Анагарика Дхармапала: буддалық қайта жанданушы және жазушы

Кіріспе

Шри-Ланка буддистік қайта жаңғырушы және жазушы (1864–1933)

Анагарика Дхармапала (пали: Anagārika; сингал: Anagārika, сөзбе-сөз, ; 17 қыркүйек 1864 – 29 сәуір 1933) – Шри-Ланка буддистік қайта жаңғырушы және жазушы. Анагарика Дхармапала мыналармен ерекшеленеді:
алғашқы әлемдік будда миссионері,
зорлық-зомбылықсыз сингаль буддалық ұлтшылдығының негізін қалаушылардың бірі,
Шри-Ланканың британдық үстемдікке қарсы тәуелсіздік қозғалысының жетекші тұлғасы,
бірнеше ғасыр бойы дерлік жойылғаннан кейін Үндістанда буддизмді қайта жаңғыртудың пионері,
қазіргі заманда үш құрлықта – Азия, Солтүстік Америка және Еуропа – Дхамманы уағыздаған алғашқы буддист. Теософиялық қоғамның негізін қалаушылар Генри Стил Олкотт және Хелена Блаватскаямен бірге ол сингаль буддизмін реформалаушы және қайта жаңғыртушы, сондай-ақ оның Батысқа таралуындағы маңызды тұлға болды. Б.Р. Амбедкардан жарты ғасыр бұрын оңтүстік үндістандық далиттердің, оның ішінде тамилдердің буддизмді қабылдауына үлкен серпіліс берді. Өмірінің соңғы жылдары ол Буддизм дінінің монахына айналып, «Венерабельді Шри Девамитта Дхармапала» деген атақты алды.

Ерте өмір және білім

Анагарика Дхармапала 1864 жылдың 17 қыркүйегінде Сейлонның Коломбо қаласында, Матарадағы Хиттетиялық Дон Каролис Хевавитарана мен Маллика Дхармагунавардананың (Андирис Перера Дхармагунавардананың қызы), сол кезде Сейлонның ең бай саудагерлерінің бірі болған отбасында дүниеге келді. Ол Дон Дэвид Хевавитаран деп аталды. Оның кіші інілері доктор Чарльз Алвис Хевавитарана және Эдмунд Хевавитарне болды. Ол Коттедегі Христиан колледжінде, Котахенадағы Сент-Бенедикт колледжінде, Мутуалдағы С. Томас колледжінде және Коломбо академиясында (Роял колледжінде) білім алды.

