Кіріспе
Ұзақ мерзімге адамның көңіл-күйіне әсер ететін психикалық ауру.
Биполярлық бұзылулар
Биполярлық бұзылыс (ББ) (сонымен қатар "маниялық депрессия" немесе "маниялық-депрессиялық бұзылыс" деп аталады), бұрын "маниялық депрессия" деп белгілі болған және жылдам ауысу, аралас күйлер мен психоздық симптомдармен сипатталатын, қалыпты емес, тұрақты жоғары (мания) және төмен (депрессия) көңіл-күй циклдерімен ерекшеленетін тұрақсыз эмоционалдық жағдай. I типті биполярлық бұзылыс бір немесе бірнеше маниакалды немесе аралас эпизодтардың болуымен немесе анамнезінде болуымен сипатталады, олар үлкен депрессиялық эпизодтармен бірге немесе оларсыз болуы мүмкін. Биполярлық I бұзылысын диагностикалау үшін депрессиялық эпизод міндетті емес, бірақ депрессиялық эпизодтар көбінесе аурудың ағымында кездеседі. II типті биполярлық бұзылыс қайталамалы, үзілісті гипоманиялық және депрессиялық немесе аралас эпизодтармен сипатталады. Циклотимия – биполярлық бұзылыстың бір түрі, ол қайталамалы гипоманиялық және дистимиялық эпизодтардан тұрады, бірақ толыққанды маниакалды немесе үлкен депрессиялық эпизодтар болмайды. Басқаша белгіленбеген биполярлық бұзылыс (ББ ББ), кейде "көзқарас деңгейінен төмен" биполярлық деп аталады, пациентте биполярлық спектрдегі белгілі бір симптомдардың (мысалы, маниакалды және депрессиялық симптомдар) бар екенін, бірақ жоғарыда аталған үш ресми DSM IV диагнозының ешқайсысына толыққанды сәйкес келмейтінін көрсетеді. Шамамен ересектердің 1%-ы I типті биполярлық, тағы 1%-ы II типті биполярлық немесе циклотимиямен, ал 2%-дан 5%-ға дейін "көзқарас деңгейінен төмен" биполярлық бұзылысының түрлерімен күреседі деп есептеледі. Сонымен қатар, егер бір ата-анада биполярлық бұзылыс диагнозы қойылған болса, балаға да бұл бұзылыс даму қаупі 15–30% құрайды. Егер екі ата-анада да бұзылыс болса, қауіп 50–75% жетеді. Биполярлық бұзылысы бар сіңілілерде бұл қауіп 15–25% болса, біржұртты егіздерде шамамен 70% құрайды.
Bipolar I is distinguished by the presence or history of one or more manic episodes or mixed episodes with or without major depressive episodes. A depressive episode is not required for the diagnosis of Bipolar I Disorder, but depressive episodes are usually part of the course of the illness. Bipolar II consisting of recurrent intermittent hypomanic and depressive episodes or mixed episodes. Cyclothymia is a form of bipolar disorder, consisting of recurrent hypomanic and dysthymic episodes, but no full manic episodes or full major depressive episodes. Bipolar disorder not otherwise specified (BD NOS), sometimes called "sub threshold" bipolar, indicates that the patient has some symptoms in the bipolar spectrum (e. g., manic and depressive symptoms) but does not fully qualify for any of the three formal bipolar DSM IV diagnoses mentioned above. It is estimated that roughly 1% of the adult population has bipolar I, a further 1% has bipolar II or cyclothymia, and somewhere between 2% and 5% percent have "sub threshold" forms of bipolar disorder. Furthermore, the possibility of getting bipolar disorder when one parent is diagnosed with it is 15–30%. Risk, when both parents have it, is 50–75%. Also, while with bipolar siblings the risk is 15–25%, with identical twins it is about 70%.
