Кіріспе
Неміс тарихшысы және педагогы Август Людвиг фон Шлёцер (5 шілде 1735, Гаггштаттта туған – 9 қыркүйек 1809, Геттингенде қайтыс болған) – орыс ортағасырлық тарихын сыни тұрғыдан зерттеуге негіз салған неміс тарихшысы және педагогы. Ол Геттинген тарих мектебінің мүшесі болған.
August Ludwig von Schlözer (5 July 1735, in Gaggstatt – 9 September 1809, in Göttingen) was a German historian and pedagogist who laid foundations for the critical study of Russian medieval history. He was a member of the Göttingen school of history.
Ерте мансап
Август Людвиг фон Шлёцер Гэггштатт қаласында, Хоэнлохе Кирхбергте (қазіргі Кирхберг-ан-дер-Ягст), Вюртембергте дүниеге келген. Оның әкесі, атасы және бабасы – протестант дін қызметкерлері болған. 1751 жылы ол да олардың жолын жалғап, Виттенберг университетінде теологияны оқыды, ал 1754 жылы тарихты зерттеу үшін даңқы артып келе жатқан Геттинген университетіне көшті. Оқуын аяқтаған соң, 1755 жылы Стокгольмге репетитор болып жұмысқа орналасты, онда бір жарым жыл неміс қауымының пасторының отбасында репетиторлық қызмет атқарды. 1756/1757 жылдары Упсалада филолог Йохан Иренің басшылығымен ежелгі норвег және готика тілдерін оқыды, содан кейін тағы да Стокгольмге неміс саудагерінің хатшысы болып жұмысқа орналасты. Швецияда жүргенде ол финикиялықтар туралы «Ең ежелгі замандағы сауда мен теңіз жүзудің жалпы тарихы» (1758, швед тілінде) атты эссе жазды, бұл еңбек швед тарихы туралы жарияланыммен бірге оны белгілі бір деңгейде танымал етті. 1759 жылы ол Геттингенге оралып, медицинаны оқуға кірісті. 1761 жылы орыс тарихшысы Герхард Фридрих Мюллермен бірге Санкт-Петербургке келді, Мюллердің әдеби көмекшісі және оның отбасындағы ұстаз болып қызмет етті. Осы жерде Шлёцер орыс тілін үйреніп, орыс тарихын зерттеуге берілді. 1762 жылы Мюллермен болған дау оны қиын жағдайға түсірді, бірақ граф Расумовскийге танысу арқасында ол Академияға көмекші болып тағайындалды. 1765 жылы императрица Екатерина оны Академияның штаттағы мүшесі және Ресей тарихының профессоры етіп бекітті. 1767 жылы ол Швед Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды.
Геттингенге оралу
1767 жылы ол Ресейден демалысқа шығып, қайтып оралмады. Ол Геттингенде қоныстанды, онда 1764 жылы professor extraordinarius, 1766 жылы honoris causa докторы атанған еді, ал 1769 жылы штатты профессорлық қызметке көтерілді. Шлёцер студенттерді қызықтыратын, керемет профессор ретінде танылды, оның тыңдаушыларының арасында Арнольд Херен, Карл Фридрих Эйххорн және Йоханнес фон Мюллер болды. Шлёцердің қызығушылықтары өте кең болды. Ол 1771 жылы француз Ла Шалотастың педагогикалық еңбегін, сондай-ақ балаларға арналған Ямайка туралы саяхат кітабын және әлем тарихына кіріспе (Vorbereitung zur Weltgeschichte für Kinder, 1779) аударды. Шлёцер сол кездегі танымал педагог Иоганн Бернхард Базедоуды ойын арқылы оқыту әдісі мен ұлдар мен қыздарды бөлек оқытуы үшін қатаң сынады. Шлёцердің қызметі зор болды, ол лекцияларымен де, кітаптарымен де үлкен ықпал етті, тарихи зерттеулерді жалпы саяси ғылыммен байланыстырып, өзінің терең білімін мемлекет пен қоғамдағы практикалық мәселелерді шешуге пайдаланды. Шлёцер саясат пен статистикаға қызығушылық танытты. Ол Джон Локк пен Монтескье идеяларын қолдады. Статистика да үкімет үшін ақпараттық құндылығымен маңызды болды. Венада Адам Ф. Коллармен адамдар мен қоғамды зерттеу туралы пікір алмасуы Коллардың жеке көзқарасын нақтылауға, Шлёцердің кейбір ойларын қабылдауға және кеңейтуге көмектесті, нәтижесінде этнология термині туындап, 1783 жылы оның алғашқы анықтамасы берілді. 