Кіріспе
Оңтүстік Тынық мұхитындағы атолл Кантон аралы (Кантон немесе Абаринга деп те аталады), бұрын Мэри аралы, Мэри Балкоут аралы немесе Суалка аралы деп аталатын, Кирибати Республикасындағы Феникс аралдарының ең үлкені, ең солтүстік және 2020 жылы жалғыз мекенделген аралы. Бұл Тынық мұхитының оңтүстігінде, Гавай және Фиджи аралығының шамамен ортасында орналасқан атолл. Арал – лагунаның айналасындағы тар жер жолағы; Кантонның ең жақын көршісі – адам тұрмайтын Эндербери аралы, батыстан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Кирибатидің астанасы Оңтүстік Тарава батыста жатыр. 2015 жылы халық саны 2000 жылғы 61 адамнан 20 адамға дейін азайды. Аралдың жалғыз ауылы – Тебаронга, солтүстік-батыс бөлігінде, әуежайдың төменгі жағында орналасқан. Кирибати 2006 жылы Феникс аралдарын қорғалатын аймақ деп жариялады, ал парк 2008 жылы кеңейтілді. Теңіз қорығында сегіз маржан атолы бар, оның ішінде Кантон да бар. Адамдар тұрғандықтан, Кантон аралын басқару Кантонның ресурстарды пайдаланудың тұрақтылық жоспарында (KRUSP) сипатталған, ол атолл төңірегіндегі радиусты қамтиды. Арал мен лагунаның 50%-дан астамы қорғалатын аймақ ретінде қорғалады.
Canton Island (also known as Kanton or Abariringa), previously known as Mary Island, Mary Balcout's Island or Swallow Island, is the largest, northernmost, and as of 2020, the sole inhabited island of the Phoenix Islands, in the Republic of Kiribati. It is an atoll located in the South Pacific Ocean roughly halfway between Hawaii and Fiji. The island is a narrow ribbon of land around a lagoon; an area of Canton's closest neighbour is the uninhabited Enderbury Island, west southwest. The capital of Kiribati, South Tarawa, lies to the west. as of 2015, the population was 20, down from 61 in 2000. The island's sole village, Tebaronga, is located on the northwest point, below the airstrip. Kiribati declared the Phoenix Islands Protected Area in 2006, with the park being expanded in 2008. The marine reserve contains eight coral atolls, including Canton. Because it is inhabited, management of Canton Island is described in the Canton Resource Use Sustainability Plan (KRUSP), which covers a radius around the atoll. Over 50% of the island and lagoon are protected in a conservation zone.
Кантон аралының ашылуы және топонимикасы
1824 жылғы 5 тамызда Лондонның «Феникс» (капитаны Джон Палмер) кит аулау кемесі, Лондонның «Мэри» кит аулау кемесімен бірге, 2° 48’ оңтүстік ендігі және 172° 10’ батыс бойлығында кең лагунасы бар төмен және шөл аралға келді, және ол «Мэри Боллкотс аралы» деп аталды. Х. Э. Мод және Нил Гансон бұл аралды Джон Лайдеккерге (1778–1832) тиесілі «Мэри» кит аулау кемесінің тапқанын және оның капитаны Эдвард Рид Лейси арал туралы хабарлағанын болжады. Алайда, сол «Мэри» кемесінің 1824 жылғы 5 тамыздағы кемелік журналында ешқандай жаңа арал табылмағаны, сондай-ақ «Феникс» кемесі туралы да ешқандай жазба жоқ. Шын мәнінде, сол күні «Мэри» (капитаны, болжам бойынша, Абиджа Лок) Лондоннан келген тағы бір кит аулау кемесі болды, ол Хилл, Булкотт және Хилл фирмасына тиесілі еді, бұл фирма екі бауыр Джеймс және Амон Хилл мен олардың жеңістігі Джон Эллеркер Булкотттан тұрды. Соңғысы Мэри Болкоттқа үйленген, және осы арал оның құрметіне аталған. Уильям Далтонның күнделігінде «Мэри Боллкотс аралы» деп қате жазылғаннан бері, кітаптар мен карталарда «Мэри Булрок», «Мэри Балкоут», «Мари Балкоут» сияқты әртүрлі жазылымдарда кездеседі. Қазіргі Кантон аты Нью-Бедфордтың «Кантон» кит аулау кемесінен шыққан, ол 1854 жылғы наурыз айының басында оның жағалауында құлаған. Капитан Эндрю Джонсон Уинг (1820–1897) және оның барлық экипажы өздерін ғана емес, сонымен қатар төрт кішкентай кит қайығы мен азық-түлік қалдықтарын сақтап қалды. Наурыз айының соңында 31 адам төрт ашық қайыққа мініп, теңізге шығып, 49 күн бойы солтүстік-батысқа қарай жүзіп, ақырында Гуамға жетті, ол олардың шыққан жерінен 2900 теңіз милі қашықтықта орналасқан. Гилберт тілінде Кантон аты «К» әрпімен жазылады, себебі оларда «С» әрпі жоқ. Атаудың екі нұсқасы 1979 жылғы Конституцияда бар.
