Кіріспе

Кариб теңізінің тарихы 15 ғасырдан бері Еуропа елдерінің отаршылдық күресінде аймақтың маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Қазіргі заманда да ол стратегиялық және экономикалық тұрғыдан маңызды болып табылады. 1492 жылы Христофор Колумб Кариб теңізіне қонды және аймақты Испанияның иелігі деп жариялады. Келесі жылы Кариб бассейнінде алғашқы испандық елді мекендер құрылды. XVI ғасырдың басында испандықтардың ацтектер мен инка империяларын бағындыруы Мексика мен Перуды испандық зерттеулер мен қоныстану үшін тартымдырақ еткенімен, Кариб теңізі стратегиялық маңыздылығын сақтап қалды. 1620-1630 жылдардан бастап, испандық емес қаракшылар, саудагерлер және қоныс аударушылар Испания назарынан тыс қалған Кариб аралдарында тұрақты колониялар мен сауда бекеттерін құрды. Мұндай колониялар Багама аралдарынан солтүстік-батыста Тобaгоға дейін оңтүстік-шығыста Кариб теңізіне тарады. Бұдан әрі, осы кезеңде француз және ағылшын қаракшылары Тортуга аралына, Испаниоланың (Гаити және Доминикан Республикасы) солтүстік және батыс жағалауларына, содан кейін Ямайкаға қоныстанды. 1898 жылғы испан-американ соғысынан кейін Куба және Пуэрто-Рико аралдары енді Жаңа әлемдегі испан империясының құрамына кірмеді. 20 ғасырда Кариб теңізі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, соғыстан кейінгі отаршылдықтан құтылу толқынында және коммунистік Куба мен АҚШ арасындағы шиеленісте қайтадан маңызды рөл атқарды. Жергілікті халықтардың еңбегін пайдалану және олардың демографиялық құлдырауы, құл африкалықтардың мәжбүрлі түрде көшірілуі, еуропалықтардың, қытайлықтардың, Оңтүстік Азиялықтардың және басқалардың көшіп келуі, сондай-ақ 16 ғасырдан бері әлемдік державалар арасындағы бәсекелестік Кариб тарихына оның көлеміне сәйкес келмейтін үлкен әсер етті. Көптеген аралдар отаршылдық биліктен тәуелсіздік пен егемендікке қол жеткізді, ал басқалары АҚШ сияқты ірі державалармен ресми саяси байланыстарды сақтап қалды. Кариб теңізін Атлант әлеміне және әлемдік экономикалық жүйеге біріктірген алғашқы экономикалық құрылым қазіргі Кариб аймағына әсерін тигізуде.

