Жорж Фейдо: Француз сатирасының шебері

Кіріспе

Француз драматургы (1862–1921)

Жорж Леон Жюль Мари Фейдо (ʒɔʁʒ fɛ.do; 8 желтоқсан 1862 – 5 маусым 1921) – француз драматургы, Белль Эпок дәуірінің өкілі, ол 1886 мен 1914 жылдар аралығында жазылған фарстарымен танымал. Фейдо Париж қаласында орта тапқа жататын отбасында дүниеге келіп, көркемдік және әдеби ортада өскен. Ол бала кезінен театрға қызығып, пьесалар жазып, мектептегі достарын драмалық үйірмеге біріктірген. Жастық шағында күлкілі монологтар жазып, содан кейін толыққанды пьесаларға көшкен. Оның алғашқы толық метражды комедиясы жақсы қабылданып, бірақ одан кейін бірқатар сәтсіздіктерге ұшырады. 1890 жылдардың басында жазуды уақытша тоқтатқан ол француз комедиясының көрнекті шеберлері – Эжен Лабиш, Альфред Хеннекин және Анри Мейляктың тәжірибелерін зерттеді. Өз шеберлігін жетілдірген соң, кейде авторлармен бірлесіп, 1892 мен 1914 жылдар аралығында он жеті толық метражды пьеса жазды. Олардың көпшілігі Франция мен басқа елдердегі театр репертуарының маңызды бөлігіне айналды. Олардың ішінде «L'Hôtel du libre échange» (1894), «La Dame de chez Maxim» (1899), «La Puce à l'oreille» (1907) және «Occupe-toi d'Amélie!» (1908) пьесалары бар. Фейдоның пьесалары мұқият бейнеленген, көрермендерінің өзімен байланыс орната алатын кейіпкерлермен ерекшеленеді. Олар қате түсініктер, ізгіліксіздік, уақыттың жылдам өтуі және шартты түрде бақытты аяқталуға толы, қарқынды комедиялық сюжеттерге тартылады. Өмірінде үлкен жетістіктерге қол жеткізгенімен, Фейдоның өлімінен кейін оның туындылары 1940-1950 жылдарға дейін ұмытылып, Жан Луи Барро мен «Comédie Française» театрларының қойылымдары арқасында қайта жаңғырды. Бұл оның шығармаларына деген қызығушылықты алдымен Париж қаласында, содан кейін бүкіл әлемде қайта оятты. Фейдоның жеке өмірі депрессия, сәтсіз құмар ойындары және ажырасумен қиындыққа толы болды. 1919 жылы оның психикалық денсаулығы күрт нашарлап, соңғы екі жылын Париж маңындағы Рюэйдегі (қазіргі Рюэй-Мальмезон) санаторияда өткізді. Ол 1921 жылы 58 жасында қайтыс болды.

Алғашқы жылдар

Фейдо 1862 жылдың 8 желтоқсанында Париждегі Клиши көшесіндегі ата-анасының үйінде дүниеге келді. Фейдоның анасы Лодзия Богаслава, туған тегі Зелевска (1838–1924), "Леокади" деген атпен танымал болған. 1861 жылы ол Эрнест Фейдоға тұрмысқа шыққанда, ол қырық жастағы, баласыз жесір еді, ал ол жиырма екі жаста болған. Ол әйгілі сұлулыққа ие болған, және оның Морни герцогының немесе тіпті Император Наполеон III-нің сүйіктісі болғаны туралы әңгімелер тарады, сондай-ақ олардың бірі оның тұңғыш баласы Жорждің әкесі болуы мүмкін деген де болжамдар айтылды. Өмірінің соңында Леокади: "Жорж сияқты зиялы баланың сол ақымақ императордың ұлы болуына кім сенер?" деп мәлімдеді. Бірақ Фейдоның ең үлкен жетістіктері фарс жанрында болды. Ол "Максимдегі әйел" пьесасынан көп ақша тапқанын, сондықтан екі жыл бойын жазудан үзіліп, өзінің хоббиіне – сурет салуға беріліп, демалуға мүмкіндік алғанын айтты. Бұл пьеса француз көрермендерінің арасында әлі де сүйікті болып табылады; ал ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде "Құлағындағы бит" ең танымал болды.

