Кіріспе

Кеңайтылған алдынғы етеккірлі дисморфиялық бұзылыс (КӘДБ) – эмоционалдық, когнитивтік және физикалық белгілермен сипатталатын көңіл күйдің бұзылысы. КӘДБ етеккір циклының лютеалды фазасында айлық кезделетін әйелдерде айқын қиындықтарға немесе функционалдық бұзылуларға себеп болады. Симптомдар лютеалды фазада (овуляция мен менструация аралығында) пайда болады, менструация басталғаннан кейін бірнеше күн ішінде жақсарады және менструациядан кейінгі аптада минималды немесе толығымен жоғалады. КӘДБ әйелдің өмір сапасына елеулі әсер етеді және өзін-өзі өлтіру туралы ойлардың, тіпті өмірге қол сұығыш әрекеттердің қаупін күрт арттырады. Көптеген әйелдер менструация алдында дискомфорт сезінеді немесе көңіл күйінде жеңіл өзгерістер байқалады. Дегенмен, 5–8% әйелдерде ауыр алдынғы етеккірлі синдром дамиды, бұл айқын қиындықтарға немесе функционалдық бұзылуларға әкеледі. Осы репродуктивті жастағы әйелдердің арасында кейбіреулері КӘДБ-ға сәйкес келеді. КӘДБ-ның нақты себебі қазірге дейін белгісіз. Етеккір циклы кезіндегі жұмыртқалық гормондар деңгейі КӘДБ-сы бар адамдар мен жалпы халық арасында ерекшеленбейді. Алайда, симптомдар тек овуляциялық цикл кезінде пайда болып, менструациядан кейін жойылғандықтан, олардың себебі жыныстық гормондардың құбылуына немесе жыныстық гормондарға сезімталдықтың өзгеруіне байланысты деп есептеледі. Зерттеулер КӘДБ-сы бар әйелдерде жүктіліктен кейін босанғаннан кейінгі депрессия даму қаупі жоғары екенін көрсетті. КӘДБ 2013 жылы Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында депрессиялық бұзылулар тізіміне қосылды. Шамамен 20% әйелде КӘДБ-ның белгілі бір симптомдары бар, бірақ олардың саны бестен кем немесе функционалдық бұзылу байқалмайды. КӘДБ-ны емдеудің бірінші қадамы – серотонинді қайта сіңірудің селективті ингибиторлары (ССИИ), оларды етеккір циклы бойы үздіксіз немесе үзіліссіз түрде, симптомдық фазада (шамамен 14 күн) қолдануға болады. Дроспиренон құрамындағы оральды контрацептивтермен гормоналды терапия КӘДБ симптомдарын азайтуда тиімділігін көрсетті. Когнитивті-мінездік терапия, ССИИ-мен бірге немесе жеке, бұзылуды азайтуда тиімді болып көрінеді. Диеталық өзгерістер мен физикалық жаттығулар да көмектесуі мүмкін, бірақ осы емдерді зерттеулер КӘДБ симптомдарын азайтуда тиімділік көрсетпеген. КӘДБ болжамды циклдік үлгіні ұстанады. Симптомтар етеккір циклының соңғы лютеалды фазасында (овуляциядан кейін) басталады және менструация басталғаннан кейін көп ұзамай тоқтатылады немесе айтарлықтай азаяды. Орташа есеп бойынша, симптомдар алты күнге созылады, бірақ менструациядан екі апта бұрын басталуы мүмкін, яғни симптомдар циклдің үш аптасына дейін сезілуі мүмкін. Ауыр симптомдар менструация басталғанға дейін басталып, нашарлауы мүмкін, ал көптеген әйелдер менструация аяқталғаннан кейін бірнеше күн өткенге дейін жеңілдеуді сезінбейді. Ең күшті симптомдар менструацияның алғашқы күніне дейінгі аптада және күндері пайда болады. Симптомдар әдетте менструация басталғаннан кейін немесе аяқталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң тоқтатылады. Симптомдардың болуын және ауырлығын бақылау үшін бірнеше сауалнамалар бар, олар бірнеше етеккір циклдері бойы жүргізіледі. КӘДБ-ның себебіне қатысты қазіргі консенсус – белгілі бір гормондардың (яғни репродуктивті гормондардың) деңгейінің құбылуына, қоршаған ортаның стрессіне және генетикалық бейімділікке байланысты жоғары сезімталдықтың үйлесімі. Сонымен қатар, КӘДБ-сы бар әйелдер эстроген мен прогестерон сияқты гормондардың қалыпты құбылуына одан да сезімтал болуы мүмкін, бұл нерв жүйесінде алдынғы етеккірлі симптомдарға себеп болатын биохимиялық өзгерістерге әкеледі деп болжануда.