Еуропалық байланысқа дейін

1492 жылы еуропалықтармен байланыс орнаған кезде Кариб аралдарында әртүрлі жергілікті тайпалар тығыз қоныстанған. Жақындағы ғылыми зерттеулер аралдар халқының шығу тегі мен эволюциясын толық кезеңде зерттеді. Қазіргі геологиялық дәуірдің басында, голоцен дәуірінде, Оңтүстік Американың солтүстік бөлігін шағын ойыншылар, балықшылар және жинаушылар тобы мекендеген. Бұл топтар көбінесе әртүрлі орталарда өсімдіктер мен жануарлардың кең ауқымды ресурстарын пайдалану үшін жылдам жылжып, кейде жартылай тұрақты лагерьлерде тұратын. Археологиялық мәліметтер Тринидадтың б.з.д. 9000/8000 жылдары ең ерте қоныстанған Кариб аралы болғанын көрсетеді. Дегенмен, алғашқы қоныстанушылар Тринидадқа Оңтүстік Америкамен құрлық көпірлері арқылы байланысқан кезде келген болуы мүмкін. Тринидад б.з.д. 7000/6000 жылдары, голоценнің ерте кезеңінде ғана материктің бөлігі емес, аралға айналды, себебі теңіз деңгейі шамамен 60 метрге көтерілді, бұл климаттың өзгеруіне байланысты болуы мүмкін. Сонымен, Тринидад – Оңтүстік Америка материгінен жүздеген немесе мыңдаған шақырым теңізден өтусіз, Кариб теңізіндегі жергілікті халықтардың отарлауға мүмкіндік алған жалғыз аралы. Тринидадтағы ең ерте негізгі қоныстар Банвари Трейс және Сент-Джондағы қабықша жинағы, олар б.з.д. 6000 және 5100 жылдар аралығында дауланған. Екі қабықша жинағы да адамдар қолданған қабықшалардың кең жинағын көрсетеді, олар оларды тамақ ретінде пайдаланған және тас және сүйек құралдарын қолданған. Олар Ортоироид археологиялық дәстүріне жатады деп саналады, ол Тринидадтың Майаро қаласындағы ұқсас, бірақ жақындағы Ортоар жерінің атымен аталған. Ғалымдар Кариб теңізінің ежелгі тарихын әртүрлі "дәуірлерге" жіктеуге тырысты, бұл қиын және даулы міндет. 1970 жылдары археолог Ирвинг Рауз археологиялық мәліметтерге негізделген Кариб теңізінің ежелгі тарихын жіктеу үшін үш "дәуірді" анықтады: лит, архаикалық және керамикалық дәуір. Кариб теңізінің ежелгі тарихы туралы қазіргі әдебиетте бұл үш термин әлі де қолданылады, бірақ олардың пайдалылығы мен анықтамасы туралы көп дау бар. Жалпы алғанда, лит дәуірі Америкадағы адам эволюциясының алғашқы кезеңі және тас кескіштің алғаш рет қолданылған кезеңі болып саналады. Архаикалық дәуір аң аулау, балық аулау, жинау және жабайы азық-түлік өсімдіктерін басқаруды біріктіретін арнайы тіршілік ету бейімделулерімен сипатталады. Керамикалық дәуірдегі қауымдар керамика жасады және шағын ауыл шаруашылығын жүзеге асырды. Тринидадтан басқа, Кариб теңізіндегі алғашқы аралдар архаикалық дәуірде б.з.д. 3500-3000 жылдар аралығында қоныстанған. Бұл кезеңдегі археологиялық орындар Барбадос, Куба, Кюрасао және Сент-Мартинде, содан кейін Испания және Пуэрто-Рикода табылған. Бұл қоныстану кезеңі көбінесе Ортоироид мәдениетімен байланысты. 800 және 200 жылдар аралығында Кариб аралдары арқылы жаңа көшіп-қону тобы кеңейді: Саладоидтар. Бұл топ Венесуэладағы Саладеро жерінің атымен аталған, онда олардың ерекше қыш ыдыстары (әдетте қызыл боялған дизайнның үстінде ақпен ерекшеленеді) алғаш рет анықталған. Кариб теңізіне қыш құмырасы мен өсімдіктерді үйретуді енгізу көбінесе Саладоид топтарына жатқызылады және керамикалық дәуірдің басталуы деп саналады. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, Саладоидтар келгенге дейін кейбір архаикалық Кариб халықтарында егіншілік пен қыш бұйымдары болған. Кариб аралдарының көп бөлігі Архаикалық және Керамикалық дәуірлерде қоныстанғанмен, кейбір аралдарға әлдеқайда кейіннен барған. Ямайкада 600 жылға дейін белгілі қоныстар болмаған, ал Кайман аралдарында еуропалықтар келгенге дейін қоныстар болған жоқ. Тринидадты отарлаудан кейін, бастапқыда Саладоид топтары Пуэрто-Рикоға дейін аралдан аралға көшкен деп айтылған, бірақ қазіргі зерттеулер осы баспалдақ үлгісінен шығып, оңтүстікке қарай бағыт гипотезасына қарай қозғалады. Оңтүстікке қарай бағыт гипотезасы солтүстік Антиль аралдарына тікелей Оңтүстік Америкадан көшіп келген, содан кейін Кіші Антиль аралдарына қарай оңтүстікке қарай жылжыған. Бұл гипотеза радиоуглеродты даталау және теңізшілікті симуляциялау арқылы расталды. Материктен солтүстік Антиль аралдарына көшудің алғашқы түрткілерінің бірі - жоғары сапалы материалдарды, мысалы, кремнийді іздеу болуы мүмкін. Антигуадағы Флинт шығанағы Кіші Антиль аралдарындағы жоғары сапалы кремнийдің ең жақсы белгілі көзі. Антигуадан алынған кремнийдің көптеген басқа Кариб аралдарында болуы осы материалдың Контактіге дейінгі кезеңдегі маңыздылығын көрсетеді. 650-800 жылдар аралығында материкте де, көптеген Кариб аралдарында да маңызды мәдени, әлеуметтік-саяси және ритуалдық өзгерістер болды. Саладоид өзара әрекеттесу аймағы жылдам ыдырады. Бұл кезең климаттың өзгеруімен сипатталады. Ғасырлар бойы мол жауын-шашынмен алмастырылған ұзақ құрғақшылықтар мен дауылдардың жиілеуі. Жалпы алғанда, Кариб халқы өсті, қауымдастар шашыраңқы жеке ауылдардан қоныс орындарының шоғырлануына айналды. Ауыл шаруашылығы белсенділігі артты. Мәдени материалдарды талдау Саладоид кезеңінен кейін аралдар арасындағы байланыстардың күшейгенін де көрсетті. 800 жылдан кейінгі кезең мәртебелік айырмашылықтар мен иерархиялық қоғамның дамуына, жетістікке жеткен басшылықтан тағайындалған басшылыққа өтуге байланысты өткел кезеңі ретінде қарастырылуы мүмкін. 1200 жылдан кейін бұл процесс Кариб қоныстарын үлкен Антиль қоғамының дамитын әлеуметтік-саяси құрылымына сіңіру арқылы тоқтатылды. Бұл процесс жергілікті қауымдастардың көбінесе тәуелсіз даму жолдарын бұзды және ірі масштабтағы әлеуметтік-саяси өзгерістердің басталуын білдірді. Тринидадта Кариб тілінде және Аравак тілінде сөйлейтін топтар тұрды. ДНК зерттеулері Контактіге дейінгі жергілікті тарих туралы дәстүрлі түсініктерді өзгертті. 2003 жылы Пуэрто-Рико университетінің Маягуэс қаласындағы генетик Хуан Мартинес Крузадо Пуэрто-Риконың қазіргі халқының ДНК-сын зерттеуге арналған аралдық зерттеу жүргізді. Пуэрто-Рикалықтардың тегінің басымдығы испандық этностық шығу тегінен, африкалық тектен және алыс және аз маңызды жергілікті тектен тұрады деп есептелді. Мартинес Крузадоның зерттеуі Пуэрто-Рикалықтардың 61%-ының митохондриялық ДНК-сы американдық, 27%-ы африкалық және 12%-ы кавказдық екенін көрсетті. National Geographic-ке сәйкес, "Таң қалдыратын жайттардың бірі – Кариб теңізінің түпкілікті тұрғындарының көп бөлігі 1492 жылы басталған испандық шапқыншылықтан мың жыл бұрын Оңтүстік Америкадан келген жаңа адамдармен жойылған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Пуэрто-Рико және Испания сияқты аралдардың жергілікті халқы испандықтар келген кезде бұрынғыдай көп болмаған".