Кантонның өсімдіктері мен жануарлары
Кантон үлкен шошқа пішінінде сипатталған. Оның солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа дейінгі арақашықтығы , ал құрлық жиегінің ені мен биіктігі аралығында өзгереді. Аралдың оңтүстік-шығыс бұрышы "Пирамидалық нүкте" деп аталады. Лагунаға кірудің жалғыз жолы батыс жағынан, ал негізгі арнада ағыстар байқалады. Лагуна теңіз жануарларына толы, 153 түрлі балық мекендейді, оның ішінде тунец, акула, шаға және балықтар бар. Аралдың айналасында топырақты жол салынған, бірақ оның қазіргі күйі белгісіз. Кантон аралы әуежайы (IATA: CIS, ICAO: PCIS) аралдың солтүстік-батыс бұрышында орналасқан, бірақ қазіргі таңда тұрақты коммерциялық рейстер жоқ. Кантон аралының Әлемдік портының индексі – 56025. Кантонның жер бетінің көп бөлігі жалаңаш кораллдан тұрады, сирек шөптер мен аласа шөптесін өсімдіктермен жабылған; ал ауыл маңында ағаштар мен бұталар кездеседі. Эдвин Х. Брайанның "Америкалық Полинезия және Гавай аралдары" кітабында Кантонның 1941 жылы өсімдіктердің он екі түбіртүс жергілікті түрі болғаны айтылады, оның ішінде аласа шөптер мен бұталар, аралдың оңтүстік жағында (биіктігі ) қалың Скевола бұталары, лагунаға кіреберіс жанында Суриана теңіз бұталары, гелиотроп (Heliotropium foertherianum) және коу (Cordia subcordata) ағаштары, сондай-ақ кокос пальмалары өседі. 1937 жылғы Жаңа Зеландия күн тұтылу экспедициясының мүшесі Джеффри Баддл Кантон аралында 23 түрлі құс, полинезиялық егеуқұйрықтар, кесірткелер, шабақ крабтары және тасбақалар бар екенін хабарлады. Аралда екі түрлі кене табылған. Кантон аралында цистерналарда жиналған жаңбыр суын қоспағанда, тұщы су жоқ; Pan American World Airways компаниясы 1940 және 1950 жылдары аралда үлкен дистилляциялық қондырғыға ие болған. Жауын-шашын аз, 1938 және 1953 жылдар аралығында орташа мөлшері , бірақ кейінгі есептер соңғы жылдары климат ылғалдырақ болғанын көрсетеді.
Кантонның рифтері
2000 жылғы зерттеулер (Obura, et al.) лагунаның кіреберісінде өте күшті тасқын ағындары жүріп, кеңінен тараған коралл бақтары бар екенін анықтады. Каналдың ішкі жағында лагунаны төрт солтүстік-оңтүстік бағытталған риф тізбегі кесіп өтеді, олар су ағынын баяулатып, кораллдың өсуін шектейді. Коралл бақтары аймағында құмды түбінде өсетін Acropora үстел тәрізді кораллдары мен Acroporidae (бұтақты кораллдар) кездеседі. Коралл қауымдастықтары Феникс тобындағы басқа аралдарға қарағанда Кантон рифтерінде жақсы дамыған. Кейбір участалардағы LCC көрсеткіші 50%-дан асып, кейбір шағын рифтерде 100%-ға жуықтап кетті. Америкалық кеме де осылай жауап берді, содан кейін екі капитан да өз үкіметтерінен нұсқаулар келгенге дейін "атысты тоқтатуға" келісті. Вашингтон мен Лондон дереу жағдайды ширықтырмауға бұйрық берді, ал екі тарап та күн тұтылуын бірге тамашалады, "бірақ ресми түрде біршама салқын қарым-қатынаста болды". 1937 жылдың тамызында британдықтар Кантонды қайта басып алғаннан кейін, Американың Экваторлық аралдарды отарлау жобасынан жеті америкалық 1938 жылдың 7 наурызында аралға келді. Британдық елші АҚШ-та АҚШ-тың егемендігін жариялайтын белгілерді алып тастауды сұрағанмен, президент Франклин Рузвельт 1938 жылдың 3 наурызында аралды ресми түрде АҚШ Ішкі істер департаментінің басқаруына алды. Екі тарап та 1939 жылдың 6 сәуіріне дейін өзара таластарын жалғастырды, содан кейін АҚШ пен Ұлыбритания Кантонды келесі елу жылға Кантон мен Эндербери аралдарының кондоминиумы ретінде бірлесіп басқаруға келісті. АҚШ/Ұлыбритания арасындағы басқару кезеңі одан әрі достық және ынтымақтас болды, әр тарап бір-бірінің қонақжайлылығын пайдаланып, аралдың инфрақұрылымының үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін бірлесіп жұмыс істеді. АҚШ кеңсесі 1940-1965 жылдар аралығында және 1970 жылдан бастап жұмыс істеді. Кантон аралының пошта бөлімі 1941 жылдың 25 қаңтарында ашылып, 1968 жылдың ақпан айында жабылды.