Затпен әсер етілген
Көңіл күйінің бұзылуы, егер оның себебі психоактивті заттың немесе басқа химиялық заттың тікелей физиологиялық әсерлерімен байланысты болса, немесе көңіл күйінің бұзылуы затты қолдану (интоксикация) немесе одан бас тартумен бірге пайда болса, заттан туындаған деп жіктелуі мүмкін. Сонымен қатар, адамда көңіл күйінің бұзылуы мен затты жеміріп алу (тәуелділік) бірдей кездесуі мүмкін. Заттан туындаған көңіл күйінің бұзылулары маниялық, гипоманиялық, аралас немесе депрессивті эпизодтар сипаттарымен көріне алады. Көптеген заттар көңіл күйінің түрлі бұзылуларын тудыруы мүмкін. Мысалы, амфетамин, метамфетамин және кокаин сияқты стимуляторлар маниялық, гипоманиялық, аралас және депрессивті эпизодтарды қоздыруы мүмкін. Сенімсіз дереккөз: 2013 жылдың қарашасы.
Алкогольдік әсері
Массалық депрессиялық бұзылудың жоғары көрсеткіштері алкогольді көп ішетін және алкоголизммен ауыратын адамдарда кездеседі. Бұрын алкогольді зәулім пайдаланған және депрессияға шалдыққан адамдар, бұрыннан бар депрессияларын өзін-өзі емдеуге тырысқан жоқ па деген пікірталас болған. Жақындағы зерттеулер, кейбір жағдайларда мұның рас екенін көрсетсе де, алкогольді зәулім пайдалану көптеген алкогольді көп ішетін адамдарда депрессияның дамуына тікелей себеп болады. Зерттеуге қатысушылар өміріндегі стрестік оқиғалар кезінде де бағаланып, "Жаман сезіну шкаласы" бойынша өлшенді. Сонымен қатар, олардың девиантты достармен байланысы, жұмыссыздық жағдайы, серіктерінің есірткі қолдануы және қылмыстық құқық бұзушылықтары да бағаланды. Алкогольге байланысты проблемалары бар адамдардың арасында өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштері де жоғары. Алкогольге байланысты депрессия мен алкоголь қабылдауымен байланысты емес депрессияны пациенттің мұқият анамнезін алу арқылы ажырату мүмкін. Алкогольді зәулім пайдаланумен байланысты депрессия және басқа да психикалық денсаулық проблемалары ми химиясының бұзылуына байланысты болуы мүмкін, себебі олар белгілі бір уақыт бойы алкогольден бас тартқаннан кейін өздігінен жақсарады.
Бензодиазепинді әсер ету
Алпразолам, клоназепам, лоразепам және диазепам сияқты бензодиазепиндер депрессияны да, манияны да тудыруы мүмкін. Бензодиазепиндер – жиі мазасыздық, паникалық шабуылдар және ұйқысыздықпен күресу үшін қолданылатын дәрілік заттар тобы, сонымен қатар олардың қолданылуы жиі теріс әдетке айналады және зәулімдікке ұшыратады. Мазасыздық, паника және ұйқы проблемалары бар адамдарда көбінесе жағымсыз сезімдер мен ойлар, депрессия, өзіне зиян келтіру ойлары пайда болады және олар көбінесе депрессиялық аурулармен бірге жүреді. Бензодиазепиндердің тыныштандыратын және ұйықтататын әсері толеранттылық дамыған сайын азаюы мүмкін, бірақ депрессия мен импульсивтілік, сондай-ақ өзіне зиян келтіру қаупі жоғары, көбінесе сақталады. Бұл симптомдар "көбінесе бұрынғы аурудың күшеюі немесе табиғи дамуы ретінде қарастырылады, ал ұзақ мерзімді седативтерді қолдану ескерілмейді". Бензодиазепиндерді қолданған кезде өзіне зиян келтіру және өзіне зиян келтіруге талпыну қаупін арттыратын факторларға жоғары дозадағы тағайындамалар (дәрі-дәрмекті теріс пайдаланбағандар үшін де), бензодиазепинмен улану және жасырын депрессия кіреді. Бензодиазепиндерді ұзақ мерзімді қолдану миға алкогольдің әсеріне ұқсас болуы мүмкін, сонымен қатар депрессияның дамуына себеп болуы мүмкін. Алкоголь сияқты, бензодиазепиннің