Ертедегі отаршылдық тарихы

Кристофер Колумб Америкаға сапар жасағаннан кейін көп ұзамай португал және испандық кемелер Орталық және Оңтүстік Америкадағы аумақтарды өздеріне қаратуға кірісті. Бұл колониялар алтын мен басқа да байлықтар әкелді, ал ағылшын, голланд және француз сияқты басқа еуропалық державалар өздерінің пайдалы колонияларын құруға үміттенді. Империялық бәсекелестік Кариб теңізін ғасырлар бойы еуропалық соғыстардың даулы аймағына айналдырды. XIX ғасырдың басындағы испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарында испандық Американың көп бөлігі испан империясынан бөлініп шықты, бірақ Куба мен Пуэрто-Рико 1898 жылғы испан-американ соғысына дейін испан коронасының билігінде қалды.

Испания империясы және Кариб бассейндеріндегі қоныстар

1492 жылға дейін Испанияның бұрын белгісіз болған жерлер мен халықтармен кездесуі Генуялық теңізші Христофор Колумбтың Кастилия королевасы Изабелла I-нің рұқсатымен жасаған алғашқы саяхатымен басталды. Испанияның тұрақты қоныстануы 1493 жылы басталды. Кариб теңізіндегі испан қоныстануының алғашқы жиырма бес жылы Американың барлық аймақтарында қайталанатын үлгілерді қалыптастырды. Ацтек империясын испандықтар басып алғаннан кейін, және одан кейін Перуді, оның тығыз жергілікті халқы жоғары деңгейдегі өркениеттерде ұйымдасқан, және құнды металдардың бай кен орындары табылып, Кариб теңізі Испания империясының Америкадағы басты назарына айналды. Бірақ испандықтар Кариб теңізінде орнатқан әкімшілік, әлеуметтік және мәдени үлгілер сақталды. Испандықтардың Кариб теңізінің жергілікті халқымен байланысы және оларды пайдалануы, жергілікті тұрғындар үшін ауыр салдарға әкелді. Жергілікті тұрғындардың аурудан және тың еңбектен қаза болуы испан қоныс салушыларын Кариб теңізінің басқа аралдарында жергілікті жұмыс күшін іздеуге итермеледі, нәтижесінде жергілікті тұрғындар құлдыққа алынып, испан қоныстану аралдарына тасымалданды. Ең маңыздысы, тәж жергілікті халықты өзінің жаңа вассалдары деп санады және тәж жергілікті халықтың қарқынды азаюын және қоныс салушылардың құлдыққа түсіруі мен жергілікті халықты қанауын тоқтату үшін заңдар қабылдауға тырысты. Колумб 1492 жылы жасаған алғашқы саяхатында Багам аралдарында "үндістер" (индиос) деп атаған лукаян тайпасымен, Кубада және Испаньоланың солтүстік жағалауында таино тайпасымен кездесті. 1493 жылы екінші саяхатынан бастап испандықтар "Индия" деп аталған аймаққа келіп, тұрақты қоныстанды. Испандықтар жергілікті тұрғындардың алтын әшекейлерін көргенде алтын кен орындарының бар екенін байқады, бұл испандықтарды байлық іздеуге жетеледі. Испания бүкіл Кариб теңізіне иелік етуді талап етіп, әлемді екі монархияға бөлісетін Тордесильяс шартымен (1494) Португалиямен келісім жасады, бірақ испандықтар тек үлкен аралдарды – Эспаньоланы (қазіргі Доминикан Республикасы мен Гаити) (1493) қоныстандырды, онда олар Санто-Доминго тұрақты қонысын құрды. Кейін испандықтар Пуэрто-Рико (1508), Ямайка (1509), Куба (1511) және Тринидад (1530) аралдарына, сондай-ақ Венесуэла жағалауындағы Кубагуа және Маргарита кішкентай 'жемшік' аралдарына, олардың құнды жеміштерге толы орталарының арқасында қоныстар құрды, олар 1508 мен 1530 жылдар аралығында кеңінен пайдаланылды. Испандықтар Кариб теңізінде тұрақты қоныстанды, мүмкіндігінше Ибериядағыдан ұқсас немесе жақсы өмірді құруға тырысты. Португалиялықтардың шағын сауда посттары мен бекіністерін құрған кеңею үлгісінен айырмашылығы, испандықтар тұрақты тұрғындары бар испан стиліндегі қалаларды құруды көздеді. Олар жергілікті халықтың мәжбүрлі еңбегін пайдаланып еуропалық қоныстануды немесе мүмкін болса, табысты етуді жоспарлады. Испандықтар жергілікті тұрғындардан еуропалық қоныс салушылар үшін азық-түлік өндіруді талап етті, бұл әдетте үлкен артық өнім бермейтін ауыл шаруашылығына қысым жасады. Испандықтар жергілікті тұрғындарды өздері үшін жұмыс істеуге мәжбүрлеуді өздерінің құқығы деп санады. Жеке испан қоныс салушыларына жұмыс күшін бөлу гранттар арқылы жүзеге асырылды, олар энкоменда деп аталды; осы гранттардың иелері, энкомендеролар, жергілікті тұрғындарды алтын кен орындарын іздеуге және оны қазуға тағайындады. Зорлық-зомбылық пен қанаудың ең танымал есебі доминикандық монах Бартоломе де лас Касасқа тиесілі, ол испан тәжіне зұлымдықтарды тоқтату үшін заңдар қабылдауға ықпал етті және жергілікті халықтың қарқынды азаюын тоқтатуға тырысты. Жергілікті жұмыс күшін толықтыру және кейіннен ауыстыру үшін испандықтар африкалық құлдарды Кариб теңізіне тасымалдап, экспорттық өнім – қант құмырсын өсіретін плантацияларда жұмыс істеуге мәжбүрледі. Испандықтар Кариб теңізінің айналасындағы аралдар мен жерлерді зерттеуді жалғастырды, тығыз жергілікті халық пен материалдық байлық көздерін іздеді. Испандық қоныс салушы Эрнан Кортестің Кубаға жасаған экспедициясы 1521 жылы ацтек империясын испандықтардың басып алуына әкелді, бұл тәждің назарын Мексикаға аударды.