Ұшақ оазисі
Pan American World Airways (Pan Am) компаниясы 1939 жылғы 18 мамырда Кантонға келіп, жоспарланған Жаңа Зеландия ұшақтарымен жүретін қызметі үшін құрылыс салуға кірісті. 1942 жылдың соңында жапондық теңіз асты қайықтары оны үш рет атқылады, ал 1943 жылғы 25 наурызда бір рет бомбалады. Зақым "жеңіл" деп хабарланды. Аралды шамамен 1200 жауынгер және көмекші персонал қорғады, бірақ жапондық күштер ешқашан құлдуына тырыспады. Соғыс кезінде кем дегенде екі ұшақ апаты болды: 1944 жылғы 19 шілдеде және 1945 жылғы 5 желтоқсанда. Соғыс батысқа жылжығаннан кейін, ол Тынық мұхитының осы аймағындағы Рим-католик шіркеуінің діни қызметкерінің тұрақты орнына айналды.
Соғыстан кейінгі әкімшілік және халықаралық әуе қатынасы қызметі
1946 жылдың қарашасында Pan Am компаниясы Дуглас DC 4 ұшақтарымен Кантон арқылы Гавайи, Австралия және Жаңа Зеландияға қызмет көрсетуді қайта бастады. Австралияның алғашқы транстихоокеандық әуе компаниясы British Commonwealth Pacific Airlines (BCPA) Австралияның Ұлттық әуе компаниясы (ANA)мен ынтымақтастық туралы келісім арқылы аралға қызмет көрсетті. Бастапқыда Дуглас DC 4 ұшақтарымен Сидней – Окленд – Фиджи – Кантон аралы – Гонолулу – Сан-Франциско – Ванкувер бағытында, алғашқы рейс 1946 жылдың 15 қыркүйегінде Австралиядан ұшты. Содан кейін BCPA Сиднейден Ванкуверге дейінгі бағытта сәнді Дуглас DC 6B ұшақтарын пайдалана бастады. Qantas бұл қызметті көп ұзамай өз қолына алды, себебі BCPA кейіннен барлық операцияларын тоқтатты және бизнестен шықты. Canadian Pacific Airlines де Ванкувер мен Оңтүстік жарты шар арасындағы Douglas DC 4 қызметі үшін аралды пайдаланды. Осы әуе компанияларының қызметін қолдау үшін толыққанды инфрақұрылым құрылды, оның ішінде электр станциясы, әуежолаушыларға арналған қонақ үй, медициналық пункт, станция қызметкерлерінің балаларына арналған мектеп және қажетті басқа да нысандар болды. Аралды Ұлыбритания мен АҚШ бірлесіп басқарды, британдық және американдық пошта бөлімдері бір ғимараттан жұмыс істеді. Азаматтық авиация басқармасының (FAA-ның алдыңғысы) қызметкері және осы агенттіктің аралдағы басқарушысы болған американдық әкімші, сонымен қатар Ішкі істер министрлігінің АҚШ резиденті әкімшісі және Әділет министрлігінің АҚШ арнайы маршалы болып та қызмет етті. Уильям Дж. Эванс 1952 жылдан 1955 жылға дейін осы лауазымды атқарды, осы кезеңде National Geographic журналының өкілдері аралға сапар шегіп, оны 1955 жылғы қаңтардағы журналда жариялады. Вице-президент Ричард Никсон және оның әйелі 1953 жылғы қазан айында Жаңа Зеландияға жол тартқанда аралда болды, түнде қалды және жергілікті KIBS радиостанциясы үшін Фред Карпентермен сұхбаттасты. 1956 жылы Pan Am Лос-Анджелес және Сан-Францискодан Хонолулудағы аялдама арқылы әуежайға Boeing 377 Stratocruiser рейсін жүзеге асырды. Бұл рейстер Фиджидегі Нади әуежайында тоқтаумен Сиднейге жалғасты. 