of the term in modern use. Ambiguities tend to arise from either aesthetic considerations (for example the view that only pleasing concords may be harmonious) or from the point of view of musical texture (distinguishing between harmonic (simultaneously sounding pitches) and "contrapuntal" (successively sounding tones)). According to A. Whittall:
blockquote|While the entire history of music theory appears to depend on just such a distinction between harmony and counterpoint, it is no less evident that developments in the nature of musical composition down the centuries have presumed the interdependence – at times amounting to integration, at other times a source of sustained tension – between the vertical and horizontal dimensions of musical space. In addition, South Asian art music (Hindustani and Carnatic music) is frequently cited as placing little emphasis on what is perceived in western practice as conventional harmony; the underlying harmonic foundation for most South Asian music is the drone, a held open fifth interval (or fourth interval) that does not alter in pitch throughout the course of a composition. Pitch simultaneity in particular is rarely a major consideration. Nevertheless, many other considerations of pitch are relevant to the music, its theory and its structure, such as the complex system of Ragas, which combines both melodic and modal considerations and codifications within it. So, intricate pitch combinations that sound simultaneously do occur in Indian classical music – but they are rarely studied as teleological harmonic or contrapuntal progressions – as with notated Western music. This contrasting emphasis (with regard to Indian music in particular) manifests itself in the different methods of performance adopted: in Indian Music, improvisation takes a major role in the structural framework of a piece, whereas in Western Music improvisation has been uncommon since the end of the 19th century. Where it does occur in Western music (or has in the past), the improvisation either embellishes pre notated music or draws from musical models previously established in notated compositions, and therefore uses familiar harmonic schemes. Emphasis on the precomposed in European art music and the written theory surrounding it shows considerable cultural bias. The Grove Dictionary of Music and Musicians (Oxford University Press) identifies this clearly:
In Western culture the musics that are most dependent on improvisation, such as jazz, have traditionally been regarded as inferior to art music, in which pre composition is considered paramount. The conception of musics that live in oral traditions as something composed with the use of improvisatory techniques separates them from the higher standing works that use notation. Yet the evolution of harmonic practice and language itself, in Western art music, is and was facilitated by this process of prior composition, which permitted the study and analysis by theorists and composers of individual pre constructed works in which pitches (and to some extent rhythms) remained unchanged regardless of the nature of the performance. In pop music, unison singing is usually called doubling, a technique The Beatles used in many of their earlier recordings. As a type of harmony, singing in unison or playing the same notes, often using different musical instruments, at the same time is commonly called monophonic harmonization.
Аккордтар мен кернеу
Батыс дәстүрінде, XVII ғасырдан кейінгі музыкада, гармония аккордтар арқылы жүзеге асырылады, олар – биіктік санаттарының үйлесімдері. Үшінші интервалымен аталған үшінші гармонияда, аккордтардың мүшелері үшінші интервалдарды тізу арқылы анықталады және аталады, бастапқысы – «тамыр», содан кейін тамырдан жоғары «үшінші», ал тамырдан жоғары «бесінші» (үшіншіден жоғары), және т.б. (Аккорд мүшелері тамырдан жоғары интервалдарымен аталады). Ең қарапайым аккордтар – диадалар, олар тек екі мүшеден тұрады (қуат аккордтарын қараңыз). Үш мүшелі аккорд триада деп аталады, себебі оның үш мүшесі бар, міндетті түрде үшінші интервалдармен құрылғандықтан емес (басқа интервалдармен құрылған аккордтар үшін кварталық және квинталық гармонияны қараңыз). Интервалдардың мөлшеріне байланысты әртүрлі сападағы аккордтар пайда болады. Популярлы және джаз гармониясында аккордтар олардың тамырымен және олардың сапасын көрсететін әртүрлі терминдер мен белгілермен аталады. Номенклатураны мүмкіндігінше қарапайым ұстау үшін кейбір дефолттар қабылданады (осында тізімделмеген). Мысалы, C, E және G аккорд мүшелері C мажор триадасын құрайды, ол дефолт бойынша жай ғана C аккорды деп аталады. A аккордында (A-flat деп айтылады) мүшелері A, C және E. Музыканың көптеген түрлерінде, әсіресе барокко, романтикалық, заманауи және джазда, аккордтар көбінесе «кернеулермен» толықтырылады. Кернеу – бұл басқа қарағанда диссонанстық интервал құрайтын қосымша аккорд мүшесі. Үшіншілерді тізу арқылы аккордтар құрудың дәстүрлі тәсіліне сәйкес, триадаға ең қарапайым бірінші кернеу тамыр, үшінші және бесінші үстіне тағы бір үшіншіні қосу арқылы қосылады, бұл тамырдан жетінші арақашықтықта жаңа, ықтимал диссонанстық мүше қосады («жетінші» деп аталады), төрт ноталық аккордты – «жетінші аккордты» құрайды. Аккордты құру үшін тізілген үшіншілердің еніне байланысты, тамыр мен жетінші арасындағы интервал мажор, минор немесе кішірейтілген болуы мүмкін. (Кішірейтілген жетінші интервал тамырды қайталайды, сондықтан аккорд номенклатурасынан тыс қалады.) Номенклатураға сәйкес, әдетте «C7» тамыр, үшінші, бесінші және жетінші C, E, G және B әріптерімен жазылған аккордты білдіреді. Жетінші аккордтардың басқа түрлері, мысалы, «C мажор 7» (C, E, G, B деп жазылады), «C кішірейтілген 7» (мұнда кішірейтілген сөз бесіншіге қатысты, жетіншіге емес, C, E, G, B деп жазылады) және т.