Басқа да еуропалық өкілеттіктер

Кариб бассейні Испания империясы үшін стратегиялық маңыздылығын сақтап келгенімен, Испанияның басты назары Мексика мен Перуға бұрғаннан кейін Кариб бассейнінде басқа еуропалық державалар пайда болды. Голланд, француз және ағылшын елдері Испания талап еткен, бірақ тиімді басқара алмаған аралдарды жаулап алды. Америкада колониялары жоқ еуропалық державалар үшін аралдар испандықтардың үлгісімен, африкалық құлдарды пайдалана отырып, қант плантацияларын дамытуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, аралдар аймақтағы сауда мен қақпақшылық үшін база ретінде қызмет ете алды. Кариб теңізіндегі қақпақшылық колониялық дәуірде, әсіресе 1640 және 1680 жылдар аралығында кеңінен таралды. «Буканьер» термині көбінесе осы аймақта жұмыс істейтін қақпақшыны сипаттау үшін қолданылады. Фрэнсис Дрейк – көптеген испандық бекіністеріне шабуыл жасаған ағылшын капері. Оның Кариб теңізіндегі ең танымал ерлігі – 1573 жылғы наурыз айында Номбре-де-Диоста испан күміс керуенін басып алуы. Бермудадағы британдық отарлау 1612 жылы басталды. Британдық Батыс Үндістан колониясы 1623 жылы Сент-Китс және 1627 жылы Барбадоспен басталды. Бұрынғысы көршілес Невис (1628), Антигуа (1632), Монтсеррат (1632), Ангилья (1650) және Тортола (1672) аралдарын британдық отарлау үшін база ретінде пайдаланылды. 1625 жылы британдықтар мен француздықтар аралды бөлісіп, Сент-Китсте француз отарлауы да басталды. Ол Гваделупаны (1635), Мартиниканы (1635), Сент-Мартинді (1648), Сент-Бартсты (1648) және Сент-Крусты (1650) отарлау үшін база ретінде пайдаланылды, бірақ 1713 жылы Ұлыбританияға толығымен өткізілді. Мартиникадан француздықтар Сент-Люсияны (1643), Гренаданы (1649), Доминиканы (1715) және Сент-Винсентті (1719) отарлады. 1655 жылы ағылшын адмиралы Уильям Пенн Ямайканы басып алды және ол 300 жылдан астам уақыт бойы британдық үкімділік астында болды. 1625 жылы француз қақпақшылары Испанияның солтүстігіндегі Тортугада бекініс құрды, бірақ испандықтар бірнеше рет жоюға тырысқанмен, оны толығымен талқандай алмады. Тортугадағы бекініс 1659 жылы король Людовик XIV-нің жарлығымен ресми түрде құрылды. 1670 жылы Испанияның құрлықтағы Франсуа порты (кейіннен Франсуа порты, қазіргі Кап-Айтиен) құрылды. 1697 жылғы Рисвик шарты бойынша Испания Испанияның батыс бөлігінің үштен бірін Францияға өткізді. Голландтар 17 ғасырда Саба, Сент-Мартен, Синт-Эстациус, Кюрасао, Бонайр, Аруба, Тобаго, Сент-Круа, Тортола, Анегада, Виргин-Горда, Ангилья және қысқа мерзімге Пуэрто-Риконы басып алды, олар бірге Голландтың Батыс Үндістан аралдары деп аталды. Дания-Норвегия 1672 жылдан бастап қазіргі АҚШ Виргин аралдарының бір бөлігін, содан кейін барлығын басқарды, Дания 1917 жылы Данияның Батыс Үндістан аралдарына егемендігін АҚШ-қа сатты, олар әлі күнге дейін оның құрамында.