Шаяндар стилі

Сыншы С. Бейнон Джон Фейдоның фарсын сол кезеңдегі ағылшын театрымен салыстырады – соңғысы "жайлы да мейірімді", ал Фейдоның "қатаң түрде бұзушылыққа ұмтылған". Джон Фейдоны француздың бұрынғы фарс жазушысы Эжен Лабишпен де салыстырады: "Лабиштің әлемі қиялға толы болғанымен, қарапайым өмірге қатысты; Фейдоның әлемі қатыгез, тығырыққа тіреліп, манияға ұқсайды". Фейдо өзінің техникасы туралы айтқанда: "Мен пьеса жазуға кіріскенде, бір-бірінен қашып жүруге барлық себебі бар кейіпкерлерді анықтаймын; және оларды мүмкіндігінше ерте де жиі кездестіруге тырысамын", – деді. Ол пьесаларында өткір диалогтардан сақтанды, себебі олардың ойыншылдығы іс-қимылды бөліп тастайды деп есептеді. Сыншы В. Д. Ховарт Фейдоның әдеттегі драмалық үлгісін "қалыпты өмірдегі оқиғалардың қорқынышты тізбегі" деп қорытындылады. Фейдо жазудан үзіліс жасап, өзінен бұрынғы ең табысты жазушылардың еңбектерін зерттегенде, үш драматургке ерекше назар аударды: Лабиш, Геннекин және Мейлак. Фейдо туралы замандас пікірлер әртүрлі болды. Катуль Мендес: "М. Жорж Фейдоның өте керемет талантын төрт-бес жүз рет қойылатын, бірақ ешқашан оқылмайтын пьесаларға жұмсағанына әлі де өкінемін", – деп жазды. Ал басқалар үшін бұл оның ең үлкен жетістіктері болды, натурализмімен Стриндбергпен теңестірілді; Фейдо осындай жағдайда моралист те, ойын-сауықшы да бола білді. "Театр және музыка жылнамалары" авторлары мен "Фигаро" журналының сыншылары Фейдоның фарстарын ешкіммен салыстыруға келмейтін деңгейдегі туынды деп санайды.

Толық көлемді шығармалар

+ АтауыФейдоның сипаттамасыЖылТеатрPerfsАғылшын тіліндегі атауыЭглантина д’Амбуаз тарихи пьеса, екі акті және 3 көрініс 1873 – – Амбуаздың жабайы розасы: Фейдоның өмірінде сахналалмаған fr comédie en 3 actes 1886 Ренессанс 79 Әйелдер тігіншісі La Lycéenne vaudeville оперетта, 3 акті 1887 Новюте 20 Гастон Серпеттің музыкасымен оқушы қыз Chat en poche vaudeville, 3 акті 1888 Déjazet 36 Қап ішіндегі шошқа Les Fiancés de Loches vaudeville, 3 акті 1888 Cluny 64 Лоштан келген күйеу жігіттер Морис Девальлиермен L'Affaire Эдуард vaudeville, 3 акті 1889 Вариете 17 Эдуард ісі Le Mariage de Barillon vaudeville, 3 акті 1890 Ренессанс 26 Девальлиермен Баррийонның үйлену тойы Monsieur chasse! комедия, 3 акті 1892 Корольдік сарай 114 Мырза аң аулап жатыр! Champignol malgré lui vaudeville, 3 акті 1892 Новюте 434 Өзіне қарамастан Шампиньоль Девальлиермен Le Système Ribadier vaudeville, 3 акті 1892 Корольдік сарай 78 Рибадье жүйесі Морис Хеннекинмен Le Ruban vaudeville, 3 акті 1894 Одеон 45 Девальлиермен Лента L'Hôtel du libre échange vaudeville, 3 акті 1894 Новюте 371 Девальлиермен Тегін сауда отели Un fil à la patte vaudeville, 3 акті 1894 Корольдік сарай 129 Аяғынан байланған Le Dindon комедия, 3 акті 1896 Корольдік сарай 238 Алданушы La Dame de chez Maxim vaudeville, 3 акті 1899 Новюте 579 Максимнен келген ханым Le Billet de Joséphine опера 1902 Гайте 16 Фоли-Бержер герцогинясы La Main passe! төрт актідегі комедия 1904 Новюте 211 Қол айналады L'Âge d'or музыкалық комедия, 3 акті және тоғыз көрініс 1905 Вариете 33 Девальлиермен алтын ғасыр; Луи Варнидің музыкасы Le Bourgeon көңіл көтеру комедиясы, 3 акті 1906 Вадевилл 92 Бүлдірген Le Puce à l'oreille vaudeville, 3 акті 1907 Вариете 86 Құлағындағы бит Occupe toi d'Amélie! комедия, 3 акті 1908 Новюте 288 Франсис Круасетпен жол жарысы Je ne trompe pas mon mari! vaudeville, 3 акті 1914 Афиней 200 Мен күйеуімді алдамаймын Рене Питермен Cent millions qui tombent пьеса, 3 акті – – 100 миллион құлаған аяқталмаған À qui ma femme? vaudeville, 3 акті – – Менің әйелім кімдікі? Фейдоның өмірінде сахналалмаған.