б. аталуы керек. (Номенклатураның толық сипаттамасы үшін «Аккорд (музыка)» қараңыз.) Жетінші аккордтың үстіне үшіншілерді тізу кеңейтулерді тудырады және «ұзартылған кернеулер» немесе «жоғарғы кернеулерді» (үшіншілермен тізілгенде тамырдан октавадан жоғары) – тоғызыншы, он бірінші және он үшіншіні әкеледі. Бұл олардың атымен аталған аккордтарды жасайды. (Диадалар мен триадалардан басқа, үшінші аккорд түрлері аккорд мүшелерінің санынан емес, тізбектегі ең үлкен өлшем мен шамасы бойынша аталады: сондықтан тоғызыншы аккордта бес мүшесі бар [тоника, 3-ші, 5-ші, 7-ші, 9-шы], тоғыз емес.) Он үшіншіден асып түсетін кеңейтулер қолданыстағы аккорд мүшелерін қайталайды және (әдетте) номенклатурадан тыс қалады. Ұзартылған аккордтарға негізделген күрделі гармониялар джазда, кеш романтикалық музыкада, заманауи оркестрлік шығармаларда, кино музыкасында және т.б. көп кездеседі. Әдетте, классикалық ортақ тәжірибе кезеңінде диссонанстық аккорд (кернеуі бар аккорд) консонанттық аккордқа айналады. Гармониялық үйлесім көбінесе құлаққа жағымды естіледі, егер консонанттық және диссонанстық дыбыстар арасында тепе-теңдік болса. Бұл «кернеулі» және «босаңсқан» сәттер арасындағы тепе-теңдік болғанда болады. Осы себепті, кернеу әдетте «дайындығынан» өтеді, содан кейін «шешіледі», мұнда кернеуді дайындау – диссонанстық аккордқа бірте-бірте жетелейтін консонанттық аккордтар тізбегін орналастыру. Осылайша композитор тыңдаушыны алаңдатпай, кернеуді бірте-бірте енгізуді қамтамасыз етеді. Туынды субклимаксының деңгейіне жеткенде, тыңдаушыға шиеленісті жою үшін сәл демалу қажет, бұл алдыңғы аккордтардың шиеленісін жоятын консонанттық аккордты ойнату арқылы қол жеткізіледі. Бұл шиеленісті жою көбінесе тыңдаушыға жағымды естіледі, бірақ Рихард Вагнердің «Тристан унд Изольда» сияқты он тоғызыншы ғасырдың соңындағы музыкада бұл әрқашан бола бермейді. Бұл бірнеше дыбыстардың бірліктегі бір тон ретінде қабылдану дәрежесін сипаттайды.
In many types of music, notably baroque, romantic, modern and jazz, chords are often augmented with "tensions". A tension is an additional chord member that creates a relatively dissonant interval in relation to the bass. Following the tertian practice of building chords by stacking thirds, the simplest first tension is added to a triad by stacking, on top of the existing root, third, and fifth, another third above the fifth, adding a new, potentially dissonant member a seventh away from the root (called the "seventh" of the chord) producing a four note chord called a "seventh chord". Depending on the widths of the individual thirds stacked to build the chord, the interval between the root and the seventh of the chord may be major, minor, or diminished. (The interval of an augmented seventh reproduces the root, and is therefore left out of the chordal nomenclature.) The nomenclature allows that, by default, "C7" indicates a chord with a root, third, fifth, and seventh spelled C, E, G, and B. Other types of seventh chords must be named more explicitly, such as "C Major 7" (spelled C, E, G, B), "C augmented 7" (here the word augmented applies to the fifth, not the seventh, spelled C, E, G, B), etc. (For a more complete exposition of nomenclature see Chord (music).) Continuing to stack thirds on top of a seventh chord produces extensions, and brings in the "extended tensions" or "upper tensions" (those more than an octave above the root when stacked in thirds), the ninths, elevenths, and thirteenths. This creates the chords named after them. (Except for dyads and triads, tertian chord types are named for the interval of the largest size and magnitude in use in the stack, not for the number of chord members : thus a ninth chord has five members [tonic, 3rd, 5th, 7th, 9th], not nine.) Extensions beyond the thirteenth reproduce existing chord members and are (usually) left out of the nomenclature. Complex harmonies based on extended chords are found in abundance in jazz, late romantic music, modern orchestral works, film music, etc. Typically, in the classical Common practice period a dissonant chord (chord with tension) resolves to a consonant chord. Harmonization usually sounds pleasant to the ear when there is a balance between the consonant and dissonant sounds. In simple words, that occurs when there is a balance between "tense" and "relaxed" moments. For this reason, usually tension is 'prepared' and then 'resolved', where preparing tension means to place a series of consonant chords that lead smoothly to the dissonant chord. In this way the composer ensures introducing tension smoothly, without disturbing the listener. Once the piece reaches its sub climax, the listener needs a moment of relaxation to clear up the tension, which is obtained by playing a consonant chord that resolves the tension of the previous chords. The clearing of this tension usually sounds pleasant to the listener, though this is not always the case in late nineteenth century music, such as Tristan und Isolde by Richard Wagner. describing the degree to which multiple pitches are heard as a single, unitary tone.
