Уэллс соборы: Англияның қасиетті архитектурасы

Кіріспе

Уэллс қаласындағы Англикан соборы, Сомерсет

Уэллс соборы — Англияның Сомерсет графтығындағы Уэллс қаласындағы Англикан соборы. Бұл Бат және Уэллс епископтығының тақ орны, оның кафедрасы Бат және Уэллс епархиясының бас шіркеуі болып табылады. 705 жылдан бері осы жерде болған бұрынғы шіркеудің орнына шамамен 1175 жылдан бастап Рим-католик соборы ретінде салынған. Король VIII Генрих Римнен бөлінген кезде ол Англикан соборына айналды. Бұл ағылшын соборы үшін орташа өлшемді. Оның кең батыс фасады мен үлкен орталық мұнарасы ерекше көзге түседі. Ол «күмәндісіз ең әдемі» және «ең поэтикалық» ағылшын соборларының бірі деп аталады. Оның готикалық сәулеті көбінесе 12-ғасырдың соңы мен 13-ғасырдың басындағы ерте ағылшын стилінен шабыттандырылған, көптеген басқа соборларда сақталған роман стилінің элементтері жоқ. Құрылыс 1175 жыл шамасында хормен бірге шығыс жағынан басталды. Тарихшы Джон Харви оны Еуропадағы алғашқы нағыз готикалық құрылыс деп санайды, ол роман стилінің соңғы шектеулерін бұзды. Оның тік аркадалары мен жоңқалы бағаналарының тас өрнегі айқын қалыптар мен жапырақ тәрізді, «қатаң жапырақ» стиліндегі ою-өрнектермен әшекейленген. Оның 300 мүсіннен тұратын ерте ағылшын фасады Англиядағы біріктірілген көркем өнердің ең үлкен жетістігі деп есептеледі. Шығыс жағында көптеген ежелгі боялған шынылар сақталған. Көптеген монастырьлық негіздегі соборлардан айырмашылығы, Уэллсте оның зайырлы канондарының тарауымен байланысты көптеген зайырлы ғимараттар сақталған, оның ішінде Епископ сарайы және 15 ғасырлық Викарийлер жақын орналасқан. Бұл I санаттағы ескертулер тізіміне енген ғимарат. 705 жылы король Иннің Вессекс билігі тұсында Альдхелм, жаңа құрылған Шерборн епархиясының бірінші епископы Уэллсте аббат шіркеуін салдырды. Ол әулие Андрейге арналған және собордың монастырь ауласы орналасқан жерде тұрды, онда қазба жұмыстарынан табылған қалдықтарды көруге болады. Собордың оңтүстік трансептісіндегі крещение тағы осы шіркеуден алынған және қазіргі ғимараттың ең көне бөлігі болып табылады. 766 жылы Уэссекс патшасы Циневульф шіркеуге он бір жер учаскесін сыйлаған жарлыққа қол қойды. 909 жылы епархияның орталығы Шерборннан Уэллске көшірілді. Алайда, бұл мәселеде дау бар. Нормандтар басып алғаннан кейін Джон де Вилула 1090 жылы епископтықтың орнын Уэллстен Батқа көшірді. Уэллстегі шіркеуде енді собор болмады, оның орнына діни қызметкерлер колледжі болды.

Wells Cathedral is an Anglican cathedral in Wells, Somerset, England, dedicated to St Andrew the Apostle. It is the seat of the Bishop of Bath and Wells, whose cathedra it holds as mother church of the Diocese of Bath and Wells. Built as a Roman Catholic cathedral from around 1175 to replace an earlier church on the site since 705, it became an Anglican cathedral when King Henry VIII split from Rome. It is moderately sized for an English cathedral. Its broad west front and large central tower are dominant features. It has been called "unquestionably one of the most beautiful" and "most poetic" of English cathedrals. Its Gothic architecture is mostly inspired from Early English style of the late 12th to early 13th centuries, lacking the Romanesque work that survives in many other cathedrals. Building began about 1175 at the east end with the choir. Historian John Harvey sees it as Europe's first truly Gothic structure, breaking the last constraints of Romanesque. The stonework of its pointed arcades and fluted piers bears pronounced mouldings and carved capitals in a foliate, "stiff leaf" style. Its Early English front with 300 sculpted figures is seen as a "supreme triumph of the combined plastic arts in England". The east end retains much ancient stained glass. Unlike many cathedrals of monastic foundation, Wells has many surviving secular buildings linked to its chapter of secular canons, including the Bishop's Palace and the 15th century residential Vicars' Close. It is a Grade I listed building. An abbey church was built in Wells in 705 by Aldhelm, first bishop of the newly established Diocese of Sherborne during the reign of King Ine of Wessex. It was dedicated to St Andrew and stood at the site of the cathedral's cloisters, where some excavated remains can be seen. The font in the cathedral's south transept is from this church and is the oldest part of the present building. In 766 Cynewulf, King of Wessex, signed a charter endowing the church with eleven hides of land. In 909 the seat of the diocese was moved from Sherborne to Wells. There is, however, some controversy over this. Following the Norman Conquest, John de Villula moved the seat of the bishop from Wells to Bath in 1090. The church at Wells, no longer a cathedral, had a college of secular clergy.