Буддизмнің қайта өркендеуі

1875 жылы буддизмнің қайта жандану кезеңінде мадам Блаватская мен полковник Олкотт Нью-Йорк қаласында Теософиялық қоғамды құрды. Екеуі де буддизмді түсінудегі өз көзқарастарына өте жақын болды және 1880 жылы Цейлонға келді, өздерін буддисттер деп жариялады және көрнекті сингалдық бхикшудан Паналар мен ережелерді қабылдады. Полковник Олкотт Цейлонға қайта-қайта оралып, буддалық білім беру ісіне өзін арнады, соңында 300-ден астам буддалық мектептер құрды, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған. Осы кезеңде Хевавитарне өзінің есімін Анагарика Дхармапала деп өзгертті. «Дхармапала» – «Дхарманың қорғаушысы» деген мағынаны білдіреді. Пали тіліндегі «анагарика» – «үйсіз» дегенді білдіреді. Бұл монах пен үй иесі арасындағы аралық мәртебе. Ол өмір бойы сегіз ережені сақтады (кісі өлтіруден, ұрлық жасаудан, жыныстық қатынастан, жалған сөйлеуден, маскүнемдік пен есірткі қолданудан, түстен кейін тамақтанудан, ойын-сауықтан және әсем киім-кешек пен жосықсыз төсектерден). Бұл сегіз ережені Цейлондық үй иелері мереке күндері жиі сақтаған. Бірақ оларды өмір бойы қабылдау өте сирек кездесетін жағдай еді. Дхармапала – заманауи дәуірдегі алғашқы анагарика, яғни буддизм үшін толық уақыт жұмыс істейтін, бойдақ адам. Ол сегіз жасында бойдақ болуға серт берген және өмір бойы соған адал болған. Ол сары шапан кигенімен, ол дәстүрлі бхикшу үлгісінен ерекшеленді және шашын қырқып алмады. Ол барлық вина ережелерін сақтау оның жұмысына кедергі келтіретінін сезінді, әсіресе ол әлемді аралап жүргенде. Бұл лауазым да, атақ та кең танылмады, бірақ осы рөлде ол «заманауи буддизмдегі жай ғана белсенділіктің үлгісі» болды. Шри-Ланкада ол бодхисаттва саналады. Бодх-Гаяға сапары 1885 жылы «Азияның жарығы» кітабының авторы сэр Эдвин Арнольдтың сол жерге жасаған сапарынан шабыттанды. Арнольдты осы мақсатқа Велигама Шри Сумангала Тхера бағыттады. Пол Карустың шақыруымен ол 1896 жылы және 1902–1904 жылдары АҚШ-қа оралды, онда ол көп саяхаттап, дәріс берді. Дхармапала ақырында Олкотт пен теософистерден Олкоттың жалпы дінге қатысты ұстанымына байланысты айырылды. «Оның теософияны қабылдамауының маңызды себебі универсализм мәселесі болды; буддизмнің буддистік емес шындық моделіне сіңірілуінің құны оған ақыры тым жоғары болды». Дхармапала теософияның «тек Кришнаға табынуды нығайтатынын» айтты. «Барлық діндердің ортақ негізі бар деу, сөйлеушінің білімсіздігін көрсетеді; буддист үшін Дхарма ғана жоғары тұрады». 1933 жылы Сарнатта ол бхикшу ретінде қабылданды және сол жылдың желтоқсан айында 68 жасында Сарнатта қайтыс болды.

In 1875, during a period of Buddhist revival, Madame Blavatsky and Colonel Olcott had founded the Theosophical Society in New York City. They were both very sympathetic to what they understood of Buddhism, and in 1880 they arrived in Ceylon, declared themselves to be Buddhists, and publicly took the Refuges and Precepts from a prominent Sinhalese bhikkhu. Colonel Olcott kept coming back to Ceylon and devoted himself there to the cause of Buddhist education, eventually setting up more than 300 Buddhist schools, some of which are still in existence. It was in this period that Hewavitarne changed his name to Anagarika Dharmapala. 'Dharmapāla' means 'protector of the dharma'. 'Anagārika' in Pāli means "homeless one". It is a midway status between monk and layperson. As such, he took the eight precepts (refrain from killing, stealing, sexual activity, wrong speech, intoxicating drinks and drugs, eating after noon, entertainments and fashionable attire, and luxurious beds) for life. These eight precepts were commonly taken by Ceylonese laypeople on observance days. But for a person to take them for life was highly unusual. Dharmapala was the first anagarika – that is, a celibate, full time worker for Buddhism – in modern times. It seems that he took a vow of celibacy at the age of eight and remained faithful to it all his life. Although he wore a yellow robe, it was not of the traditional bhikkhu pattern, and he did not shave his head. He felt that the observance of all the vinaya rules would get in the way of his work, especially as he flew around the world. Neither the title nor the office became popular, but in this role, he "was the model for lay activism in modernist Buddhism." He is considered a bodhisattva in Sri Lanka. His trip to Bodh Gaya was inspired by an 1885 visit there by Sir Edwin Arnold, author of The Light of Asia, who soon started advocating for the renovation of the site and its return to Buddhist care. Arnold was directed towards this endeavour by Weligama Sri Sumangala Thera. At the invitation of Paul Carus, he returned to the U. S. in 1896, and again in 1902–04, where he traveled and taught widely. Dharmapala eventually broke with Olcott and the Theosophists because of Olcott's stance on universal religion. "One of the important factors in his rejection of theosophy centred on this issue of universalism; the price of Buddhism being assimilated into a non Buddhist model of truth was ultimately too high for him." Dharmapala stated that Theosophy was "only consolidating Krishna worship." "To say that all religions have a common foundation only shows the ignorance of the speaker; Dharma alone is supreme to the Buddhist." At Sarnath in 1933 he was ordained as a bhikkhu, and he died at Sarnath in December of that year, aged 68.

