Діни өмір салты мен тақуалылық

Кіріспе

Діни өмір салты

Монахтық (; ), сондай-ақ монахтық немесе монахтық деп те аталады, – адамның дүниелік тірліктерден бас тартып, өзін толығымен рухани еңбекке арнауымен сипатталатын діни өмір салты. Монахтық өмір көптеген христиан шіркеулерінде, әсіресе католик, православие және англикан дәстүрлерінде, сондай-ақ буддизм, индуизм және джайнизм сияқты басқа да діндерде маңызды рөл атқарады. Басқа діндерде монахтық сынға ұшырап, Ислам және Зороастризм сияқты діндерде қабылданбайды, немесе қазіргі яһуди дініндегідей, маргиналды рөл атқарады. Көптеген монахтар аббаттықтарда, монастырьларда немесе скиттерде тұрып, өздерін әлемнен оқшаулайды, егер олар қайыршылық немесе миссионерлік ордендерге жатпаса.

Буддизм

Сангха немесе Будда өмір сүрген кезеңде құрылған буддалық бхикшу қауымы (пали тілінде бхикку, санскрит тілінде бхикшу, «тіршілік үшін садақа жинаушы» деген мағынаны білдіреді) және алғашқы бхиккунилер (әйел монахтар) 2500 жылдан астам бұрын Будда Гаутаманың өмірлік кезеңінде пайда болды. Бұл қауымдық монахтық өмір салты, Будданың өзі зерттеген, ертерек кезеңдердегі саяхат аскеттерінің өмір салтынан өркендеді. Бастапқыда бұл өмір салты көбінесе усақ-түйекке бөлінген, немесе оңашаланған сипатта болды. Бхикшулар мен бхиккунилердің мүлкінің ең азы болуы күтілді, оны мирян қауымы ерікті түрде қамтамасыз етуі керек еді. Мирян жақтастары бхикшуларға күнделікті тамақпен және қажет болған жағдайда баспанамен қамтамасыз етті. Буддистік монахтық орден ерлер бхикшулар жиналысынан және әйелдер бхиккунилер жиналысынан тұрады. Бастапқыда тек ерлерден құралған бұл қауым, Будданың анасы Махапраджапати өмір сүруге рұқсат сұрап, оны алғаннан кейін әйелдерді де қабылдады. Бхикшулар мен бхиккунилер буддалық қауымда әртүрлі рөлдерді атқаруы керек. Ең алдымен, олар қазіргі буддизм деп танылатын доктринаны және тәртіпті сақтауы керек. Олар сондай-ақ миряндар үшін өмір сүрудің нақты үлгісін көрсетуі керек және мирян жақтастары үшін «ерекшелік алаңы» ретінде қызмет етуі керек – сыйлықтар мен қолдау көрсету арқылы оларға еңбектің нәтижесін табуға мүмкіндік беру. Миряндардың қолдауына жауап ретінде бхикшулар мен бхиккунилер буддалық доктринаны зерттеуге, медитация жасауға және жақсы моральдық мінез-құлықты сақтауға бағытталған қанағаттандырылмайтын өмір сүруі керек. Ол діни ережелермен (мысалы, Әулие Василий ережесі, Әулие Бенедикт ережесі) және қазіргі заманда монахтық өмір салтының түрлері бар тиісті апостолдық христиан шіркеулерінің шіркеу заңдарымен реттеледі. Христиан монахтары монахтық өмірді Құдайдан келген шақыру ретінде қабылдайды. Оның мақсаты – Мәсіхтің өмірін мүмкіндігінше ұстану және өлімнен кейін мәңгілік өмірге қол жеткізуге дайындалу. Монахтардың атаулары христиан конфессияларына байланысты әртүрлі. Рим католиктері мен англикандықтар монахтар мен монахтарды бауыр (немесе дін қызметкері ретінде тағайындалған болса, әке) немесе ана, әпке деп атаса, шығыс православиеде оларды әке немесе ана деп атайды. Монахтық өмірді ұстанған әйелдер әдетте монахтар, діни әпкелер немесе сирек кездесетін канонисттер деп аталады, ал монахтар монахтар, монахтар немесе бауырлар деп аталады. Төртінші және бесінші ғасырларда монахтық әйелдерге дәстүрлі өмір салтынан, мысалы, некеден және бала туудан босатылып, Құдайға арналған өмір сүруге мүмкіндік берді. Күнделікті ережелер мен өмір салтына қатысты нұсқауларға сүйене отырып, монахтық әйелдерге рухани тәуелсіздік берілді. Сондай-ақ, әйелдер монахтық қозғалысты дамыту мен қаржыландыруда маңызды рөл атқарды. Монастырлар монахтар мен монахтар үшін қоғамдық өмір сүру кеңістігі ретінде қызмет етті, олардың көпшілігі Шөл Аталарынан шыққан тәжірибелерге мойынсұнбаушылық