нейрохимияға, мысалы, серотонин және норадреналин деңгейінің төмендеуіне тигізетін әсері депрессияның күшеюіне жауапты деп саналады. Сонымен қатар, бензодиазепиндер ұйқының нашарлауы арқылы көңіл-күйді нашарлатуы мүмкін (яғни, бензодиазепинге байланысты ұйқы бұзылысы). Алкоголь сияқты, бензодиазепиндер адамды ұйықтатуға көмектеседі, бірақ ұйықтаған кезде олар ұйқы архитектурасын бұзады: ұйқы уақытын қысқартады, REM ұйқыға қарай уақытты кешіктіреді және терең ұйқыны азайтады (энергия мен көңіл-күй үшін ұйқының ең қалпына келтіретін бөлігі). Кейбір антидепрессанттар белсенділігіне байланысты кейбір пациенттерде мазасыздық тудыруы немесе күшеюі мүмкін болса, бензодиазепиндер орталық жүйке жүйесін басаңдату арқылы депрессияны тудыруы немесе күшеюі мүмкін – ойлау, назар аудару және мәселелерді шешу қабілетін нашарлату (яғни, бензодиазепинге байланысты нейрокогнитивтік бұзылыс). Алайда, антидепрессанттардан айырмашылығы, олардың белсенді әсері көбінесе емдеуді жалғастыру арқылы жақсарады, бензодиазепинге байланысты депрессия дәріні тоқтатудан кейін ғана жақсаруы мүмкін. Бензодиазепинге байланысты депрессиялық бұзылыс бензодиазепин тоқтатылғаннан кейін бірден күшеюі мүмкін, бірақ дәлелдер көрсеткендей, дәріні тоқтатудан кейін көңіл-күй айтарлықтай жақсарады.
Басқа медициналық жағдайға байланысты
"Жалпы медициналық жағдайға байланысты көңіл-күйдің бұзылуы" – медициналық жағдайдың салдарынан туындаған маниялық немесе депрессивтік эпизодтарды сипаттау үшін қолданылады. Көңіл-күй эпизодарын тудыруы мүмкін көптеген медициналық жағдайлар бар, оның ішінде неврологиялық аурулар (мысалы, деменция), есту қабілетінің төмендеуі және оған байланысты бұзылыстар (мысалы, құлақтағы шу немесе гиперкузия), метаболизмдік бұзылыстар (мысалы, электролиттердің тепе-теңдігінің бұзылуы), асқазан-ішек аурулары (мысалы, цирроз), эндокриндік аурулар (мысалы, қалқанша безінің дисфункциясы), жүрек-қан тамырлары аурулары (мысалы, жүрек шабуылы), өкпе аурулары (мысалы, созылмалы обструктивті өкпе ауруы), қатерлі ісік және аутоиммундық аурулар (мысалы, көптік склероз). MD NOS диагнозы DSM-5-те кездеспейді, бірақ DSM-5-те белгіленбеген депрессивтік бұзылу және белгіленбеген биполярлық бұзылу диагноздары бар. MD NOS жағдайларының көпшілігі көңіл-күй және ұайқас бұзылыстарының аралас түрлерін, мысалы, аралас алаңдаушылық-депрессивтік бұзылу немесе атипикалық депрессияны көрсетеді.
Себептер
Мета-талдаулар көрсеткендей, тұлғалық домендегі невротизмнің жоғары көрсеткіштері көңіл-күй бұзылыстарының дамуының күшті көрсеткіші болып табылады. Көптеген авторлар көңіл-күй бұзылыстарының эволюциялық бейімделу екенін де айтты (эволюциялық психиатрияны да қараңыз). Төмендеген немесе депрессиялық көңіл-күй, күш салу қауіпті, шығынға немесе бекерге соққан күш-жігерге алып келетін жағдайлармен күресу қабілетін арттыруы мүмкін. Мұндай жағдайларда, төмен мотивация белгілі бір әрекеттерді тежеу арқылы үстемдік беруі мүмкін. Бұл теория, өмірдегі жағымсыз оқиғалардың шамамен 80 пайыз жағдайда депрессияға дейін қалай пайда болатынын және олардың неге көбінесе адамдардың өнімді жылдарында болатынын түсіндіруге көмектеседі. Егер депрессия дисфункция болса, мұндай ерекшеліктерді түсіну қиын болар еді. Биполярлық бұзылу да көңіл-күй бұзылысы ретінде қарастырылады және оның митохондриялық дисфункция нәтижесі болуы мүмкін деген гипотеза бар.