Қаттылығы
Күршілес гармоникалар күрделі дыбыстарда бір-бірімен араласып, "үрлеу" немесе "қақаулық" деп аталатын әсерді тудырады. Бұл құбылыстар аккордтардың диссонансты сезілуімен тығыз байланысты. Араласу үшін, толық бөлшектер құлақтың әртүрлі жиіліктерді ажырату қабілетін көрсететін, сындық енділік шеңберінде болуы керек. Сындық енділік жоғары жиіліктерде 2 және 3 жарты тон аралығында, ал төменгі жиіліктерде кеңейеді. Хроматикалық гаммадағы ең "қақау" интервал – кіші секунда және оның керісі, үлкен сегізінші. Типтік спектральды қабықшалардың ортаңғы диапазонында екінші ең "қақау" интервал – үлкен секунда және кіші сегізінші, одан кейін тритон, кіші үшінші (үлкен алтыншы), үлкен үшінші (кіші алтыншы) және таза төртінші (бесінші) келеді.
Таныстық
Танысу интервалдың қабылданатын үйлесімділігіне де әсер етеді. Музыкалық контексте жиі естілетін аккордтар көбірек жағымды дыбыстайды. Осы принцип Батыс музыкасының гармониялық күрделілігінің тарихи дамуын түсіндіреді. Мысалы, 1600 жыл шамасында дайындықсыз жетінші аккордтар біртіндеп таныс болып, соның салдарынан көбірек жағымды деп қабылдана бастады. Жасы мен музыкалық тәжірибесі сияқты жеке ерекшеліктер де гармонияны қабылдауға әсер етеді.
Гармонияның нейрондық корреляттары
Төменгі колликулус – мидың ортаңғы құрылымы, ол екі құлақтың естімелік ақпаратын бірінші рет біріктіретін орын, сол және оң құлақтардан келетін естімелік ақпаратты өңдейді. Ортаңғы мидан тіркелген жиілікке байланысты жауаптар (FFR) тональды стимулдың жиілік компоненттеріне сәйкес келетін белсенділік шыңдарын көрсетеді. FFR-лердің хордтың гармоникалық ақпаратын қаншалықты дәл бейнелейтіні нейрондық маңыздылық деп аталады, ал бұл көрсеткіш хордтардың жағымдылығын қабылдауға қатысты мінез-құлықтық бағалаулармен байланысты. Гармониялық интервалдарға жауап ретінде, ми қабығының белсенділігі де хордтарды олардың консонанттығы бойынша ажыратады, консонанттығы жоғары хордтарға күштірек жауап береді.
Теңгерімдегі консонанс пен диссонанс
Композициялық драманы сақтау үшін гармониялық және "статистикалық" кернеулерді жасау және жою қажет. Кез келген композиция (немесе импровизация) тұрақты және "бірқалыпты" болып қала берсе, мен үшін ол тек "жақсы жігіттер" ғана бар фильмді көрумен немесе ірімшік жеумен тең. Фрэнк Заппа, "Нағыз Фрэнк Заппа кітабы", 181 бет, Фрэнк Заппа және Питер Оккиогроссо, 1990.
Цитаталар
Дальхаус, Карл. Гердинген, Роберт О. ауд. (1990 ж.). Гармониялық тоналдылықтың пайда болуы туралы зерттемелер, 141-бет. Принстон университетінің баспасы. Ван дер Мерве, Питер (1989). Популярлы стильдің бастаулары: ХХ ғасырдың танымал музыкасының алғышарттары. Оксфорд: Кларендон баспасы. Неттлс, Барри және Граф, Ричард (1997). Аккордтық шкала теориясы және джаз гармониясы. Advance Music.