Діни қызмет

Жас Дхармапала полковник Олкотттың жұмысына көмектесті, әсіресе оның аудармашысы ретінде қызмет етті. Дхармапала Блаватская ханымға да жақын болды, ол оған пали тілін оқып, адамзаттың игілігі үшін жұмыс істеуге кеңес берді. Осы кезде ол өзінің атын Дхармапала («Дхарманың қорғаушысы» деген мағынаны білдіреді) деп өзгертті. 1891 жылы Аңагарика Дхармапала жаңадан қалпына келтірілген Махабодхи ғибадатханасына саяхат жасады, онда Сиддхартха Гаутама – Будда – Үндістанның Бодх-Гая қаласында ағартушылыққа қол жеткізді. Бұл жерде ол ғибадатхананың саива дінінің жұбысының қолында, Будда бейнесі индуисттік иконаға айналған және буддистерге құлшылық етуге тыйым салынғандығын көріп, қатты қайғырды. Осының нәтижесінде ол агитациялық қозғалысты бастады. Коломбодағы Маха-Бодхи қоғамы 1891 жылы құрылды, бірақ оның кеңсесі көп ұзамай келесі жылы Калькуттаға көшірілді. Оның басты мақсаттарының бірі – Будданың төрт ежелгі қасиетті жерлерінің ең бастысы Бодх-Гаядағы Махабодхи ғибадатханасын буддистердің бақылауына қайтару болды. Осы мақсатта Дхармапала ғасырлар бойы бұл жерді басқарып келген брахмандарға қарсы сот процесін қозғады. Дхармапаланың күш-жігерінің арқасында Кушинагардағы Будданың париниббанасы (денесінің өлімі) орны бұрынғы көптеген ғасырлар бойы болғандай, буддистер үшін қайтадан маңызды орынға айналды. 1890-шы жылдардағы Махабодхи қозғалысы Үндістанда буддизмнің құлдырауына Үндістандағы мұсылман билігін кінәлады. Аңагарика Дхармапала Үндістанда буддизмнің құлдырауының басты кінәсін мұсылман фанатизміне жүктеуден тартынбады. 1893 жылы Дхармапала Чикагодағы Діндердің әлемдік парламентіне «Оңтүстік буддизмінің» өкілі ретінде шақырылды, бұл термин сол кезде Тхеравадаға қолданылған. Сол жерде ол Свами Вивеканандамен танысып, жақсы қарым-қатынас орнатты. Свами Вивекананда сияқты ол да парламентте үлкен жетістікке жетіп, бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілікті. Ол отыздан ассан шағында әлемге әйгілі тұлға болып, келесі қырық жыл бойы әлемде саяхаттап, дәріс оқып, вихаралар құрды. Сонымен қатар, ол Цейлонға мектептер мен ауруханалар салуға, ал Үндістанға ғибадатханалар мен вихаралар салуға күш салды. Оның салған ғибадатханаларының ең маңыздысы Будданың алғашқы тәлім берген жері Сарнаттағы ғибадатхана болды. Үндістанға Гавай арқылы оралғанда, ол Мэри Э. Фостермен кездесті, ол эмоциялық проблемалары бар король Камехамеханың ұрпағы болды. Дхармапала буддалық әдістерді қолдана отырып, оны жұбатты; оның орнына ол оған бір миллион рупиядан астам (2010 жылы 2,7 миллион доллардан астам, бірақ Үндістанда еңбек ақының төмендігіне байланысты одан да көп) үлкен сыйлық берді. 1897 жылы Миранда де Соуза Канаварроны «Сангамитта әпкесі» ретінде Цейлонға мектеп құруға келді. Дхармапаланың көп томдық күнделіктері жарияланды, сондай-ақ ол өзінің естеліктерін де жазды.