Неке, ажырасу және бірге сату

"Құлдық некеге қатысты ресми плантократиялық көзқарас құлдардың махаббатқа немесе ұзаққа созылған қарым-қатынасқа ие болуын жоққа шығаруға тырысты, осылайша жақын туыстардың сату арқылы ешқандай шектеусіз бөлінуін оңай түсіндіріп берді." "Құлдықтың басты күндерінен бастап, ешқандай шектеусіз сату және бөлу жеке құлдардың отбасылық өмірін күрт бұзды." Құлдар жұбайларын бөлек сату үшін сатылуы мүмкін еді. "Кейде құл жұбайлар сату арқылы ажыратылып кететін. Олар жалғыз құл ретінде немесе аналық немесе кеңейтілген отбасының бір бөлігі ретінде өмір сүрді, бірақ өздерін "ерлі-зайыпты" деп есептейтін." Құлдықтың кейінгі кезеңінде жиі кездесетін қарыздарды өтеу үшін "мал-мүліктерді" сату құл жұбайларын ажырату деп сынға алынды. Джон Стюарт құл сатып алушылардың "күңкеюіне, толық бейшаралыққа немесе өз өміріне нүкте қоюына" себеп болатындықтан, ажыратылуға қарсы болды. Ажыратылған құлдар бос уақыттарын ұзақ сапарлар жасап, бір түнге қайта қосылу үшін пайдаланатын.

Колониялық заңдар

Еуропалық плантациялар плантациялық жүйені және плантацияларда жұмыс істеу үшін әкелінген көптеген құлдарды реттеу үшін заңдар қажет етті. Бұл заңдық бақылау, құлдардың еуропалық иелерінен көп болған және Жамайка сияқты бүліктер жиі болатын колонияларда, құлдар үшін ең қатал болды. Ерте отаршылдық кезеңде бүлікші құлдарға қатал жазалар берілді, оның ішінде азаптап өлім жазасы да болды; шабуыл, ұрлық немесе жалғасып жатқан қашу әрекеттері сияқты аз ауыр қылмыстарға қол, аяқ кесілу сияқты мүшелерді мүгездеу жазалары жиі қолданылды. Кариб теңізіндегі еуропалық колониялардың әрқайсысы құлдықты реттейтін заңдарды әзірлеуге тиіс болды. Британдық Батыс-Үнді колониялары өздерінің жергілікті заң шығарушы органдары арқылы және колония губернаторының (Корольдің өкілі ретінде де қызмет еткен) келісімімен осы институтты реттейтін заңдарды қабылдай алды. Ал француз, дат, голланд және испан колониялары өздерінің метрополияларымен қатаң бақылауда болды, соның ішінде құлдар кодексін енгізу де осы бақылауға кірді. Француздар құлдарды Code Noir (Қара кодекс) арқылы реттеді, ол Францияның барлық колонияларында қолданыста болды және Кариб теңізіндегі француз колонияларындағы ерте құлдық тәжірибесіне негізделген.

Құлдардың көтерілісі

Плантациялық жүйе және оның дамуына жағдай жасаған құл саудасы отарлық дәуірде көптеген Кариб аралдарында құлдардың үнемі қарсы тұруына алып келді. Қарсылық плантациялардан толығымен қашып, еуропалықтар қоныстанбаған аймақтарда пана табу арқылы көрінетін. Марундар деп аталатын қашқан құлдардың қауымдастықтары Үлкен Антиль аралдары мен Кіші Антиль аралдарының қалың орманды және таулы аймақтарында бірікті. Плантациялардың және еуропалықтардың қоныстануының кеңеюі көптеген марун қауымдастықтарының құлауына әкелді, бірақ олар Сент-Винсент және Доминикада, сондай-ақ Ямайка, Испаньола, Гваделупа және Кубаның шалғайдағы таулы аймақтарында сақталып қалды. Кариб теңізінің ірі аралдарында үнемі зорлық-зомбылыққа толы қарсылықтар болып тұрды. Көтерілістерді ұйымдастыруға бағытталған көптеген қастандықтар еуропалықтар тарапынан ашылып, олар орындалуға үлкермес бұрын тоқтатылды. Дегенмен, ондағаннан мыңдаған құлдарға дейін қатысқан нақты көтерілістер үнемі болып тұрды. Әсіресе Ямайка мен Кубада құлдардың көптеген көтерілістері болды. Мұндай көтерілістер еуропалық әскерлер тарапынан қатыгездікпен басып тасталды.

Қазіргі уақытта отарлаушылық басқарудағы аралдар

XXI ғасырдың басында Кариб теңізіндегі барлық аралдар тәуелсіздік алған жоқ. Көптеген аралдар Еуропа елдерімен немесе АҚШ-пен үкіметтік байланыстарын сақтап келеді. Француз теңізден тыс департаменттері мен аумақтарына бірнеше Кариб аралдары кіреді. Гваделупа мен Мартиника 1946 жылдан бері заңды мәртебесі бар Францияның теңізден тыс департаменттері болып табылады. Олардың азаматтары толыққанды француз азаматтары саналады және оларға бірдей заңдық құқықтар берілген. 2003 жылы Сент-Мартен және Сент-Бартеми аралдарының халқы Гваделупадан бөлініп, Францияның жеке теңізден тыс аумақтарын құруға дауыс берді. Франция Парламенті заң қабылдағаннан кейін, жаңа мәртебе 2007 жылдың 21 ақпанында күшіне енді. Пуэрто-Рико және АҚШ Виргин аралдары ресми түрде АҚШ-тың аумақтары болып табылады, бірақ кейде АҚШ-тың "қорғаушылығындағы" аймақтар деп те аталады. Олар Конгрестің аумақтарға қатысты толық өкілеттік құқығына бағынатын өздік басқару құқығына ие аймақтар болып табылады. Кариб теңізіндегі британдық теңізден тыс аумақтарына: Ангилья, Бермуда, Британдық Виргин аралдары, Кайман аралдары, Монтсеррат және Түркс және Кайкос аралдары кіреді. Аруба, Кюрасао және Синт-Мартен бұрын Голландия Антиль аралдарының құрамына кірген, қазіргі уақытта жеке құраушы елдер болып табылады. Нидерландпен бірге олар Нидерланд Корольдігінің төрт құраушы елін құрайды. Бұл аралдардың азаматтары толыққанды голланд азаматтығына ие.