Генетикалық факторлар

Бұл аурудың нақты генетикалық негізі бар-жоғы әлі де академиялық қауымда талқыланып жатыр. ПМДД-ға ықпал ететін генетикалық факторлар да әлі толық зерттелмеген. Дегенмен, жақында көңіл күйдің ауытқуы, депрессия, тітіркену, аштықтың күшеюі, ұйқының бұзылуы, безең, денеде сұйықтық жиналуы, бас ауруы, жүрек айну және осы аурумен байланысты басқа да белгілерге себеп болатын бірнеше генетикалық факторлар анықталды. Көптеген зерттеулер мидан туындаған нейротрофтық фактор (BDNF) генінің полиморфизмі, бұл ген мидағы нейрондардың қызметін және тіршілігін қолдайтын, олардың өсуіне, жетілуіне және сақталуына көмектесетін белокты құру арқылы ПМДД симптомдарын тудыруы мүмкін екенін көрсетті. Өйткені, осы полиморфизмнің нәтижесі ПМДД-ның ерекше белгілерін – құбылмалы көңіл күй, депрессия және тітіркенуді, менструалдық циклмен байланыстырады. Бұл ген депрессиямен байланысы бойынша кеңінен зерттелген, ал ПМДД зерттеулері үшін үміт беретіндей, BDNF полиморфизміне гомозиготалық тышқандардағы белгілер, тышқандардың эструс кезеңіне байланысты ауытқып, өзгеретін, адамның менструациясына ұқсас, алаңдаушылық сияқты қасиеттер байқалды, бұл ПМДД симптомдарын шамамен қайталайды.

Тәуекел факторлары

Қоршаған ортаның стресс факторлары ПМДД симптомдарының болашақта даму қаупін арттыратыны анықталды. Стресс, гормоналдық құбылулар және эпигенетика сияқты қоршаған орта факторлары бұл аурудың патологиясы мен басталуында маңызды рөл атқарады. Алайда, ПМДД диагнозы қойылған адамдарда ең көп кездесетін бұрыннан бар ауру – үлкен депрессия, онда олар бұрыннан осы аурумен ауырған немесе тек ПМДД диагнозы қойылуы тиіс болғанда қате диагноз қойылған.

Жүктілік пен менопаузаға байланысты

ПМДБ-мен ауыратын әйелдерде көбінесе жүктілік кезінде симптомдары басылады. Алдыңғы айқыздырушы дисфориялық бұзылыс – бұл көбінесе менструацияның басталуымен байланысты көңіл-күйдің бұзылуы; жүктілік, менопауза және гистерэктомиялар менструацияны тоқтатып, осылайша жыныс гормондары/серотониннің себеп болатын симптомдарын болдырмайды. ПМДБ-мен ауыратын әйелдерде босанғаннан кейінгі депрессияның көбірек болуын күтуге болар еді, бірақ ПМДБ диагнозы расталған әйелдердің үлкен зерттеуінде, бақылау тобымен салыстырғанда босанғаннан кейінгі депрессияның жоғары деңгейі анықталған жоқ.

Психикалық аурулар

ПМДБ-мен ауыратын әйелдерде өмір бойында басқа психикалық аурулардың кездесу жиілігі жоғары. Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының (DSM IV) бұрынғы басылымын қолданған 2002 жылғы шолу мақаласы, 1966 жылдан 2002 жылға дейінгі ПМС және психикалық денсаулық бұзылулары туралы зерттеулерді пайдаланды. Зерттеуге ПМДБ диагностикалық критерийлерін кейіннен орындаған пациенттер іріктелді, нәтижесінде ПМДБ-де үлкен депрессиялық бұзылу, маусымдық әсерлі бұзылу және жалпы алаңдаушылық бұзылысы жиі кездесетіні анықталды. Тағы бір жүйелі шолу зерттеуі, I немесе II типтегі екіполярлық бұзылысы бар пациенттерде ПМДБ кездесу жиілігі жоғары екенін көрсетеді. ПМДБ диагнозын қою үшін психикалық денсаулық маманы әйелдің белгілерінің себебі психикалық немесе физикалық денсаулықтың басқа жағдайларына байланысты емес екенін анықтауы керек. Алайда, басқа да жағдайлар жиі кездесетінін және ПМДБ-мен ауыратын адамдардың өмір сапасына және емдеу жоспарына әсер ететінін ескеру маңызды.