The young Dharmapala helped Colonel Olcott in his work, particularly by acting as his translator. Dharmapala also became quite close to Madame Blavatsky, who advised him to study Pāli and to work for the good of humanity – which is what he did. It was at this time that he changed his name to Dharmapala (meaning "Guardian of the Dharma"). In 1891 Anagarika Dharmapala was on a pilgrimage to the recently restored Mahabodhi Temple, where Siddhartha Gautama – the Buddha – attained enlightenment at Bodh Gaya, India. Here he experienced a shock to find the temple in the hands of a Saivite priest, the Buddha image transformed into a Hindu icon and Buddhists barred from worship. As a result, he began an agitation movement. The Maha Bodhi Society at Colombo was founded in 1891 but its offices were soon moved to Calcutta the following year in 1892. One of its primary aims was the restoration to Buddhist control of the Mahabodhi Temple at Bodh Gaya, the chief of the four ancient Buddhist holy sites. To accomplish this, Dharmapala initiated a lawsuit against the Brahmin priests who had held control of the site for centuries. Due to the efforts of Dharmapala, the site of the Buddha's parinibbana (physical death) at Kushinagar has once again become a major attraction for Buddhists, as it was for many centuries previously. Mahabodhi Movement in 1890s held the Muslim rule in India responsible for the decay of Buddhism in India. Anagarika Dharmapala did not hesitate to lay the chief blame for the decline of Buddhism in India at the door of Muslim fanaticism. In 1893 Dharmapala was invited to attend the World Parliament of Religions in Chicago as a representative of "Southern Buddhism" – which was the term applied at that time to the Theravada. There he met Swami Vivekananda and got on very well with him. Like Swami Vivekananda, he was a great success at the Parliament and received a fair bit of media attention. By his early thirties he was already a global figure, continuing to travel and give lectures and establish viharas around the world during the next forty years. At the same time he concentrated on establishing schools and hospitals in Ceylon and building temples and viharas in India. Among the most important of the temples he built was one at Sarnath, where the Buddha first taught. On returning to India via Hawaii, he met Mary E. Foster, a descendant of King Kamehameha who had emotional problems. Dharmapala consoled her using Buddhist techniques; in return, she granted him an enormous donation of over one million rupees (over $2.7 million in 2010 dollars, but worth much more due to low labor costs in India). In 1897 he converted Miranda de Souza Canavarro who as "Sister Sanghamitta" came to establish a school in Ceylon. Dharmapala's voluminous diaries have been published, and he also wrote some memoirs.

Дхармапала, ғылым және протестанттық буддизм

Ғалым Гананат Обейескере ұсынған «Протестанттық буддизм» термині Дхармапаланың буддизмінің түріне жиі қолданылады. Ол екі жағынан протестанттық сипатта. Біріншіден, ол діни институттардан бостандық, жан-жақтылық еркі және жеке ішкі тәжірибеге назар аудару сияқты протестанттық идеалдардың ықпалында. Екіншіден, ол христиандық басымдығына, колониализмге және буддизмді әлсіретуге бағытталған христиандық миссионерлік қызметке қарсы наразылық болып табылады. «Оның ең маңызды ерекшелігі – қарапайым жандарға берілген мән». Ол Коломбо орталығындағы жаңа, сауатты, орта тап арасында пайда болды. «Буддистік модернизм» термині қазіргі заманға сай буддизмнің түрлерін сипаттау үшін қолданылады, көбінесе заманауи ойлаудың ықпалымен және буддистердің еуропалық немесе христиандық басымдығына қарсы тұру үшін бейімделінеді. Буддистік модернистер дәстүрлі буддизмнің кейбір аспектілерін баса назарлайды, ал басқаларын екінші орынға қояды. Буддистік модернизмнің кейбір ерекшеліктері: сангхаға қарағанда қарапайым жандардың маңыздылығы; рационалдылық және мистикалық және мифологиялық аспектілерге мән бермеу; қазіргі ғылыммен үйлесімділік (және оны күту); спонтандылыққа, шығармашылыққа және сезімге баса назар аудару; демократиялық, институттарға қарсы сипат; құлшылық пен рәсімдік амалдарға қарағанда медитацияға баса назар аудару.

Жазбаларды зерттеу

Дхармапаланың көптеген еңбектері «Анағарика Дхармапаланың тура жолға қайту: сөздері, мақалалары мен хаттарының жинағы» кітабында топтастырылған. (Ананда Гурге құрастырған. Коломбо, Білім және мәдениет министрлігі, 1965 жыл).

