Агрессивті мінез-құлқының нысаны: Амок синдромы

Кіріспе

Агрессивті мінез-құлық үлгісі

Амок синдромы – Индонезия мен Малайзиядан тараған агрессивті диссоциативтік мінез-құлық үлгісі, ол ағылшын тіліндегі "running amok" фразасының пайда болуына әкеп соқты. Бұл сөз малай тіліндегі "amuk" сөзінен шыққан, дәстүрлі мағынасы – "сарсаңдап шабуылдау" немесе "аса қаһарлы шабуыл жасау". Амок синдромы адамдарға немесе заттарға қарсы кенеттен жасалған жаппай шабуыл эпизоды ретінде көрінеді, бұл эпизодқа көңілдік күйзеліс кезеңі жатады. Бұл синдром дәстүрлі түрде, әсіресе Малайзия мәдениетінде кездеседі, бірақ қазір психопатологиялық мінез-құлық ретінде қарастырылады. "Амок" синдромы Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында (DSM IV TR) тіркелген. DSM V нұсқасында Амок синдромы енді мәдениетке байланысты синдром ретінде қарастырылмайды, себебі мәдениетке байланысты синдромдар санаты алынып тасталған. Сөздің түбірі Proto Malayo Polynesian тіліндегі "hamuk" сөзіне жетеді, мағынасы – "шабуыл". Малайзия және Индонезия мәдениеттерінде амок терең рухани сенімдермен байланысты. Малайзиялықтар дәстүрлі түрде амокты адам денесіне кіріп, қорқынышты әрекеттерге итермелейтін зұлым жолбарыс рухы – хунту белиан тудырады деп сендіреді. Осы сенімнің нәтижесінде малай мәдениетінде амоктың себептерін түсінуге және салдарымен күресуге бейімділік бар. Бұл фраза көбінесе күнделікті тілде және зорлық-зомбылықтың аз деңгейінде қолданылса да, ол Малайзия, Индонезия және Бруней мәдениеттеріндегі нақты социопатиялық мәдениетке байланысты синдроммен тығыз байланысты. Типик жағдайда, амокаға ұшыраған адам (көбінесе ер адам), бұрынғыда ашу немесе зорлық-зомбылыққа бейімділік танытпай, қару (дәстүрлі түрде қылыш немесе қанжар, бірақ кез келген қару болуы мүмкін) алып, кенеттен ашуланып, кездесетін әрбір адамды немесе өзін өлтіруге немесе ауыр түрде жарақаттауға тырысады. Амок көбінесе халық тығыз қоныстанған немесе көпшілік жиналатын жерлерде болады. Мұндай амок эпизодтары көбінесе шабуылдаушының көрермендер тарапынан өлтірілуімен немесе өзін-өзі өлтіруімен аяқталады, бұл өзін-өзі өлтіруге қатысты стигма жоғары мәдениеттерде амоктың қасақана өзін-өзі өлтірудің бір түрі болуы мүмкін деген теорияларды тудырады. Өзін-өзі өлтірмеген және өлтірілмеген адамдар көбінесе есінен танып, есіне келгенде анемияға шалдыққандарын айтады. Батыстың ерте кездеріндегі осы құбылыстың сипаттамасы 1770 жылы әлемді аралап жүрген британдық саяхатшысы капитан Джеймс Куктың күнделігінде кездеседі, ол амокты өз көзімен көрген. Кук себепсіз, ойсыз, зорлық-зомбылықпен әрекет ететін және "ауыл тұрғындары мен жануарларды ашумен шабуылдап, мүгедек қалдыратын" адамдар туралы жазады. Көптеген қабылданған түсіндірулер амокты ерлердің ар-намысымен байланыстырады (әйелдер мен балалардың амогы дерлік белгісіз). Осылайша, амокаға ұшырау – бұл әлемнен қашудың (өйткені қылмыскерлер көбінесе өлтіріледі немесе өз-өзіне қол жұмсайды) және қорқыныш пен құрметке лайық адам ретінде беделін қайта орнатудың жолы.