АҚШ-пен қарым-қатынас тарихы

Президент Джеймс Монроның 1823 жылғы Мемлекеттік үндеуі АҚШ-тың сыртқы саясатында маңызды өзгерістерді қамтыды, кейіннен Монро доктринасы деп белгілі болды. Бұл саясатқа Рузвельт-короляриясы қосылды, ол бойынша АҚШ Батыс жарты шарындағы кез келген ел "әдеттегі бұзықшылықтар" жасады деп санайтын жағдайда араласу құқығын өзіне сақтап қалды. Бұл жаңа экспансионизм, отаршылдық державалардың күшінің төмендеуімен бірге, АҚШ-қа аймақта маңызды ықпал етуге мүмкіндік берді. ХХ ғасырдың басында бұл ықпал "Банана соғыстарына" қатысу арқылы күшейді. Ұлыбритания мен Францияның бақылауында болмаған аймақтар Еуропада "Американың тропикалық империясы" деп танылды. Испан-Америка соғысындағы жеңіс және 1901 жылы Платт поправкасына қол қою АҚШ-қа Кубаның саяси және экономикалық істеріне, қажет болған жағдайда әскери жолмен араласу құқығын берді. 1959 жылғы Куба революциясынан кейін қарым-қатынастар тез нашарлап, Шошқалар шығанағына шабуылға, Куба зымыран дағдарысына және АҚШ-тың аралды тұрақсыздандыру әрекеттеріне әкелді. АҚШ 19 жыл бойы (1915-1934 жж.) Гаити мен Доминикан Республикасының орналасқан Hispaniola аралына басып кірді және басып алды, содан кейін Гаити экономикасын көмек және қарыз төлемдері арқылы бақылады. 1994 жылы АҚШ Гаитиге қайтадан басып кіріп, әскери режимді құлатты және сайланған президент Жан Бертран Аристидті қалпына келтірді. 2004 жылы Аристид төңкерілді және АҚШ-тың көмегімен елден шығарылды. Кейіннен Аристид АҚШ-ты өзін ұрлауда айыптады. 1965 жылы 23 000 АҚШ әскері Доминикан Республикасына Доминикан азаматтық соғысына араласу үшін жіберілді, соғысты тоқтату және құлатылған солшыл президент Хуан Боштің қолдаушыларының билікті басып алуына жол бермеу үшін, бұл Латын Америкасына АҚШ-тың 30 жылдан астам уақыттан бергі алғашқы әскери араласуы болды. Президент Линдон Джонсон "коммунистік қауіпті" тоқтату үшін шабуылға бұйрық берді, бірақ бұл операция мақсаты тұманды болды және бүкіл жарты шар бойынша канонерлік дипломатияға оралу деп айыпталды. 1983 жылдың 25 қазанында АҚШ Гренадаға басып кіріп, Морис Бишопты тоғыз күн бұрын, 16 қазанда, орнынан түсірген солшыл көшбасшы Хадсон Остинді құлатты. Бишоп үш күннен кейін, 19-ы күні атқыланды. АҚШ Кубада Гуантанамо шығанағында әскери-теңіз базасын сақтап тұр. Бұл база Латын Америкасы мен Кариб бассейніне "жауапкершілік аймағы" бар бес біріккен қолбасшылықтың бірі болып табылады. Бас штабы Флорида штатының Майами қаласында орналасқан. Американың экономикалық және саяси желісінің бір бөлігі ретінде АҚШ-тың ықпалы әскери контекстен асып түседі. Экономикалық тұрғыдан алғанда, АҚШ Кариб теңізі тауарларының негізгі экспорттық нарығы болып табылады. Бұл жақындағы тарихи үрдіс. Соғыстан кейінгі кезең Кариб бассейні үшін өту кезеңін көрсетеді, отаршылдық державалар аймақтан шығуға тырысқанда (отаршылдықты жоюдың жалпы үрдісінің бөлігі ретінде) АҚШ аймақтағы үстемдігін кеңейте бастады. Бұл үрдіс Кариб бассейні бастамасы (CBI) сияқты экономикалық шаралармен расталды, ол кеңестік қауіптің фонында аймақпен одақ құруға бағытталған. CBI Кариб бассейнінің АҚШ үшін стратегиялық мүдделі геосаяси аймаққа айналуын білдіреді. Бұл қарым-қатынас ХХІ ғасырға дейін жалғасты, Кариб бассейні сауда серіктестігі туралы заңда көрсетілгендей. Кариб бассейні сауда жолдары тұрғысынан да стратегиялық маңызға ие; АҚШ-тың шетелдік жүк пен шикі мұнай импортының шамамен жартысы Кариб теңізі арқылы тасымалданады деп есептеледі. Соғыс кезінде бұл көрсеткіштер одан да артады. АҚШ Кариб теңізі үшін де стратегиялық маңызға ие екенін атап өту қажет. Кариб теңізінің сыртқы саясаты әлемдік еркін нарықтық экономикаға қатысуын күшейтуге бағытталған. Осыған байланысты Кариб теңізі мемлекеттері АҚШ-тағы негізгі нарықтан шеттетілгісі келмейді немесе Кариб бассейніндегі сауда мен өндірісті түбегейлі өзгерте алатын "жарты шарлық кең сауда блоктарын" құруда айналып өтілгісі келмейді. Осылайша, АҚШ Кариб теңізінің осы жарты шарлық нарықтағы рөлін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, АҚШ-пен сауда қатынастарын құру тәуелсіздік алғаннан кейінгі Кариб мемлекеттері үшін экономикалық қауіпсіздіктің саяси мақсатына үнемі сәйкес келеді.