үшін жазалау ережелерінің әртүрлі деңгейлерімен жұмыс істеді, бұл параметрлерді жоғары тұрған адам (Әке/Ана) басқарды. Әйелдер монахтық қауымдарының іс-әрекеттері әртүрлі болғанымен, оларды дұға, ой жүгірту және басқаларға қызмет етуге деген берік ұмтылыс біріктірді. Мысырдағы монахтық дәстүрдің дамуына ықпал еткен Шенуте Атриптің ілімі және монахтық өмір туралы жазған еңбектері монахтарда да қолданылды. Кейде ерлер қауымына ғана қатысты деп, ерлер жынысында жазылған, бірақ Шенуте ерлер мен әйелдер қауымдарын қамтитын федерацияға басшылық еткен. Кейіннен 379 жылы Иерусалимде әйелдер үшін алғашқы монахтық орталықты Киелі Мелания ақсақал құрды. Бұл тарихтың маңызды сәті болды: одан бұрын әйелдер монахтық орталықтары тек ерлер монахтық орталықтарына қосымша болды, бірақ әйелдер аскеттерінің тарихы біздің заманымыздың 5-ші ғасырында өмір сүрген Мысырдың қасиетті Мариясы сияқты ең ерте танылған әйел аскет пионерлеріне дейін жетеді. Төртінші ғасырдағы Мысырда христиандар рухани жаңару және Құдайға қайта оралу мақсатында («Шөлдік теология» рухында) оңашаланған өмір салтына шақырылған деп санады. Афанасийдің айтуынша, Ұлы Антоний ертедегі «ермектік монахтардың» бірі болған. Әсіресе Таяу Шығыста аралаушылық монахтық ортағасырдың аяғында сириялық христиандықтың құлдырауына дейін кең тараған. 318 жылы Қасиетті Пахомий өзінің көптеген ізбасарларын алғашқы христиандық монахтық орталығына ұйымдастыра бастады. Көп ұзамай осындай мекемелер бүкіл Мысыр шөлінде және Рим империясының шығыс жартысында құрылды. Шығыстағы ең танымал монахтық орталықтар: Әулие Антоний монахтығы, әлемдегі ең көне христиан монахтық орталықтарының бірі. Мар Авгин Нисибис қаласының үстіндегі Изла тауында монахтық орталық құрды (шамамен 350 ж.), және осы монахтық орталықтан монахтық дәстүр Месопотамия, Парсы, Армения, Грузия және тіпті Үндістан мен Қытайға тарады. Әулие Саббас қасиетті кісі Иудея шөліндегі монахтарды Вифлеемге жақын монахтық орталыққа ұйымдастырды (483 ж.), қазір Мар Саба деп белгілі, ол Шығыс православие шіркеулерінің барлық монахтық орталықтарының анасы саналады. Әулие Екатерина монахтығы 527 және 565 жылдар арасында Мысырдағы Синай түбегінде Император Юстиниан I бұйрығымен құрылды. Батыста ең маңызды даму монахтық қауымдастықтар үшін ережелер жазылған кезде болды, Әулие Василий ережесі бірінші болып есептелді. Шебер ережесінің нақты мерзімі белгісіз. Ол Италиядағы Монте Кассинодағы монастыры үшін (шамамен 529 ж.) Бенедикт Нурсийский құрған Әулие Бенедикт ережесінен бұрын пайда болған деп саналады, және ол Әулие Бенедикт орденінің құрамындағы басқа Бенедикт монахтық орталықтарын құрды. Ол орта ғасырлар бойы ең көп қолданылатын ереже болды және бүгінге дейін қолданылып келеді. Августин ережесі, қысқалығына байланысты, әртүрлі қауымдастықтар, әсіресе тұрақты канондар тарапынан қабылданды. Шамамен 12-шы ғасырда францискан, кармелит, доминикан, сервит ордендері (Құдайдың қызметшілерін қараңыз) және августин кедейлер ордендері монахтық орталықтарда оңашаланудың орнына қалалық монастырьларда халық арасында өмір сүруді таңдады. 1277 жылы Германияның Эрфурт қаласында Әулие Августин монахтығы құрылды, көптеген тарихшылар мен теологтар оны «Реформацияның алқабы» деп санайды, өйткені 1505 жылдан 1511 жылға дейін Мартин Лютер монах ретінде осы жерде өмір сүрді. Бүгінде христиан монахтығының жаңа формалары, олардың көпшілігі экюменикалық сипатта, Италиядағы Бозе монахтық қауымдастығы, Еуропа бойынша Иерусалим монахтық бауырластықтары, Англо-кельттік Нативист қоғамы, Франциядағы Тайзе қауымдастығы, Нью-Йорктегі Жаңа Скит Шығыс православие монахтық орталықтары және негізінен Евангелист протестанттық Жаңа Монахтық сияқты әртүрлі жерлерде дамып келеді.