Жыныстық айырмашылықтар
Көңіл күйінің бұзылулары, әсіресе стресске байланысты көңіл күйінің бұзылулары, мысалы, алаңдаушылық және депрессия, жынысқа байланысты диагноз қою деңгейінің әртүрлі болуын көрсетеді. АҚШ-та әйелдерде стресске байланысты көңіл күйінің бұзылуына шалдығу мүмкіндігі ерлерге қарағанда екі есе жоғары. Осы жыныстық айырмашылықтардың негізіндегі зерттеулер стресске жауап беретін нейроэндокриндік функциялардың бұзылуын көрсетті, бұл аффективті бұзылыстардың даму ықтималдығын арттырады. Гипоталамус-гипофиз-бүйрек үсті безі (ГГБ) осінің жоғары белсенділігі осы жыныстық айырмашылықтардың қалай пайда болатыны туралы түсінік бере алады. Нейропептид кортикотропинді босататын фактор (CRF) гипоталамустың паравентрикулярлық ядросынан (PVN) бөлінеді, бұл адренокортикотроптық гормонның (ACTH) қан ағынына шығарылуын стимуляциялайды. Бұдан ACTH бүйрек үсті безінің қабығынан кортизол сияқты глюкокортикоидтардың бөлінуін қозғалысқа келтіреді. Кортизол, негізгі стресс гормоны ретінде танылған, стресске қарсы жауапты деактивациялау үшін гипоталамусқа кері байланыс береді. Тұрақты стресс кезінде ГГБ осінің белсенділігі жоғары болып қалады және кортизол үздірілмей шығарылады. Бұл созылмалы стресс CRF-тің тұрақты бөлінуімен байланысты, нәтижесінде алаңдаушылық пен депрессияға ұқсас мінез-құлықтардың күшеюіне және ерлер мен әйелдер арасындағы аурудың таралуындағы айырмашылықтың ықтимал механизмі ретінде қызмет етеді.
Емдеу
Көңіл күйінің бұзылуларына терапия және дәрі-дәрмектер сияқты әртүрлі емдеу түрлері қолжетімді. Мінездік терапия, когнитивтік-мінездік терапия және жекелеген терапия депрессияда тиімді болуы мүмкін екені көрсетілген. Үлкен депрессиялық бұзылуларға арналған дәрілерге көбінесе антидепрессанттар жатады; антидепрессанттар мен когнитивтік-мінездік терапияның үйлесімі жеке емдеуге қарағанда тиімдірек екені дәлелденген. Биполярлық бұзылуға арналған дәрілер антипсихотиктер, көңіл күйін тұрақтандырғыштар, құрысуға қарсы препараттар және/немесе литийден тұруы мүмкін. Литий көңіл күйінің бұзылулары бар адамдардағы өзіне зиян келтіру және өлімнің барлық себептерін азайтатыны дәлелденген. Егер митохондриялық дисфункция немесе митохондриялық аурулар биполярлық бұзылыс сияқты көңіл күйінің бұзылуларының себебі болса, емдеуді анықтауда көптеген депрессия шкалалары қолданылады. Депрессия шкалаларының бірі – Бек депрессиялық инвентаризациясы (BDI) деп аталатын өзін-өзі бағалау шкаласы. Тағы бір шкала – Гамильтонның депрессияны бағалау шкаласы (HAMD). HAMD – клиникалық бағалау шкаласы, онда пациенттің жағдайы дәрігердің бақылауы бойынша бағаланады. Эпидемиологиялық зерттеулер орталығының депрессия шкаласы (CES-D) – жалпы халыққа қатысты депрессия симптомдарын бағалауға арналған шкала. Бұл шкала көбінесе зерттеулерде қолданылады және өзіндік бағалау үшін емес. "PHQ-9", яғни "Patient Health Questionnaire 9" – өзін-өзі бағалау шкаласы. Соңында, Көңіл күйінің бұзылуына арналған сауалнама (MDQ) биполярлық бұзылуды бағалайды.