Епископтың ордасы

Соборды шамамен 1175 жылы Реджинальд Фиц Джоселин жобалап, құрылысын бастаған, ол 1191 жылы қайтыс болды. Оның өлшеміне қарағанда, бұл шіркеу бастапқыда епархияның соборы болуы жоспарланған, бірақ епископтың ордасы Уэллс, Гластонбери және Бат аббаттары арасында көшіп, соңында Уэллсте орналасты. 1197 жылы Реджинальдтың ізбасары Саварик Фицгельдевин, Папа Селестин III-нің келісімімен, ресми түрде өзінің ордасын Гластонбери аббатқа көшірді. 1219 жылы Гластонбериге қойылған талаптар тоқтағанға дейін «Бат және Гластонбери епископы» деген атақ қолданылды. Савариктің ізбасары, Веллстік Джоселин, епископтың ордасын тағы да Бат аббатқа көшіріп, «Бат епископы» атағын алды. Джоселин Линкольндық Хью (II)-нің інісі болды және Магна Картаны қол қою рәсіміне қатысты. Джоселин Реджинальд бастаған құрылыс жұмыстарын жалғастырды және епископ сарайын, хор ұстаздарының мектебін, гимназияны, саяхатшыларға арналған аурухананы және шағын ғибадатхананы салғызды. Ол сондай-ақ Уэллстің жанындағы Уокиде сарай салдырды. Оның қабіріндегі ескерткіш плакета Англиядағы ең ерте плакеталардың бірі болып саналады.

Собордың құрылысы

12 ғасырда епископ Реджинальд Фиц Джоселин бастаған құрылыс бағдарламасы 1200 жылдан бастап канон, кейін 1206 жылдан епископ болған Джоселин Уэллс кезінде жалғасты. Адам Локк шамамен 1192 жылдан 1230 жылға дейін бас құрылысшы болды. Ол жаңа үлгіде, кейіннен Готика деп аталған, тік аркалармен салынды, бұл стиль шамамен осы кезде Кентербери соборында да енгізілді. Король Джон экскоммуникацияланғанда және Жоселин жер аударылғанда 1209 және 1213 жылдар аралығында жұмыс тоқтатылды, бірақ шіркеудің негізгі бөліктері 1239 жылы Жоселиннің бағыштауына дейін аяқталды. Кафедраль, соның ішінде шаптерхаус, 1306 жылы аяқталған кезде, ол дамып келе жатқан литургия үшін тым кішкентай болып, дін қызметкерлерінің көбейіп келе жатқан салтанатты шерулерін қабылдай алмады. Джон Дроксфорд бас құрылысшы Томас Уитни басшылығымен құрылыстың келесі кезеңін бастады, содан кейін Ральф Шрусбери хордың шығысқа қарай кеңейтілуін және ретрохорды одан әрі жалғастырды. Ол қаладан және оның құлшындықтарынан алыс, хорда ән айтуға жұмысқа алынған адамдарға тұру және тамақтану үшін қауіпсіз орын беру үшін Викарийлер қақпасы мен Викарийлер залының құрылысын қадағалады. Ол Веллс тұрғындарымен шиеленіскен қарым-қатынаста болды, себебі ол салықтар салды.