The Sangha or community of ordained Buddhist bhikkhus (Pali bhikkhu, like Sanskrit bhikṣu, means 'beggar; one who lives by alms'), and original bhikkhunīs (nuns) were founded by Gautama Buddha during his lifetime over 2500 years ago. This communal monastic lifestyle grew out of the lifestyle of earlier sects of wandering ascetics, some of whom the Buddha had studied under. It was initially fairly eremitic or reclusive in nature. Bhikkhus and bhikkunis were expected to live with a minimum of possessions, which were to be voluntarily provided by the lay community. Lay followers also provided the daily food that bhikkhus required, and provided shelter for bhikkhus when they needed it. The Buddhist monastic order consists of the male bhikkhu assembly and the female bhikkhunī assembly. Initially consisting only of males, it grew to include females after the Buddha's stepmother, Mahaprajapati, asked for and received permission to live as an ordained practitioner. Bhikkhus and bhikkhunis are expected to fulfill a variety of roles in the Buddhist community. First and foremost, they are expected to preserve the doctrine and discipline now known as Buddhism. They are also expected to provide a living example for the laity, and to serve as a "field of merit" for lay followers—providing laymen and women with the opportunity to earn merit by giving gifts and support to the bhikkhus. In return for the support of the laity, bhikkhus and bhikkhunis are expected to live an austere life focused on the study of Buddhist doctrine, the practice of meditation, and the observance of good moral character. It has come to be regulated by religious rules (e. g. the Rule of St Basil, the Rule of St Benedict) and, in modern times, the Church law of the respective apostolic Christian churches that have forms of monastic living. The Christian monk embraces the monastic life as a vocation from God. His objective is to imitate the life of Christ as far as possible in preparation for attaining eternal life after death. Titles for monastics differ between the Christian denominations. In Roman Catholicism and Anglicanism, monks and nuns are addressed as Brother (or Father, if ordained to the priesthood) or Mother, Sister, while in Eastern Orthodoxy, they are addressed as Father or Mother. Women pursuing a monastic life are generally called nuns, religious sisters or, rarely, canonesses, while monastic men are called monks, friars or brothers. During the fourth and fifth century monasticism allowed women to be removed from traditional lifestyles such as marriage and childbearing to live a life devoted to God. Guided by daily rules and lifestyle guidelines, monasticism afforded women great spiritual autonomy. Women also played a crucial role in promoting and financing the monastic movement. Monasteries served as a space for communal living for monks and nuns many operated under different ranges of severity for rules and punishment of disobedience towards practices that largely originated from the Desert Fathers, these parameters were administer by a superior (Father/Mother). While the practices of female monastic communities varied, they were united by a commitment to a life of prayer, contemplation, and service to others. Teachings from Shenoute of Atripe, an influential figure in the development of the monastic tradition in Egypt and for his writings on monastic life were also implemented throughout monasteries. Sometimes