ХХ ғасырдағы экономикалық өзгерістер

Кариб теңізі экономикасының негізгі тірегі – қант, 20 ғасырдың басынан бері біртіндеп төмендеп келеді, бірақ ол әлі де аймақтағы маңызды өнім болып табылады. Өздерінің қант өсіру өнеркәсібін дамытқан әлемнің басқа аймақтарымен салыстырғанда, Карибтік қант өндірісі салыстырмалы түрде қымбатқа түсті, бұл Карибтік қант өнімдерінің бәсекелесуіне кедеріл келтірді. Кариб теңізі экономикасын жаңа салаларға қарай әртараптандыру қажеттілікке айналды.

Туризм

ХХ ғасырдың басында Кариб аралдары үлкен саяси тұрақтылыққа қол жеткізді. Аралдарда құлдықтан азат етілгеннен кейін, кең ауқымды зорлық-зомбылықтардың қаупі азайды. Әсіресе британдықтар бақылауындағы аралдар колониялардың инфрақұрылымына жасалған инвестициялардан үлкен пайда көрді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін британдықтардың барлық бақылауындағы аралдарда өздерінің полиция күштері, өрт сөндіру бөлімдері, дәрігерлер және кем дегенде бір ауруханасы болды. Кәріз жүйелері мен халыққа су жеткізу жүйелері салынды, нәтижесінде аралдардағы өлім-жітім көрсеткіші күрт төмендеді. Осы кезеңде африкалық құлдардың ұрпақтары үшін мектептер ашылғандықтан, сауаттылық деңгейі де айтарлықтай өсті. Ірі қалалар мен астаналарда қоғамдық кітапханалар құрылды. Тұрғындардың өмір сапасының жақсаруы аралдарды саяхатшылар үшін әлдеқайда тартымдырақ етті. 20-ғасырдың басында туристер Кариб теңізіне жиі келе бастады, бірақ 1880-жылдардың өзінде де аймақта туризмнің белгілі бір деңгейде дамуы байқалды. АҚШ-қа тиесілі United Fruit Company аймақта "банан кемелерінен" тұратын флотты пайдаланды, олар бірқатарда туристерді тасымалдау үшін де қолданылды. United Fruit Company туристерге арналған қонақ үйлерді де салған болатын. Бірақ, бұл индустрияның жаңа отаршылдық формасы екені көп ұзамай анық болды. Компанияға тиесілі қонақ үйлерде аспазшылардан бастап официанттарға дейін барлық қызметкерлер американдықтардан тұрды, ал қонақ үйлердің иелері де американдықтар болғандықтан, жергілікті халық экономикалық тұрғыдан көп пайда көре алмады. Компания өз флотының саясатында нәсілдік кемсітушілікке де жол берді. Қара терілі жолаушылар нашаррақ кабиналарға орналастырылып, кейде олардың брондауларына рұқсат берілмейтін, ал ақ терілі жолаушылардан бұрын тамақтанулары талап етілетін. Ең танымал алғашқы бағыттар Ямайка мен Багам аралдары болды. Бүгінгі күні Багам аралдары Кариб теңізіндегі ең танымал туристік орын болып табылады. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі экономикалық қажеттіліктер, әсіресе Еуропамен артықшылықты шаруашылық байланыстарының тоқтатылуынан кейін, 1980-жылдары және одан кейін туризм индустриясының қарқынды дамуына әкелді. Көптеген аралдарда шетелдік инвесторлардың қаржысына ірі салтанатты қонақ үйлер мен демалыс орындары салынды. Круиздік кемелер де Кариб теңізіне үнемі келіп тұрады. Бірақ, кейбір аралдар бұл үрдіске қарсы шықты, мысалы, Куба мен Гаити, олардың үкіметтері шетелдік туризмді дамытудан бас тартты. Дегенмен, Куба экономиканың осы саласын соңғы кезде дамыта бастады. Құмды жағажайлары жоқ Доминика сияқты аралдар 20-ғасырдың туризм өрлеуінен қалыс қалды, бірақ олар жақында экологиялық туризмді дамыта бастады, бұл Кариб теңізіндегі туризм индустриясын әртараптандыруға мүмкіндік берді.

Қаржылық қызметтер

Шетелдегі банктік қызметтердің дамуы 1920 жылдары басталды. Кариб аралдарының АҚШ-қа жақын орналасуы оларды шетелдік банктердің филиалдары үшін тартымды мекенге айналдырды. АҚШ-тан келген клиенттер АҚШ салықтарынан қашу үшін оффшорлық банктік қызметтерді пайдаланады. Багам аралдары қаржы қызметтері саласына ең бірінші кірді және бүгінгі күнге дейін аймақтағы қаржы қызметтерінің алдыңғы қатарында тұр. Кейман аралдары, Ұлыбританиялық Виргин аралдары және Нидерланд Антиль аралдары да бәсекеге қабілетті қаржылық қызметтер салаларын дамытты. Соңғы жылдары төмендеген пайыздық ставкалар және, көбінесе, ақша жылыстыруға қарсы шаралармен байланысты өскен шығындар, аймақтан тыс банктердің көптеген корреспонденттік банктік қатынастарын тоқтатуға алып келді.