1776 мен 1782 жылдар аралығында ол өзінің саяси мерзімді басылымын шығарды: А. Л. Шлёцердің "Briefwechsel meist historischen und politischen Inhalts" (10 том); 1782 мен 1793 жылдар аралығында оны А. Л. Шлёцердің "Staats Anzeigen" (18 том) деген атпен жалғастырды, осы арқылы үлкен әсер етті. Бұл басылым неміс үкіметін қатаң сынады және 4400 абонентке дейін жеткен үлкен оқырмандар қауымына ие болды. Ол 1791 жылы адам құқықтарының декларациясын неміс тілінде алғаш рет жариялады. 1793 жылы үкімет "Staats Anzeigen" басылымын тоқтатуға бұйрық берді. Шлёцер Оливер Кромвелл, Голландия революциясы, банк ісі, Француз революциясы (1790 жылы), сән-салтанат және Румыниядағы немістер тарихы сияқты әртүрлі мәселелер бойынша лекциялар оқыған жан-жақты тарихшы болды, сонымен қатар орыс тарихы бойынша жарияланымдарын жалғастырды. Оның "Allgemeine nordische Geschichte" (Солтүстік тарихы), 2 томдық еңбегі (Халле, 1772) ұзақ жылдар бойы орыс тарихы бойынша анықтамалық жұмыс саналды. Ол танымал "Нестор жылнамасын" 980 жылға дейін 5 томдық етіп аударды (Геттинген, 1802–1809). 1769 жылы ол жалпы әлемдік тарих бойынша лекция оқуды бастады, бұл тақырып сол кездегі ең білімді адамдарға ғана арналған. Басқа континенттер мен өткен шақтар туралы білімнің артуы тарихшыларға үлкен сынақ болды. Тарих кітаптарындағы осы барлық ақпаратты түсінікті етіп қалай жинақтауға болады? Ақпаратты таңдау мен сұрыптау критерийлері қандай? Басқаша айтқанда, ғалымдар тарихтың негізгі арналарын іздеді. 18 ғасырдың екінші жартысында осы мәселеге қатысты жүздеген мақалалар мен кітаптар жарық көрді, олар Гердер мен Шиллер сияқты танымал зиялыларды қызықтырды. Шлёцер осы талқылауларға үлес қосты және 1772 жылы "Возвращение универсальной истории" атты еңбегін жариялады. Ол бұл шығарманы келесі онжылдықтарда жетілдіре берді, соңында "Weltgeschichte nach ihren Haupttheilen im Auszug und Zusammenhange" (Дүние тарихының негізгі элементтері үзінділер мен контекстте), 2 томдық еңбегін (2-ші басылым, Геттинген, 1792–1801) аяқтады.
Отбасылық өмір
1769 жылы Каролина Родерерге (1726-1763) үйленген Шлёзердің бес баласы болды. Каролина Родерер – Геттингендегі медицина профессоры және Англия королінің жеке дәрігері Иоганн Георг Родерердің қызы еді. Оның қызы Доротея 1770 жылғы 10 тамызда дүниеге келді, ол заманының ең әдемі және білімді әйелдерінің бірі болды және 1787 жылы доктор ғылымын қорғады. Ол бірнеше сала бойынша, әсіресе орыс монеталары туралы маңызды мәліметтерге ие болған сарапшы ретінде танылды. Любек қаласының бургомистрі Роддке үйленгеннен кейін ол үй шаруашылығына белсенді араласты. Ол 1825 жылғы 12 шілдеде қайтыс болды (Reuter, Dorothea Schlözer, Göttingen, 1887 қараңыз). Шлёзердің ұлы Кристиан (1774-1831) Бонн университетінде профессор болды және «Anfangsgründe der Staatswirthschaft» (1804-1806) және әкесінің «Öffentliches und Privat Leben aus Originalurkunden» (1828) еңбектерін жариялады. Ең кіші ұлы Карл фон Шлёцер – саудагер және Любектегі орыс консулы, ол 1871 жылы Германияның АҚШ-тағы, ал 1882 жылы Ватикандағы елшісі болып тағайындалған тарихшы және дипломат Курд фон Шлёцердің (1822-1894) әкесі болды. Ол Германия мен Папалық арасындағы май заңдарынан туындаған жарылысты жауындыруға септігін тигізді.
Жарияланымдар
Август Людвиг фон Шлёцер: Балаларға арналған әлем тарихына дайындық. Ұстаздарға арналған кітап. Марко Демантовский мен Сюзанна Попптың редакциясымен, Геттинген, 2011. Август Людвиг фон Шлёцер: Гектоп. Ресей жылнамалары (Russische Annalen) славян тіліндегі түпнұсқасында. (Геттинген, 1802–1809).
Шлозер туралы
Хан Ф. Вермеулен: "Егістіктен зерттеуге. А. Л. Шлёзер және этнологияның тууы". Кітапта: Хан Ф. Вермеулен: Боасқа дейін. Этнография мен этнологияның неміс ағарту дәуірінде қалыптасуы. Линкольн және Лондон, Небраска университетінің баспасы, 2016. Мартин Петерс: "Ескі империя және Еуропа". Тарихшы, статистик және публицист Август Людвиг (фон) Шлёцер (1735–1809). Лит, Мюнстер және басқа қалалар, 2003 ж. (Марбург университетінің диссертациясы, 2000 ж.).