written in the masculine gender as if exclusively applicable to the male congregations, despite the fact Shenoute commanded a federation that included both male and female congregations. Later, during 379 CE the first monastery for women was founded in Jerusalem by Saint Melania the Elder. This was a significant moment in history: before then, female monasteries were solely adjunct to male monasteries, although the history of female ascetics predates even the earliest recognized female ascetic pioneers, such as Saint Mary of Egypt, who lived during the 5th century CE. In fourth century Egypt, Christians felt called to a more reclusive or eremitic form of living (in the spirit of the "Desert Theology" for the purpose of spiritual renewal and return to God). Saint Anthony the Great is cited by Athanasius as one of the early "Hermit monks". Especially in the Middle East, eremitic monasticism continued to be common until the decline of Syriac Christianity in the late Middle Ages. Around 318 Saint Pachomius started to organize his many followers in what was to become the first Christian cenobitic or communal monastery. Soon, similar institutions were established throughout the Egyptian desert as well as the rest of the eastern half of the Roman Empire. Notable monasteries in the East include:
Monastery of Saint Anthony, one of the oldest Christian monasteries in the world. Mar Awgin founded a monastery on Mt. Izla above Nisibis in Mesopotamia (c. 350), and from this monastery the cenobitic tradition spread in Mesopotamia, Persia, Armenia, Georgia and even India and China. St. Sabbas the Sanctified organized the monks of the Judean Desert in a monastery close to Bethlehem (483), now known as Mar Saba, which is considered the mother of all monasteries of the Eastern Orthodox churches. Saint Catherine's Monastery was founded between 527 and 565 in the Sinai Peninsula, Egypt by order of Emperor Justinian I. In the West, the most significant development occurred when the rules for monastic communities were written down, the Rule of St Basil being credited with having been the first. The precise dating of the Rule of the Master is problematic. It has been argued that it antedates the Rule of Saint Benedict created by Benedict of Nursia for his monastery in Monte Cassino, Italy (c. 529), and the other Benedictine monasteries he had founded as part of the Order of St Benedict. It would become the most common rule throughout the Middle Ages and is still in use today. The Augustinian Rule, due to its brevity, has been adopted by various communities, chiefly the Canons Regular. Around the 12th century, the Franciscan, Carmelite, Dominican, Servite Order (see Servants of Mary) and Augustinian mendicant orders chose to live in city convents among the people instead of being secluded in monasteries. St. Augustine's Monastery, founded in 1277 in Erfurt, Germany is regarded by many historians and theologians as the "cradle of the Reformation", as it is where Martin Luther lived as a monk from 1505 to 1511. Today new expressions of Christian monasticism, many of which are ecumenical, are developing in various places such as the Bose Monastic Community in Italy, the Monastic Fraternities of Jerusalem throughout Europe, the Anglo Celtic Society of Nativitists, the Taizé Community in France, the Eastern Orthodox monasteries of New Skete, New York, and the mainly Evangelical Protestant New Monasticism.