Джон Харвелл 1365 жылы бас құрылысшы болып тағайындалған Уильям Уинфордтың батыс фасадын аяқтау үшін қаржы жинады. Уинфорд өз заманының ең көрнекті бас құрылысшыларының бірі болды, ол король үшін Виндзор, Винчестер соборында және Оксфордтағы Жаңа колледжде жұмыс істеді. Уэллсте ол батыс мұнараларын жобалады, олардың солтүстік-батыс бөлігі келесі ғасырға дейін салынбады. 14 ғасырда өткелдің орталық тіректері бұрынғы ғасырда болған жер сілкінісінен зақымдалған өткел мұнарасының салмағынан құлауға бейім екені анықталды. Бас құрылысшы Уильям Джой тіректерің бірлік ретінде нығайту және тұрақтандыру үшін, кейде «қиылыс аркалар» деп аталатын сыпыру аркаларын орнатты.

Тюдорлар және Азамат соғысы

Генрих VII билік құрған кезде собор толықтай аяқталды, қазіргі күйіндегідей болып сақталды (дегенмен, ішкі жабдықтары өзгерді). 1508 жылдан 1546 жылға дейін көрнекті итальяндық гуманист ғалымы Полидор Вергиль Лондондағы тараудың өкілі ретінде қызмет етті. Ол собор хорына матадан жасалған безендіру жиынтығын сыйға тартты. Уэллс соборларының арасында монастырлар таратылуынан басқа монастырлық негіздегі соборларға қарағанда жақсы жағдайға түсті, бірақ 1547 жылы шіркеулердің жойылғандығы оның кірісінің азаюына себеп болды. Орта ғасырлық мыс заттар сатылды және алғаш рет науаға мінбер орнатылды. 1551 және 1568 жылдар аралығында, екі рет декан қызметін атқарып, Уильям Тернер дәмдік шөптер бағын құрды, ол 2003 және 2010 жылдар аралығында қайта жаңартылды. Елизавета I 1591 жылы тарауға және хорлық викарияларға жаңа жарғы берді, бұл декан мен сегіз тұрақты канондардан тұратын жаңа басқару органы құрылды, олар шіркеудің мүліктерін басқаруға және оның істеріне қатысты билікке ие болды, бірақ енді деканды сайлау құқығынан айырылды (осы құқық одан әрі Тәжге тиесілі болды). Жаңа жарғымен келген тұрақтылық Азамат соғысының басталуымен және Карл I-нің өлім жазасына кесілуімен аяқталды. Жергілікті шайқастар собордың тас қабырғаларына, жиһаздарына және терезелеріне зақым келтірді. Барлаушы Уолтер Рэлидің туысы Уолтер Рэли 1645 жылы Бриджвотер парламентшілердің қолына түскеннен кейін үй қамауына алынды, алдымен Чедзойдағы пасторлық үйінде, содан кейін Уэллстегі декандық кеңсесінде. Оның күзетшісі, аяқ шебер және қалалық констебль Дэвид Барретт оны әйеліне хат жазып жатқанда ұстады. Ол хатты тапсырудан бас тартқанда, Барретт оны қылышпен жаралады және ол алты аптадан кейін, 1646 жылдың 10 қазанында қайтыс болды. Ол деканның орнының алдындағы хордың жанында белгісіз қабірге жерленді. Оливер Кромвельдің басқаруымен Англияның ортақ қоғамдық кезеңінде декан тағайындалмады және собор құлдырап кетті. Епископ зейнетке шықты, ал кейбір дін қызметкерлері қара жұмыс істеуге мәжбүр болды.