1962 жылы South Pacific Air Lines Lockheed L 1049 Super Constellation ұшақтарымен Хоналулу мен Паго Паго арасындағы жолаушылар рейсі арқылы Кантон аралына қажет болғанда тоқтаусыз қызмет көрсетуді ұсынды. Соңында, ұзақ қашықтыққа ұшатын реактивтік ұшақтардың пайда болуы Кантонның ұшақтарға жанармай құю станциясы ретіндегі маңыздылығын жойды және 1950 жылдардың соңында барлық әуе компаниялары қызметін тоқтатты – Pan Am-нен басқа, ол Дуглас DC 7C ұшақтарымен Окленд, Нади, Паго Паго, Кантон, Гонолулу және кері бағыттарында ай сайынғы рейстерін жалғастырды. Бұл қызмет N743PA және N744PA DC 7C ұшақтарымен жүзеге асырылды, олар Оклендтен реактивтік рейстер кестесіндегі үш нүктеге қосымша рейстер ұйымдастырды. Pan Am-ның соңғы рейсі 1965 жылдың қараша айында болды, соңғы DC 7C Оклендтегі жаңа әуежай ашылғаннан кейін Майамиге оралды, бұл Pan Am-ның Boeing 707 реактивтік рейстеріне Жаңа Зеландияны қосуға мүмкіндік берді. Дегенмен, Кантон әуежайы төтенше жағдайларда қону үшін пайдаланыла берді.
Әуе компанияларынан кейін
1960 жылы Кантон аралында Меркурий бағдарламасы үшін бақылау станциясы салынды және 1965 жылдың қараша айына дейін пайдаланылды. АҚШ Әуе күштері мен АҚШ ғарыш және зымырандық жүйелер ұйымы 1976 жылға дейін аралды зымырандарды бақылау операциялары үшін пайдалануды жалғастырды. Сол жылы американдықтардың аралдағы қатысуы толық аяқталды; әуежай тасталып, барлық американдық қызметкерлер эвакуацияланды. Британдықтар пошта бөлімін жабып, Кантон аралындағы өздерінің болуын тоқтатты. 1979 жылы Кирибати Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, англо-американдық кондоминиум ресми түрде таратылды және арал Кирибатидың егемендігіне берілді. Кантонның пошта бөлімі Кирибати үкіметі тарапынан қайта ашылды және арал Гилберт аралдарының тығыз қоныстанған атоллдарынан келген бірнеше адаммен қайта қоныстандырылды. Кантонға Кирибати Республикасының кемелері, АҚШ жағалау күзеті және түрлі балық аулау кемелері мерзімімен келіп тұрады. 2008 жылы Кантон және Феникс аралдарының қалған бөлігі Феникс аралдарының қорғалатын аймағы (PIPA) мәртебесін алды, бұл құрлық және мұхиттың жалпы ауданын қамтитын әлемдегі ең ірі теңіз қорғалатын аймағы. 2007 жылы ол PIPA-ның қалған бөлігімен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін ұсынылды. 2007 жылы Кирибати ауа райы қызметі құрған Global Seismographic Network, IU KNTN станциясы 2016 жылдың тамызына дейінгі деректермен жұмыс істейді. 2010 жылы Гавайиден Австралияға бет алған британдық яхтшы және оның экипажы Кантонға тоқтады және 24 арал тұрғынының (14 ересек және 10 бала) азық-түлік тапшылығына тап болғанын анықтады. Күтілген жүк кемесі келмегендіктен, арал тұрғындары бірнеше ай бойы балық пен кокоспен күн көріп келді. Яхта экипажы Ұлыбритания жағалау күзетімен байланысқа шықты, олар көмек көрсету үшін АҚШ жағалау күзетімен байланысқа түсті.
Canton is occasionally visited by Republic of Kiribati vessels, the U. S. Coast Guard and various fishing boats. In 2008, Canton and the rest of the Phoenix Islands became the Phoenix Islands Protected Area (PIPA), the world's largest marine protected area, covering a total area of of land and ocean. In 2007 it was submitted, together with the rest of the PIPA, as a UNESCO World Heritage site. A station of the Global Seismographic Network, IU KNTN, hosted by the Kiribati Weather Service was established in 2007 with current data shown as of August 2016. In 2010, a British yachtsman and his crew, who were sailing from Hawaii to Australia, stopped at Canton and discovered the 24 islanders (14 adults and 10 children) were dangerously short of food. An expected supply ship had not arrived and the islanders had been living on fish and coconuts for several months. The yacht crew contacted the UK Coastguard, who contacted the U. S. Coast Guard to arrange relief supplies.