Джайнизм

Джайнизмде монахтыққа қолдау көрсетіліп, құрметтеледі. Монастықтың ережелері өте қатаң. Джайнизм аскети тұрақты үйі де, мүлкі де болмайды, Чатурмас айларынан басқа уақытта жалаң аяқпен бір жерден екінші жерге көшіп-қонып жүреді. Олардың өмір салты көптеген шектеулерге байланысты қиынға соғады. Олар көлік құралдарын пайдаланбайды және қашықтығына қарамастан, бір жерден екінші жерге жалаң аяқпен барады. Олар ешқандай материалдық затқа ие болмайды, тіпті телефон, электр сияқты қарапайым да қызметтерді де қолданбайды. Олар тамақ дайындамайды және тек адамдар сыйлаған тамақпен ғана күн көреді.

Иудаизм

Яһуди діні салтбастылық пен кедейлікті монахтардың идеалына бағындырмайды. Керісінше, Тораның барлық бұйрықтары – физикалық әлемді қасиеттендіру құралы. Бағал Шем Товтың үйретулері арқылы тарағандай, рұқсат етілген дене қуаныштарын іздеу «Құдайға қуанышпен қызмет етудің» жолы ретінде ынталандырылады (Екінші заң, 28:47). Дегенмен, Екінші ғибадатхананың қирауына дейін, шамамен екі мың жыл бұрын, нәзирлік серт беру діннің кең таралған ерекшелігі болды. Назирейлер (і.ж.) жүзім өнімдерін, шаш кесуді және өлгендермен қарым-қатынастың барлығынан бас тартты. Алайда, олар қоғамнан оқшауланбады, үйленуге және мүлікке ие болуға рұқсат етілді. Көп жағдайда нәзирлік серт белгілі бір мерзімге берілетін және тұрақты болмайтын. Қазіргі еврей тілінде «назир» термині көбінесе яһуди емес монахтарды білдіреді. Еврей қауымдастықтары арасындағы ерекшелік – Эфиопияның Бета Исраэль қауымының монахтық өмірі, ол 15 ғасырға дейін соққан деп есептеледі. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі еуропалық ашкенази яһуди қауымдастықтарында кейбір адамдар зұттылықтың бір түрін ұстанды. Оның басты көрінісі – пришут, яғни үйленген Талмуд студентінің үйінен және отбасынан бас тартып, басқа қала немесе кенттегі коллельде оқу үшін өз еркімен шеттеуге шығуы. Бұл практика көбінесе Перушимдермен байланысты болды, бірақ оларға ғана тән емес. Ессейлер (қазіргі еврей тілінде емес, бірақ ежелгі еврей тілінде: אִסִּיִים, Isiyim; грек тілінде: Εσσηνοι, Εσσαιοι, немесе Οσσαιοι; Essēnoi, Essaioi, немесе Ossaioi) б.з.б. 2 ғасырдан б.з. 100 жылына дейін гүлденген яһуди сектасы болды. Кейбір ғалымдар олардың Задокит дін қызметкерлерінен бөлініп шыққанын айтады. Фарисейлер мен саддукейлерден (сол кездегі басқа екі ірі секта) әлдеқайда аз болғандықтан, Ессейлер түрлі қалаларда өмір сүрді, бірақ зұттылыққа, ерікті кедейлікке, күнделікті микваға батыруға және дүниелік ләззаттардан, соның ішінде (кейбір топтар үшін) некеден бас тартуға арналған қауымдық өмірге жиналды. Сол дәуірдегі көптеген бөлек, бірақ байланысты діни топтар мистикалық, эсхатологиялық, мессиалық және зұттылық сенімдерді ортақ бөлісті. Әртүрлі ғалымдар бұл топтарды «Ессейлер» деп атайды. Иосиф Флавий Ессейлердің көп болғанын және мыңдаған адамның Рим Яһудеясында тұрғанын жазды. Ессейлер қазіргі заманда Өлі теңіздің шиыршықтары деп белгілі болған діни құжаттардың кең тобының табылуы арқасында танымал болды, олар Ессейлердің кітапханасы деп саналады, бірақ оларды Ессейлер жазғанын дәлелдейтін ешқандай дәлел жоқ. Бұл құжаттарға еврей Библиясының көптеген сақталған көшірмелері кіреді, олар Мәсіхке дейін 300 жылдан бастап 1946 жылы табылғанға дейін қол сұқпаған. Алайда, кейбір ғалымдар Ессейлер Өлі теңіздің шиыршықтарын жазды деген пікірге қарсы шығады. Израильдің көрнекті ғалымы Рейчел Элиор тіпті Ессейлердің бар екеніне күмән келтіреді. Сенімсіз дереккөз: 2009 жылғы наурыз.