Өзін-өзі өлтіру

Бұрын суицид және ПМС арасында байланыс жасалған, бірақ ПМДД (көңіл-күйдің ай сайын өзгеруімен байланысты дистимиялық бұзылыс) бар әйелдер психикалық денсаулық мәселелерін ескерген жағдайда да суицид туралы ойлануға және оған тырысуға көбірек бейім. Бұл топтағы адамдарда суицидтік ойлар мен әрекеттердің көбеюіне қарамастан, қазіргі деректер ПМДД симптомдарының күшейтетін соңғы лютеальдық фазада суицидтік ойлардың немесе әрекеттердің жиілемейтінін көрсетеді. Суицидтік ойлардың көптеген себептері болғандықтан, емдеудің суицидтік мінез-құлқыны азайтатынын зерттеу қиын. Дегенмен, емдеу ПМДД-ның физикалық және эмоционалдық симптомдарын азайтуда тиімділігін көрсеткен.

Корольдік акушерлер мен гинекологтар колледжі және Пременструалдық ауруларды зерттеу жөніндегі халықаралық қоғам

ПМДД диагностикалық критерийлерін жариялаған басқа ұйымдар: Корольдік акушерлер мен гинекологтар колледжі және Пременструалдық бұзылыстарды зерттеу жөніндегі халықаралық қоғам (ISPMD). ISPMD – халықаралық көп салалы сарапшылар тобы құрған консенсус тобы болды. Топтың ПМДД диагностикалық критерийлері менструалдық циклдің лютеалды фазасында симптомдардың циклдік сипатына, сондай-ақ менструациядан кейін және овуляциядан бұрын симптомдардың жоқтығына, және олардың елеулі қиындықтар тудыруына баса назар аударады. ISPMD-нің ПМДД диагностикалық критерийлері симптомдардың сипаттамаларын немесе олардың санын нақты көрсетпейді. Менопаузалық кезең – менструалдық циклдің ретсіз немесе ановуляторлық бола бастаған кезде менопаузалық кезеңмен байланысты аффективті симптомдар көбінесе басталады, ал ПМДД симптомдары овуляторлық циклдің лютеалды фазасында пайда болады. Қалқанша безінің аурулары – гипертиреоз және гипотиреозбен ауыратын пациенттерде аффективті симптомдар байқалуы мүмкін. Пациенттің анамнезі қалқанша безінің ауруына күдік тудыру қажеттігін анықтау үшін өте маңызды. Пациенттерге қалқанша безі гормондарының деңгейін тексеру қажет, осылайша қалқанша безінің жасырын ауруының жоқтығына көз жеткізуге болады.

Дәрі-дәрмектер

Бірнеше дәрі-дәрмектер ПМДД-ның физикалық және эмоционалдық белгілерін тиімді түрде басуға көмектеседі.

Антидепрессанттармен емдеу

Серотонинді қайта қабылдаудың селективті ингибиторлары (СИОҚИ) бірінші таңдау дәрілік препараттары болып табылады. Көңіл-күйдің ай сайынғы бұзылысын (ПМДД) жеңілдету үшін СИОҚИ қабылдаған әйелдер көбінесе симптомдардың 50%-дан астам жеңілдеуін байқайды, бұл плацебомен салыстырғанда маңызды жақсару. Дозалаудың екі тәсілі зерттелді: үздіксіз дозалау (күнделікті) және лютеалды дозалау (етеккір алдындағы 14 күн бойы және етеккір басталғанда тоқтату). Екі дозалау режимі де шамамен бірдей тиімді, бірақ соңғы зерттеулер үздіксіз дозалау симптомдарды жақсырақ бақылауға көмектесетінін көрсетті.

Қосымша және баламалы емдеу әдістері

Басқа ұсынылатын емдерге диеталық өзгерістер, дәрілік шөптерді қолдану (оның ішінде Сент-Джонс-Ворт және талқуша), акупунктура және физикалық жаттығулар кіреді. Мақалалардың бірінде дәрілік шөптер мен акупунктураның ПМС симптомдарын айтарлықтай жақсартатыны көрсетілген, бірақ шолуға алынған зерттеулер симптомдардың ауырлық деңгейін ажыратпаған. Соңында, Американдық Акушерлік-Гинекологиялық колледжі ПМС симптомдарын азайту үшін жүйелі аэробтық жаттығуларды ұсынады.