+ TitleFeydeau's descriptionYearTheatrePerfsTitle in EnglishNotes Eglantine d’Amboise pièce historique en deux actes et 3 tableaux 1873 – – The wild rose of Amboise Juvenilia: not staged in Feydeau's lifetime fr comédie en 3 actes 1886 Renaissance 79 Ladies' tailor La Lycéenne vaudeville opérette en 3 actes 1887 Nouveautés 20 The schoolgirl music by Gaston Serpette Chat en poche vaudeville en 3 actes 1888 Déjazet 36 A pig in a poke Les Fiancés de Loches vaudeville en 3 actes 1888 Cluny 64 The fiancés from Loches with Maurice Desvallières L'Affaire Edouard vaudeville en 3 actes 1889 Variétés 17 The Edward affair Le Mariage de Barillon vaudeville en 3 actes 1890 Renaissance 26 Barillon's wedding with Desvallières Monsieur chasse! comédie en 3 actes 1892 Palais Royal 114 Monsieur is hunting! Champignol malgré lui vaudeville en 3 actes 1892 Nouveautés 434 Champignol despite himself with Desvallières Le Système Ribadier vaudeville en 3 actes 1892 Palais Royal 78 The Ribadier systemwith Maurice Hennequin Le Ruban vaudeville en 3 actes 1894 Odéon 45 The ribbonwith Desvallières L'Hôtel du libre échange vaudeville en 3 actes 1894 Nouveautés 371 Free Exchange Hotel with Desvallières Un fil à la patte vaudeville en 3 actes 1894 Palais Royal 129 Tied by the leg Le Dindon comédie en 3 actes 1896 Palais Royal 238 The dupe La Dame de chez Maxim vaudeville en 3 actes 1899 Nouveautés 579 The lady from Maxim'sLe Billet de Joséphine opéra1902Gaîté16 The duchess of the Folies Bergères La Main passe! comédie en quatre actes 1904 Nouveautés 211 The hand goes round L'Âge d'or comédie musicale en 3 actes et neuf tableaux 1905 Variétés 33 The golden age with Desvallières; music by Louis Varney Le Bourgeon comédie de moeurs en 3 actes 1906 Vaudeville 92 The bud La Puce à l'oreille vaudeville en 3 actes 1907 Variétés 86 A flea in her ear Occupe toi d'Amélie! comédie en 3 actes 1908 Nouveautés 288 The road race with Francis Croisset Je ne trompe pas mon mari! vaudeville en 3 actes 1914 Athénée 200 I don't cheat on my husband with René Peter Cent millions qui tombent pièce en 3 actes – – 100 million falling unfinished À qui ma femme? vaudeville en 3 actes – – Whose is my wife? not staged in Feydeau's lifetime.