Amok syndrome is an aggressive dissociative behavioral pattern derived from Indonesia and Malaysia that led to the English phrase running amok. The word derives from the Malay word amuk, traditionally meaning "rushing in a frenzy" or "attacking furiously". Amok syndrome presents as an episode of sudden mass assault against people or objects following a period of brooding, which has traditionally been regarded as occurring especially in Malaysian culture but is now increasingly viewed as psychopathological behavior. The syndrome of "Amok" is found in the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM IV TR). In the DSM V, Amok syndrome is no longer considered a culture bound syndrome, since the category of culture bound syndrome has been removed. In turn, the word was derived from Proto Malayo Polynesian word hamuk, "attack". According to Malaysian and Indonesian cultures, amok is rooted in a deep spiritual belief. Malaysians traditionally believe that amok is caused by the hantu belian, which is an evil tiger spirit that enters one's body and causes the heinous act. As a result of the belief, those in Malay culture tolerate amok and deal with the after effects with no ill will towards the assailant. Although commonly used in a colloquial and less violent sense, the phrase is particularly associated with a specific sociopathic culture bound syndrome in the cultures of Malaysia, Indonesia and Brunei. In a typical case of running amok, an individual (almost always male), having shown no previous sign of anger or any inclination to violence, will acquire a weapon (traditionally a sword or dagger, but possibly any of a variety of weapons) and in a sudden frenzy, will attempt to kill or seriously injure anyone he encounters and himself. Amok typically takes place in a well populated or crowded area. Amok episodes of this kind normally end with the attacker being killed by bystanders or committing suicide, eliciting theories that amok may be a form of intentional suicide in cultures where suicide is heavily stigmatized. Those who do not commit suicide and are not killed typically lose consciousness, and upon regaining consciousness, claim amnesia. An early Western description of the practice appears in the journals of British explorer Captain James Cook, who encountered amok firsthand in 1770 during a voyage around the world. Cook writes of individuals behaving in a reckless, violent manner, without cause and "indiscriminately killing and maiming villagers and animals in a frenzied attack." A widely accepted explanation links amok with male honour (amok by women and children is virtually unknown). Running amok would thus be both a way of escaping the world (since perpetrators were normally killed or committed suicide) and re establishing one's reputation as a man to be feared and respected.

Қазіргі кездегі психиатриялық синдром

1849 жылы көптеген хабарламалар мен жағдайлар бойынша зерттеулердің нәтижесінде амок психиатриялық құбылыс ретінде ресми түрде жіктелді. Амокқа ұшыраған адамдардың көпшілігінің қандай да бір деңгейде психикалық денсаулығында мәселелер болған. "Амокты орындау" термині, күшті сезімдерге берілген адамның қару алып, көбінесе тапаншаны, адамдарға шабуыл жасап, көптеген адамдарды өлтіруіне сипаттама береді. Шамамен жиырма жылдан бері бұл мінез-құлық мәдениетке байланысты синдром ретінде қарастырылып келеді. Тарих барысында АҚШ-та Колумбин орта мектебіндегі және Сэнди-Хук бастауыш мектебіндегі қаңғырған оқиғалар сияқты жаппай кісі өлтірулер болды, бұл амок синдромының психикалық ауруға немесе жаппай кісі өлтірудің өзіне байланысты екеніне күмән тудырады.