16601800 жыл

1661 жылы Карл II таққа қайта оралғаннан кейін, патшаның жер аударылған дін қызметкері Роберт Крейтон декана болып тағайындалды және 1672 жылы қайтыс болғанға дейін екі жыл бойы епископ қызметін атқарды. Оның алғыс айту үшін сыйлаған мыс тұғыры соборда көрініп тұр. Ол 140 фунт стерлингке жасалған батыс терезесін сыйлады. Крейтонның епископ болып тағайындалғаннан кейін, деканат лауазымына корольдің капелланы, Оксфордтағы Тринити колледжінің президенті және Корольдік қоғамның мүшесі Ральф Батерст тағайындалды. Батерстің ұзақ қызмет ету кезеңінде собор қайта жаңартылды, бірақ 1685 жылғы Монмут көтерілісінде пуритандық әскерлер батыс фасадына зақым келтірді, оқ жасау үшін шатырдан қорғасынды жұлып алды, терезелерді сындырып, орган мен жиһаздарды қиратты және уақытша түрде собордың негізгі бөлігінде аттарын тіктеді. Томас Кеннің 1685 жылы Таж тағайындап, 1691 жылға дейін қызмет еткен кезінде қайта жаңарту жұмыстары қайта басталды. Ол, католиктердің саяси билікке оралуына жол беретін король Яков II-нің "Кешірім туралы жарлығына" қол қоюдан бас тартқан жеті епископтың бірі болды, бірақ халықтың қолдауы оларды ақтауға себеп болды. Кен Уильям III және Мэри II-ге адалдық серт беруден бас тартты, себебі Яков II тақтан бас тартқан жоқ еді, және басқалармен бірге, Nonjurors деп аталды, қызметтен алынды. Оның ізбасары Ричард Киддер 1703 жылғы Ұлы дауыл кезінде сарайдағы екі мұржасы құлап, төсек үстінде ұйықтаған оның және оның әйелінің үстіне түсіп, қаза тапты.

Виктория дәуірі мен қазіргі заман

XIX ғасырдың ортасына қарай ауқымды қалпына келтіру бағдарламасы қажет болды. Дикан Гуденоның басшылығымен ескерткіштер монастырьға (клаустраға) көшірілді, ал қалған ортағасырлық бояу мен әк "үлкен сыпыру" деп аталған операцияда алынып тасталды. Антони Салвин хорды кеңейтілген қалпына келтіруді қолға алды. XVI ғасырда орнатылған ағаш галереялар алынып тасталды, ал тақтарға тас шатырлар орнатылып, аркада қатарына қарай жылжытылды. Ортағасырлық тас пюпитр экраны орталық бөлігінде жаңа органға тіреу беру үшін кеңейтілді. 1933 жылы Уэллс соборының достары собордың құрылысын, өмірін және жұмысын ұстау үшін собордың басшылығына көмек көрсету мақсатымен құрылды. ХХ ғасырдың соңында, әсіресе батыс фасадында, кең ауқымды қалпына келтіру бағдарламасы жүргізілді. Витражды әйнектер қазіргі уақытта қалпына келтірілуде, сонымен қатар хордың шығыс жағындағы 14 ғасырға жататын үлкен Джесси ағашы суреті сақталды. 2014 жылдың қаңтар айында Бат кинофестивалі аясында соборда Мартин Скорсезенің "Мәсіхтің соңғы құмарлығы" фильмінің арнайы көрсетілімі өтті. Бұл оқиға қызу пікірталас тудырды, бірақ шіркеу көрсетілімге рұқсат беру туралы шешімін қорғады. 2021 жылы Антони Гормлидің заманауи мүсіні собор алдындағы уақытша тұғырда ашылды.

Министрлік

13 ғасырдан бері Уэллс соборы Бат және Уэллс епископтарының тағайындалған орны болып табылады. Оны басқаратын орган – бөлім, бес діни канондардан (декан, прецентор, канон канцлері, канон қазынашысы және Уэллс архидиаконы) және төрт лаик мүшеден тұрады: әкімші (бас атқарушы директор), мата күзетшісі, жылжымайтын мүлік бақылаушысы және собор дүкені мен қосымша қызметтер кеңесінің төрағасы. Қазіргі Бат және Уэллс епискобы – Питер Хэнкок, ол 2014 жылғы 7 маусымда соборда өткен қызметте қызметке орнатылды. Джон Дэвис 2016 жылдан бері Уэллс соборының деканы болып табылады. Жалақы алатын қызметкерлер қатарында органшы және хор жетекшісі, бас Verger архивішісі, кітапханашы, сондай-ақ дүкен, кафе және мейрамхана қызметкерлері бар. Бөлімге сәулетшілер, археологтар және қаржы сарапшылары сияқты мамандар кеңес береді. Собор Рождество, Пасха, Пентикост және әулиелер күні сияқты маңызды христиан мейрамдарын тойлау үшін де пайдаланылады. Бұған қоса, собор онымен тығыз байланысы бар адамдарға крещение, үйлену және жерлеу рәсімдерін өткізу үшін қолданылады. 2009 жылдың шілде айында соборда Бірінші дүниежүзілік соғысының соңғы британдық әскерінің қатысушысы Гарри Патчтың, 111 жасында қайтыс болған соңғы демалысы өткізілді. Оқу жылында үш жексенбілік құлшылықты тұрақты хор өткізеді, ал апта ішінде хорлық құлшылықтар орындалады. Собор қонақ хорларды қабылдайды және Chorister Outreach Project аясында жергілікті мектептермен жұмыс істейді. Бұл жерде Somerset Chamber Choir-дың жыл сайынғы концерті сияқты музыкалық шаралар да өтеді. Жыл сайын шамамен 150 000 адам құлшылыққа қатысады, ал тағы 300 000 адам турист ретінде келеді. Кіру ақысыз, бірақ келушілер 2015 жылы шамамен 1,5 миллион фунт стерлинг болатын жылдық шығындарды жабу үшін қайырымдылық жасауға шақырылады.