Мұра

Ол қайтыс болғаннан кейін Фейдоның пьесалары көп жылдар бойы назардан тыс қалды. 1940-шы жылдары ғана Парижде ірі қайта жаңғырулар қойылды, содан кейін Фейдо біртіндеп Франция мен шетелде репертуардың негізгі бөлігіне айналды. Comédie Française 1941 жылы алғаш рет Фейдоның пьесасын репертуарына енгізді – Фернан Леду режиссерлік жасаған бір актілік «Feu la mère de Madame» қойылымын, онда Мадлен Рено мен Пьер Бертин ойнады. 1948 жылы Маринь театрында Рено «Occupe-toi d'Amélie!» қойылымының алғашқы сахналық нұсқасында ойнады, бұл қойылымды ол Жан Луи Барромен бірлесіп құрған труппасымен бірге сахналады. Олар 1952 жылы Бродвейге, ал 1956 жылы Вест-Эндке бұл қойылымды алып барды, француз тілінде ойнап, Нью-Йорк пен Лондон сыншыларынан жоғары баға алды. Осы кезеңде Comédie Française Фейдоның толық көлемді алғашқы пьесасын – «Le Dindon» (1951) сахналады. Фейдоның өмірінде ағылшын тіліне аударылған пьесалар танымал болған, ал 1950-ші жылдары жаңа нұсқалар пайда бола бастады, соның ішінде Питер Гленвиллдің «Hotel Paradiso» (1956, «L'Hôtel du libre échange» бойынша) және Ноэль Ковардтың «Look After Lulu!» (1959, «Occupe-toi d'Amélie!» бойынша).

1960-шы жылдары Жак Шаронның екі сәтті қойылымы болды. Бұл Лоуренс Оливьедің Шаронды Джон Мортимердің «La Puce à l'oreille» пьесасын Ұлттық театр үшін «A Flea in Her Ear» (1966) деп бейімдеуге шақыруына әкелді. Шарон бұдан кейін Мортимердің «Un Fil à la patte» («Cat Among the Pigeons») пьесасын Вест-Эндте (1969) сахналады. 1970-ші жылдары Comédie Française репертуарына тағы екі Фейдо пьесасын қосты: «Mais n'te promène donc pas toute nue!» (1971) және «La Puce à l'oreille» (1978), екеуін де Жан-Лоран Коше режиссерлік етті. Нью-Йоркте «Le Dindon» (1972, «There's One in Every Marriage» атымен), «La Main passe» (1973, «Chemin de fer» атымен) және «Monsieur chasse!» (1978, «13 rue de l'amour» атымен) қойылымдары сахналанды. Лондонда Ұлттық театр Мортимердің тағы бір бейімделуін ұсынды – «The Lady from Maxim's» (1977). ХХ ғасырдың соңғы екі онжылдығында Фейдоға деген қызығушылық арта түсті. Comédie Française оның тағы төрт пьесасын қойды: Жан-Поль Руссильон режиссерлік жасаған «La Dame de chez Maxim» (1981), Стюарт Сейд режиссерлік жасаған «Léonie est en avance» (1985), Роджер Планшон режиссерлік жасаған «Occupe-toi d'Amélie!» (1995) және Муриэль Майетт режиссерлік жасаған «Chat en poche» (1998). Фейдоның пьесалары Париж, Францияның басқа қалалары мен Брюссельдегі театрларда көптеген рет қайта жаңғыртылды, соның ішінде «Le Système Ribadier» жеті рет, «Monsieur chasse!» үш рет, «La Dame de chez Maxim» бес рет және «La Puce à l'oreille» төрт рет сахналанды. Лондонда Ұлттық театр Мортимердің «L'Hôtel du libre échange» (1984, «A Little Hotel on the Side» атымен) пьесасын қойды, ол кейін Бродвейде де сахналанды. Басқа ағылшын тіліндегі бейімделулерге Питер Холл мен Ники Фрейдің «Le Dindon» (1994, «An Absolute Turkey» атымен) және «Occupe-toi d'Amélie!» (1996, «Mind Millie for Me» атымен) пьесаларын жатқызуға болады. ХХІ ғасырдың алғашқы екі онжылдығында Comédie Française жеті Фейдо пьесасын қойды: «Le Dindon» (2002, Лукас Хемлеб режиссерлік жасаған), «Un Fil à la patte» (2010, Жером Дешампс режиссерлік жасаған), «Quatre pièces» – бір актілік төрт пьеса мен монологтан тұратын жинақ (Amour et Piano, Un monsieur qui n'aime pas les monologues, Fiancés en herbe және Feu la mère de madame, 2009, Джан Мануэль Рау режиссерлік жасаған), «Le Cercle des castagnettes» (монологтар, 2012, Ален Франсон режиссерлік жасаған), «Le Système Ribadier» (2013, Забу Брайтман режиссерлік жасаған), «L'Hôtel du libre échange» (2017, Изабель Нанти режиссерлік жасаған) және «La Puce à l'oreille» (2019, Лило Баур режиссерлік жасаған). Интернет-Бродвей дерекқорында ХХІ ғасырда Фейдоның пьесалары сахналанбағаны туралы мәлімет бар. Британдық қойылымдардың арасында Холл режиссерлік жасаған және Мортимердің «A Flea in Her Ear» пьесасы бар, ол 2010 жылы Олд Вик театрында Ричард Эйр режиссерлік жасауымен қайта жаңғыртылды.