Теңіз қатынасы

Колониялық дәуірде Кариб теңізі бойында үлкен және кішкентай порттар салынды. Қантты көп көлемде экспорттау Кариб теңізін әлемдік кеме қатынасының маңызды орталықтарының біріне айналдырды, және ол бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Көптеген маңызды кеме жолдары осы аймақ арқылы өтеді. Орталық және Оңтүстік Америкадағы басқа порттармен бәсекелесу үшін ірі көлемдегі кеме қатынасын дамыту 20-шы ғасырда бірнеше кедергілерге ұшырады. Экономикалық масштаб, жоғары порт жүктеу тарифтері және Кариб теңізі үкіметтерінің порттарды жекешелендіруге құлықсыздығы Кариб теңізі кемелерін нашар жағдайға түсірді. Кариб теңізіндегі көптеген жерлер коммерциялық кеме контейнерлерінің тасымалы үшін немесе ірі круиздік кемелерді қабылдау үшін терең су порттарын салуға қолайлы. Барбадостағы Бриджтаун қаласындағы терең су порты 1961 жылы британ инвесторларымен салынды. Жақында Гонконг инвесторлары Багам аралдарындағы Гранд-Бахама қаласында терең су портын аяқтады. Кейбір Кариб аралдары шетелдік сауда флотымен бірге "ыңғайлы ту" саясатын пайдаланады, кемелерін Кариб теңізіндегі порттарда тіркейді. "Ыңғайлы ту" порттарындағы кемелердің тіркелуі Теңіз құқығы және басқа халықаралық шарттармен қорғалады. Бұл шарттар еңбек, салық, денсаулық сақтау және қауіпсіздік, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау заңдарын тіркеуге немесе "ту" елінің бақылауына береді, бұл практикалық тұрғыдан алғанда, мұндай ережелер сауда кемелеріне қарсы санкцияларға сирек әкеледі. Кайманаралдары, Багам аралдары, Антигуа, Бермуд аралдары және Сент-Винсент әлемдегі ең танымал 11 "ыңғайлы тудың" қатарында. Дегенмен, "ыңғайлы ту" практикасы Кариб аралдары үшін де кемсітушілік тудырды, себебі ол Кариб теңізінен тыс жерде тіркелетін круиздік кемелерге де қолданылады, осылайша олар бірдей аумақтық заңдар мен ережелерді орындаудан қашып шығады.

Уақыт шкаласы

1492 жылы Лукаян архипелагына, Испаньолаға және Кубаға испандықтар келді. 1493 жылы Доминика, Гваделупа, Монтсеррат, Антигуа, Сент-Мартен, Виргин аралдары, Пуэрто-Рико, Ямайкаға испандықтар келді. 1496 жылы Санто-Доминго қаласы негізделді, Испаньоланың отарлануы басталды. 1498 жылы Тринидад, Тобаго, Гренада, Маргарита аралына испандықтар келді. 1499 жылы Кюрасао, Аруба, Бонайр аралдарына испандықтар келді. 1502 жылы Мартиникаға испандықтар келді. 1508 жылы Пуэрто-Рико және Арубаны испандықтар отарлауға кірісті. 1509 жылы Ямайканың испандық отарлануы басталды. 1511 жылы Баракоа қаласы негізделді, Кубаның отарлануы басталды. 1520 жылы испандықтар Лукаян архипелагынан соңғы үндістерді шығарып тастады (1492 жылы 40 000 адам тұрған). 1525 жылы Маргарита аралын испандықтар отарлауға кірісті. 1526 жылы Бонайрдің испандық отарлануы басталды. 1527 жылы Кюрасаоны испандықтар отарлауға кірісті. 1536 жылы Барбадосқа португалдықтар келді. 1592 жылы Тринидадты испандықтар отарлай бастады. 1623 жылы Сент-Китс аралын ағылшындар отарлауға кірісті. 1627 жылы Барбадостың ағылшын отарлануы басталды. 1628 жылы Невис аралын ағылшындар отарлауға кірісті. 1631 жылы Сент-Мартенді голландтықтар отарлауға кірісті. 1632 жылы Монсеррат пен Антигуаны ағылшындар отарлауға кірісті. 1634 жылы голландтықтар испандық Кюрасаоны жаулап алды. 1635 жылы Гваделупа мен Мартиниканы француздар отарлауға кірісті. 1636 жылы голландтықтар испандық Аруба мен Бонайрді жаулап алды. 1648 жылы Багам аралдарында ағылшын отарлануы басталды. 1649 жылы Гренаданы француздар отарлауға кірісті. 1650 жылы Англия Ангильяны отарлауға кірісті. 1654 жылы Тобагоны голландтықтар отарлауға кірісті. 1655 жылы испандық Ямайканы ағылшындар жаулап алды. 1681 жылы Түркі және Кайкос аралдарында ағылшын отарлануы басталды. 1697 жылы Рисуик шарты бойынша Испания Францияға Испаньоланың батыс үштен бір бөлігін (Гаити) берді. 1719 жылы Сент-Винсенттің (Антиль аралдары) француз отарлануы басталды. 1734 жылы Кейман аралдарында ағылшын отарлануы басталды. 1797 жылы ағылшындар испандық Тринидадты жаулап алды.