Күндері, стильдері және сәулетшілері

Собордың құрылысы шамамен 1175 жылы белгісіз шебер-сәулетшінің жобасымен басталды. Уэллс – Англиядағы готика стилінде негізінен салынған алғашқы собор. Өнер тарихшысы Джон Харвидің сөзіне қарағанда, бұл әлемдегі алғашқы нағыз готикалық собор, оның сәулетшілері Кентербери соборының сол кездегі шығыс бөлігін және Франциядағы бұрынғы ғимараттарды, мысалы, Сент-Денис аббаттығының шығыс бөлігін роман стилімен байланыстыратын барлық элементтерден толығымен бас тартты. Бұл шіркеулерден өзгеше, Уэллсте бағаналардың орнына шоғырланған тіреулер бар, ал әдеттегі романдық жұпталған есіктердің орнына бір-біріне ұқсас тік аркалардан тұратын галерея салынған. Қарапайым, ою-өрнексіз, сүйір аркалары бар бұл стиль ерте ағылшын готикасы деп аталады. Шамамен 1192 жылдан 1230 жылға дейін, есімі белгілі Уэллстегі алғашқы шебер-сәулетші Адам Локк, өзінің алдыңғысы салған үлгіде трансепт пен нефті жалғастырды. Лок солтүстік кіреберісін де өз жобасымен салды. Ерте ағылшын батыс фасадының құрылысын 1230 жылы Томас Норрейс бастады, құрылыс және мүсіндеме жұмыстары отыз жылға созылды. Оның оңтүстік-батыс мұнарасы 100 жылдан кейін салынды, 1365-1395 жылдар аралығында, ал солтүстік-батыс мұнарасы 1425-1435 жылдар аралығында, екеуі де Уильям Уинфордтың жобасы бойынша перпендикуляр готика стилінде салынды. Ол собордың көптеген ерте ағылшын сүйір терезелерін нәзік ою-өрнектермен толтырды. Undercroft және chapter house 1275-1310 жылдар аралығында белгісіз сәулетшілермен салынды, undercroft ерте ағылшын стилінде, ал chapter house безенді готикалық сәулеттің геометриялық стилінде салынды. 1310 жылы Томас Витнидің жобасымен Lady Chapel құрылысы басталды, ол 1315-1322 жылдар аралығында сәнді готика стилінде орталық мұнараны да салды. Кейін Уильям Джой мұнараның ішкі бөлігін аркалармен нығайтты. Осы жұмыстармен бірге 1329-1345 жылдары Джой хорға өзгерістер мен қосымшалар енгізіп, оны Леди-Чапельге ретрохормен қосты, соңғысы ағылып жатқан безенді стильде салынды. Кейінгі өзгерістерге мұнараның перпендикуляр күмбезі және Уильям Смит салған 1475-1490 жылдар аралығындағы Сугар капелласы кіреді. Сондай-ақ, Бенджамин Ферри мен Энтони Салвин 1842-1857 жылдар аралығында хор мен pulpitum-ға готикалық жаңғырту жүргізді.