Нысандар

DSM IV олардың арасында айырмашылық жасамағанымен, бақылаушылар тарихи түрде амоктің екі түрін сипаттады: берамок және амок. Берамокты көбірек кездесетін деп санайды, ол жеке жоғалтумен байланысты және оның алдында депрессия мен ойлану кезеңі болды. Амоктың сирек кездесетін түрі ашу-ызадан, қорлаудан немесе адамға қарсы кек алудан туындайды деп есептелді. Жаван халқының арасында амоколар жоқ. Амокос дегеніміз - өлуге бел буған адамдар (амукпен жүгіру). Олардың кейбіреулері мас болған кезде солай істейді, бұл қарапайым адамдар, ал ақсүйектер бір-біріне дуэльге шақыруды әдетке айналдырады және олар бір-бірін өздерінің даулары үшін өлтіреді. Бұл елдің әдет-ғұрыптары. Олардың кейбіреулері ат үстінде, кейбіреулері жаяу жүріп (жандарын) өлтіреді. Дуарте Барбоса 1514 жылы Малакадағы явандықтарды жазды: Олардың өте жақсы қарулары бар және батыл соғысады. Олардың кейбіреулері ауыр науқастанып, Алладан: "Егер денсаулығым сау болса, Оның құрметі үшін тағы бір абыройлы өлімді тілеймін", - деп ант береді. Олар сауығып, қолдарына пышақ алып, көшеге шығып, кездестіргендердің бәрін: еркек, әйел және балаларды, ақырында, айдаладағы иттердей болып, өздері де өлтіріліп, құрып кетеді. Бұлар амуко деп аталады. Олар осыны көргеннен кейін: "Амуко, амуко!" - деп айқайлап, халықты өздері қамқорлық жасасын деп, оларды найза мен пышақпен шауып өлтіреді. Жавандықтардың көбі осы қалада әйелдері, балалары мен дүние-мүлкімен бірге тұрады. Бұл түрдің түрі скандинавиялық Берсеркерге, мал де пелеаға (Пуэрто-Рико) және иичааға (Навахо) ұқсайды. Зулулардың шайқас трансы - бұл кейбір топтардың өздерін өлтіру мазасына айналдыру үрдісінің тағы бір мысалы. Қазіргі Индонезияда "амок" (амук) термині жеке зорлық-зомбылықты емес, көпшілікке қатысты зорлық-зомбылықты білдіреді. Бүгінде индонезиялықтар жеке адам амокты "гелап мата" (сөзбе-сөз "көктемді көздер") деп атайды. Лоренс ван дер Пост бұл құбылысты Шығыс Үндістандағы өмірінде көрген және 1955 жылы былай деп жазған: "Gelap mata" - қара көз, Суматра мен Явада қызықты және алаңдататын әлеуметтік құбылысты сипаттау үшін қолданылатын сөз. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, малайлар, суматтар мен явандықтар мен кездескен адамдардың ішіндегі ең жақсы мінез-құлық танытқандары. Олар сыртынан өте мейірімді, нәзік, мойынсұнғыш халық. Шын мәнінде, "малай" сөзі "малу", "мұсыл" деген сөзден шыққан, ал бұл қасиетті малайлар мен олардың көршілері бәрінен де жоғары бағалайды. Отбасылық өмірде, дәстүрлі және ата-аналық билікке мойынсұнуда, қоғамдық міндеттерде олар жер бетіндегі ең мойынсұнғыш адамдардың қатарында. Бірақ кейде бір нәрсе өте алаңдатады. Өмір бойы осындай мейірімділікпен әрекет еткен, сыртқы әлемге деген міндетін әрқашан кемелді орындаған адам, бірден бұлай етуді мүмкін емес деп санайды. Бірден ол жақсылық пен адалдыққа қарсы көтеріледі. Филиппинде амок деген сөз адамның ақылға сыймайтын қаһарлы ашуын білдіреді. 1876 жылы Филиппиннің испан генерал-губернаторы Хосе Малкампо осы мінез-құлық үшін juramentado терминін қолданды (juramentar "қасам айту"), қазіргі Филиппин тілдеріне huramentado ретінде аман қалды. Бұл тарихи тұрғыдан алғанда, Mindanao Моро халқымен, әсіресе Сулу архипелагында, әлеуметтік және мәдени қысыммен байланысты. Британ энциклопедиясының он бірінші басылымы бойынша, кейбір белгілі жағдайлар раджпуттар арасында орын алған. 1634 жылы Жодпур ражасының үлкен ұлы Шах Джаханның сарайына шабуыл жасап, императорға қарсы шабуыл жасады, бірақ оның бес қызметкерін өлтірді. ХVІІІ ғасырда Хайдарабадта (Синд) екі мемлекет арасындағы дау-дамайға байланысты Жодхпур баслығының жіберген екі елшісі, олар өздері құлағанға дейін, ханзада мен оның жиырма алты серігін пышақпен шауып өлтірді.