Дүниежүзі Буддаға қарыз (1893)

Бұл мақала 1893 жылдың 18 қыркүйегінде Чикагодағы Дүниежүзілік діндер парламентінің көп жұрт жиналған отырысында оқылды. Карьерасының осы бастапқы кезеңінде Дхармапала буддизмді батыс тыңдаушыларына ұғындыруға тырысты. Бұл сөйлесімде ғылым, еуропалық ағарту және христиандық туралы көп сілтемелер бар. Буддизмді оларға таныс ұғымдармен ұсынып, ол оның батыстың кез келген философиясынан артық екенін де меңзеп айтады. Одан бөлек, ол Ашока кезіндегі идеалды буддалық мемлекеттік құрылысы мен Будданың үй иелері үшін арналған әдеп нормаларын талқылауға көп уақыт арнайды.

Буддизмнің конструктивті оптимизмі (1915)

Буддизм Батыста, әсіресе христиан миссионерлері тарапынан көбінесе зұлымдыққа толы, мәнсіздікке ұқсас және бейкүнделік ретінде бейнеленді. Дхармапаланың басты мақсатының бірі осындай пікірлерге қарсы тұру болды, және бұл мәселе осы эсседе ерекше айқындылықпен көрінеді.

Будданың хабары (1925)

Карьерасының кейінгі кезеңдерінде Дхармапаланың христиан дініне қарсы айқын және күшті үні көрінеді. Дхармапаланың жағдайын түсіну үшін Ұлыбританияның Цейлонды отарлауы және ондағы христиан миссионерлерінің болуы ескерілуі керек. Бұл жұмыс жоғарыда сипатталған "Протестанттық буддизмнің" жақсы мысалы болып табылады.

Буддизм көзқарасы бойынша эволюция (1926)

Дарвиннің эволюция теориясы Дхармапаланың өмір кезеңінде ғылымның ең соңғы жетістігі болды. Буддизмнің қазіргі ғылыммен сәйкес екенін көрсетуге тырысқандықтан, ол эволюция мәселесіне ерекше назар аударды.

Сингаль буддалық ұлтшылдыққа қосқан үлесі

Дхармапала 19 ғасырда буддизмнің қайта жандануына зор үлес қосушылардың бірі болды, бұл буддистік мекемелердің (мектептер, YMBA және т.б.) миссионерлердің мекемелерімен шайкес болуына және 20 ғасырдағы тәуелсіздік қозғалысына әкелді. ДеВотта оның риторикасын төрт негізгі ұстанымға бөліп сипаттайды: "(i) Мақтау – буддизм мен сингалдық мәдениетке; (ii) Айыптау – британдық империалистерге, сондай-ақ олар үшін жұмыс істегендерге, оның ішінде христиандарға; (iii) Қорқыныш – Шри-Ланкадағы буддизмнің жойылу қаупі бар екендігіне; және (iv) Үміт – жаңарған сингалдық буддизмнің үстемдігіне" (78). Ол бұл үш ұстанымды қоғамдық сөйлесінде көрнекті түрде бейнеледі:

Кейінгі өмірі

Өмірінің соңғы жылдарында ол 1931 жылы Цейлонға сапар шекті, осы сапар барысында "Дхармапала қоры" құрылды. Сол жылы ол Шри Девамитта Дхармапала есімімен буддалық монахқа бекітілді. Екі жыл өткен соң ол жоғары тұрпатқа ие болды. 1933 жылдың 29 сәуірінде ол Үндістанның Уттар-Прадеш штатындағы Сарнат қаласындағы Мулагандахкути Вихараясында қайтыс болды.

Мұра

2014 жылы Үндістан мен Шри-Ланка Дхармапаланың 150 жылдығын тойлауға арналған пошта маркаларын шығарды, ал Шри-Ланканың Орталық банкі ескерткіш монета шығарды. Коломбо қаласында оның құрметіне "Анагарика Дхармапала Маватха" (Анагарика Дхармапала көшесі) деп аталған көше бар. Дхармапаланың өмір тарихына арналған "Анагарика Дхармапала Шриматано" көркем фильмі 2014 жылы шықты, онда Палита Силва оның рөлін сомдады.