Эпидемиология
Эпидемиологиялық зерттеулер көрсеткендей, әйелдерде мажорлы депрессия сияқты кейбір көңіл күйінің бұзылуларына шалдығу ықтималдығы ерлерге қарағанда екі есе жоғары. II типті биполярлы бұзылысқа шалдыққан ерлер мен әйелдердің саны тең болғанымен, әйелдерде бұл бұзылыстың жиілігі сәл жоғары. 2011 жылы АҚШ-та 1–17 жастағы балалардың ауруханаға түсуінің ең көп таралған себебі көңіл күйінің бұзылулары болды, шамамен 112 000 жағдай тіркелді. 2012 жылы көңіл күйінің бұзылулары АҚШ-та Medicaid жүйесін пайдаланатындардың ең басты диагнозы болды. Сонымен қатар, 18 штат бойынша жүргізілген зерттеуде көңіл күйінің бұзылулары Medicaid пациенттері мен сақтандырусыз қалғандардың арасында ауруханаға қайта түсудің ең көп себебі болып табылды – 41 600 Medicaid пациенті және 12 200 сақтандырусыз пациент алғашқы жатқаннан кейін 30 күн ішінде қайтадан жатты, бұл 100 жағдайға 19,8 пайыздық және 100 жағдайға 12,7 пайыздық қайта түсу көрсеткіштеріне тең. 2012 жылы көңіл күйі және басқа да мінез-құлық денсаулығының бұзылулары АҚШ-та Medicaid арқылы қамтылған және сақтандырусыз ауруханаға жатқандардың ең көп таралған диагнозы болды (Medicaid бойынша 6,1% және сақтандырусыз бойынша 5,2%). 1988–1994 жылдары американдық жасөсперімдер арасында жүргізілген зерттеуде демографиялық және денсаулық сипаттамалары қарастырылды. Зерттеуге 17–39 жас аралығындағы 8602 ер және әйел қатысты. Өмір бойында кездесетін жағдайлар алты көңіл күйі өлшемі бойынша бағаланды: мажорлы депрессиялық эпизод (MDE) – 8,6%, ауырлығы бар мажорлы депрессиялық бұзылу (MDE s) – 7,7%, дистимия – 6,2%, дистимиямен бірге MDE s – 3,4%, кез келген биполярлық бұзылу – 1,6% және кез келген көңіл күйінің бұзылуы – 11,5%.
major depressive episode (MDE) 8.6%,
major depressive disorder with severity (MDE s) 7.7%,
dysthymia 6.2%,
MDE s with dysthymia 3.4%,
any bipolar disorder 1.6%, and
any mood disorder 11.5%.
Зерттеу
Кей Редфилд Джеймисон және басқалар көңіл-күйдің бұзылуы, әсіресе екіұштылық (биполярлық) бұзылысы мен шығармашылық арасындағы мүмкін байланыстарды зерттеді. "Көңіл-күйдің бұзылуына да, өнерге де әсер ететін" ойшаң мінез-құлықтың болуы мүмкін деген пікір бар. Джейн Коллингвуд Орегон штаты университетінің зерттеуіне сілтеме жасайды: "Екіұштылық (биполярлық) ауруы бар адамдар ең шығармашылыққа толы кәсіптерде жиі кездеседі". Сонымен қатар, олар "жұмыста шығармашылық қызметпен айналысу" мүмкіндігінің екіұштылық (биполярлық) бұзылысы бар жұмыскерлерде, екіұштылық (биполярлық) бұзылысы жоқ жұмыскерлерге қарағанда әлдеқайда жоғары екенін анықтады. Лиз Патеректің "Екіұштылық (биполярлық) бұзылыс және шығармашылық сана" атты мақаласында ол былай деп жазды: Клиникалық зерттеулерде маниялық күйдегі адамдар бақылау тобынан гөрі көбірек рифма жасайтыны, синонимдерді табатыны және аллитерация қолданатыны көрсетілді. Бұл ой-қиялының икемділігі шығармашылықтың артуына ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар, мания өнімділікті және энергияны арттырады. Маниялық күйдегі адамдар эмоционалды жағынан сезімтал және көзқарастарға қатысты шектеулер аз болады, бұл олардың өзін-өзі көбірек танытуына мүмкіндік береді. Гарвардта жүргізілген зерттеулер шығармашылық тапсырмаларды шешудегі жаңаша ойлау деңгейін қарастырды. Ауруы ауыр болмаған екіұштылық (биполярлық) бұзылысы бар адамдар шығармашылықтың жоғары деңгейін көрсетуге бейім болды. Депрессия мен шығармашылық арасындағы байланыс әсіресе ақындар арасында күшті көрінеді.