Though the DSM IV does not differentiate between them, observers historically described two forms of amok: beramok and amok. Beramok, considered to be more common, was associated with personal loss and preceded by a period of depression and brooding. Amok, the rarer form, was believed to stem from rage, perceived insult or a vendetta against a person. There are among the nations no men who are amocos like those in the Javanese nation. Amocos means men who are determined to die (to run amuck). Some of them do it when they are drunk, and these are the common people; but the noblemen are much in the habit of challenging each other to duels, and they kill each other over their quarrels; and this is the custom of the country. Some of them kill themselves on horseback, and some of them on foot, according to what they have decided. Duarte Barbosa in 1514 recorded the Javanese people in Malacca:They have very good arms and fight valiantly. There are some of them who if they fall ill of any severe illness, vow to God that if they remain in health they will of their own accord seek another more honourable death for his service, and as soon as they get well they take a dagger in their hands and go out into the streets and kill as many persons as they meet, both men, women and children, in such wise that they go like mad dogs, killing until they are killed. These are called amuco. And as soon as they see them begin this work, they cry out saying, amuco, amuco, in order that people may take care of themselves, and they kill them with dagger and spear thrusts. Many of these Javans live in this city with wives and children and property. This form of amok appears to resemble the Scandinavian Berserker, mal de pelea (Puerto Rico), and iich'aa (Navaho). The Zulu battle trance is another example of the tendency of certain groups to work themselves up into a killing frenzy. In contemporary Indonesia, the term amok (amuk) generally refers not to individual violence, but to frenzied violence by mobs. Indonesians now commonly use the term 'gelap mata' (literally 'darkened eyes') to refer to individual amok. Laurens van der Post experienced the phenomenon in the East Indies and wrote in 1955:

'Gelap mata', the Dark Eye, is an expression used in Sumatra and Java to describe a curious and disturbing social phenomenon. Socially speaking, the Malays, Sumatrans and Javanese are the best behaved people I have ever encountered. On the surface they are an extremely gentle, refined, submissive people. In fact the word 'Malay' comes from 'malu', 'gentle', and gentleness is a quality prized above all others among the Malays and their neighbours. In their family life, in their submission to traditional and parental authority, in their communal duties, they are among the most obedient people on earth. But every now and then something very disturbing happens. A man who has behaved in this obliging manner all his life and who has always done his duty by the outside world to perfection, suddenly finds it impossible to keep doing so. Overnight he revolts against goodness and dutifulness. In the Philippines, amok also means unreasoning murderous rage by an individual. In 1876, the Spanish governor general of the Philippines José Malcampo coined the term juramentado for the behavior (from juramentar – "to take an oath"), surviving into modern Philippine languages as huramentado. It has historically been linked with the Moro people of Mindanao, particularly in the Sulu Archipelago, in connection with societal and cultural pressures. According to the Encyclopædia Britannica Eleventh Edition, some notable cases have occurred among the Rajputs. In 1634, the eldest son of the raja of Jodhpur ran amok at the court of Shah Jahan, failing in his attack on the emperor, but killing five of his officials. During the 18th century, again, at Hyderabad (Sind), two envoys, sent by the Jodhpur chief in regard to a quarrel between the two states, stabbed the prince and twenty six of his suite before they themselves fell.

Танымал мәдениетте

Малайзия мифологиясындағы адамдарды басып алып, кездейсоқ өлтіретін хантү белиан туралы әңгімелер Янцзе Чооның "Түнгі жолбарыс" романының маңызды сюжеттік торабы болып табылады.