The 1960s saw two celebrated productions by Jacques Charon. This led to an invitation from Laurence Olivier to Charon to direct John Mortimer's adaptation of La Puce à l'oreille as A Flea in Her Ear for the National Theatre (1966). Charon followed this with Mortimer's version of Un Fil à la patte (Cat Among the Pigeons) in the West End (1969). In the 1970s the Comédie Française added two more Feydeau plays to its repertoire: Mais n'te promène donc pas toute nue! (1971) and La Puce à l'oreille (1978), both directed by Jean Laurent Cochet. In New York there were productions of Le Dindon (1972 as There's One in Every Marriage), La Main passe (1973 as Chemin de fer), and Monsieur chasse! (1978, as 13 rue de l'amour). In London the National Theatre presented a second Mortimer adaptation, The Lady from Maxim's (1977). During the last two decades of the twentieth century interest in Feydeau continued. The Comédie Française presented four more of his plays: La Dame de chez Maxim (1981) directed by Jean Paul Roussillon, Léonie est en avance (1985) directed by Stuart Seide, Occupe toi d'Amélie! (1995) directed by Roger Planchon, and Chat en poche (1998) directed by Muriel Mayette. There were numerous Feydeau revivals in theatres in Paris, cities across France, and Brussels, including seven productions of Le Système Ribadier three of Monsieur chasse!, five of La Dame de chez Maxim, and four of La Puce à l'oreille. In London the National Theatre presented Mortimer's adaptation of L'Hôtel du libre échange (1984, as A Little Hotel on the Side), which was later played on Broadway. Other English adaptations included Peter Hall and Nicki Frei's versions of Le Dindon (1994, as An Absolute Turkey) and Occupe toi d'Amélie! (1996, as Mind Millie for Me). During the first two decades of the 21st century, the Comédie Française presented seven Feydeau productions: Le Dindon (2002, directed by Lukas Hemleb), Un Fil à la patte (2010 Jérôme Deschamps), Quatre pièces – a quadruple bill of one act plays and a monologue (Amour et Piano, Un monsieur qui n'aime pas les monologues, Fiancés en herbe and Feu la mère de madame, 2009, Gian Manuel Rau), Le Cercle des castagnettes (monologues, 2012, Alain Françon), Le Système Ribadier (2013, Zabou Breitman), L'Hôtel du libre échange (2017, Isabelle Nanty) and La Puce à l'oreille (2019, Lilo Baur). The Internet Broadway Database records no Feydeau productions in the 21st century. Among British productions were Frei's 2003 version of Le Système Rebadier (as Where There's a Will) directed by Hall and Mortimer's A Flea in Her Ear, revived at the Old Vic in 2010, directed by Richard Eyre.

Бейімделулер

Фейдоның бірнеше пьесасы кино және теледидарға бейімделген. Ол киноның алғашқы жылдарында өте белсенді болғанымен, ешқашан кино үшін жазбаған, бірақ 1921 жылы қайтыс болғаннан кейін екі жыл ішінде басқа жазушылар мен режиссерлер оның пьесаларын фильмдердің негізі ретінде пайдалана бастады. Осылайша, бірнеше елде және түрлі тілдерде жиырмадан астам фильм түсірілді. Кем дегенде он төрт пьесасы теледидарға бейімделген.