Judaism does not encourage the monastic ideal of celibacy and poverty. To the contrary—all of the Torah's commandments are a means of sanctifying the physical world. As further disseminated through the teachings of the Yisrael Ba'al Shem Tov, the pursuit of permitted physical pleasures is encouraged as a means to "serve God with joy" (Deut. 28:47). However, until the Destruction of the Second Temple, about two thousand years ago, taking Nazirite vows was a common feature of the religion. Nazirite Jews (in ) abstained from grape products, haircuts, and contact with the dead. However, they did not withdraw from general society, and they were permitted to marry and own property; moreover, in most cases a Nazirite vow was for a specified time period and not permanent. In Modern Hebrew, the term "Nazir" is most often used to refer to non Jewish monastics. Unique among Jewish communities is the monasticism of the Beta Israel of Ethiopia, a practice believed to date to the 15th century. A form of asceticism was practiced by some individuals in pre–World War II European Ashkenazi Jewish communities. Its principal expression was prishut, the practice of a married Talmud student going into self imposed exile from his home and family to study in the kollel of a different city or town. This practice was associated with, but not exclusive to, the Perushim. The Essenes (in Modern but not in Ancient Hebrew: אִסִּיִים, Isiyim; Greek: Εσσηνοι, Εσσαιοι, or Οσσαιοι; Essēnoi, Essaioi, or Ossaioi) were a Jewish sect that flourished from the second century BC to AD 100 which some scholars claim seceded from the Zadokite priests. Being much fewer in number than the Pharisees and the Sadducees (the other two major sects at the time), the Essenes lived in various cities but congregated in communal life dedicated to asceticism, voluntary poverty, daily immersion (in mikvah), and abstinence from worldly pleasures, including (for some groups) marriage. Many separate but related religious groups of that era shared similar mystic, eschatological, messianic, and ascetic beliefs. These groups are collectively referred to by various scholars as the "Essenes". Josephus records that Essenes existed in large numbers, and thousands lived throughout Roman Judaea. The Essenes have gained fame in modern times as a result of the discovery of an extensive group of religious documents known as the Dead Sea Scrolls, which are commonly believed to be the Essenes' library—although there is no proof that the Essenes wrote them. These documents include multiple preserved copies of the Hebrew Bible which were untouched from as early as 300 years before Christ until their discovery in 1946. Some scholars, however, dispute the notion that the Essenes wrote the Dead Sea Scrolls. Rachel Elior, a prominent Israeli scholar, even questions the existence of the Essenes. Unreliable source: date=March 2009

Сикхизм

Сикхтер құмарлықты күнә деп есептегенмен, сонымен бірге адам үй шаруасының өмірін сүру арқылы моральдық жауапкершілікті мойындауы керектігін айтады. Сикх діні бойынша, үй шаруасы болып тұрып Құдайға бет бұру, аскет болудан артық. Сикхтердің пікірінше, аскеттер дұрыс жолда емес. Гуру Нанак Горахматаға барғанда, ол бірнеше йогилермен аскетизмнің нағыз мағынасын талқылады. «Аскетизм – аскетикалық киімде емес, не жүріп жүретін таяқта, не күлде. Аскетизм – сырғада, шашын қырқуда, не соқпақта емес. Аскетизм – ластықтардың арасында таза болуда. Аскет – тек сөзбен ғана емес, әрбір адамға бірдей қараушы. Аскет болу – зираттарға бару, саяхаттау, не қасиетті орындарда шомылу емес. Аскетизм – ластықтардың арасында тазалықты сақтау». – деді Гуру Нанак.