Construction of the cathedral began in about 1175, to the design of an unknown master mason. Wells is the first cathedral in England to be built, from its foundation, in Gothic style. According to art historian John Harvey, it is the first truly Gothic cathedral in the world, its architects having entirely dispensed with all features that bound the contemporary east end of Canterbury Cathedral and the earlier buildings of France, such as the east end of the Abbey of Saint Denis, to the Romanesque. Unlike these churches, Wells has clustered piers rather than columns and has a gallery of identical pointed arches rather than the typically Romanesque form of paired openings. The style, with its simple lancet arches without tracery and convoluted mouldings, is known as Early English Gothic. From about 1192 to 1230, Adam Lock, the earliest master mason at Wells for whom a name is known, continued the transept and nave in the same manner as his predecessor. Lock was also the builder of the north porch, to his own design. The Early English west front was commenced around 1230 by Thomas Norreys, with building and sculpture continuing for thirty years. Its south west tower was begun 100 years later and constructed between 1365 and 1395, and the north west tower between 1425 and 1435, both in the Perpendicular Gothic style to the design of William Wynford, who also filled many of the cathedral's early English lancet windows with delicate tracery. The undercroft and chapter house were built by unknown architects between 1275 and 1310, the undercroft in the Early English and the chapter house in the Geometric style of Decorated Gothic architecture. In about 1310 work commenced on the Lady Chapel, to the design of Thomas Witney, who also built the central tower from 1315 to 1322 in the Decorated Gothic style. The tower was later braced internally with arches by William Joy. Concurrent with this work, in 1329–45 Joy made alterations and extensions to the choir, joining it to the Lady Chapel with the retrochoir, the latter in the Flowing Decorated style. Later changes include the Perpendicular vault of the tower and construction of Sugar's Chapel, 1475–1490 by William Smyth. Also, Gothic Revival renovations were made to the choir and pulpitum by Benjamin Ferrey and Anthony Salvin, 1842–1857.

Жоспар

Ұңғымалардың жалпы ұзындығы 415 фут (126 м) құрайды. Кентербери, Линкольн және Солсбери соборлары сияқты, бұл соборда да екі трансептің ерекше ағылшын стиліндегі орналасуы бар, ал шіркеудің негізгі бөлігі нақты бөліктерге бөлінген: неф, хор және ретро хор, одан әрі Әйелдер капелласы (Lady Chapel) созылады. Фасады кең, мұнаралары екі жақтағы трансепттерден шығып тұрады. Собордың солтүстік жағында үлкен, ішке қарай иілген кіреберіс верандасы орналасқан, ол соборға кіруге арналған. Солтүстік-шығыс жағында үлкен сегізбұрышты басқару үйі (chapter house) орналасқан, оған солтүстік хордың дәлізінен өтетін жол мен баспалдақ арқылы кіруге болады. Нефтің оңтүстік жағында үлкен монастырь (cloister) орналасқан, ерекшелігі сол, соборға жақын солтүстік қанаты ешқашан салынбаған.

Биіктігі

Бөлімінде соборда әдеттегі үлкен шіркеудің орналасуы бар: екі аркадамен бөлінген әр жағында дәліз бар орталық неф. Биіктігі үш деңгейде: аркада, трифориум галереясы және люкарна. Нефтің биіктігі 20 метр, бұл Франциядағы готикалық соборлармен салыстырғанда өте төмен. Онда айқын көлденең басымдық байқалады, бұл трифориумның ерекше пішініне, әдеттегі бөлімдердің анықтығы жоқ, бір-біріне ұқсас тар терезелер қатарына байланысты. Трифориум аркададан жалғыз көлденең өрнекпен бөлінеді, ол нефтің бойымен үздірілмей созылады. Үш деңгейді байланыстыратын тік сызықтар жоқ, себебі күмбезді қолдайтын тіректер трифориумнан жоғары көтеріледі.

Сыртқы

Уэллс соборының сыртқы пішіні салыстырмалы түрде таза және үйлесімді, себебі ғимараттың көп бөлігі бір стильде – ерте ағылшын готикасында салынған. Бұл ағылшын соборларында сирек кездеседі, өйткені олардың сыртқы жағы әдетте түрлі стильдердің жиынтығынан тұрады. Архитектура тарихшысы Алек Клифтон Тейлордың сөзімен айтқанда, бұл "Англияның тамаша көрікті жерлерінің бірі". Батыс фасадтар әдетте үш түрлі пішінде болады: негізгі және қанаттардың биіктігін қайталайтын, әр қанаттың соңында жұп мұнаралары бар, негізгі бөлікті қоршайтын, немесе ғимараттың пішінін жабатын. Уэллс соборының батыс жағында жұп мұнаралы пішін басым, ерекшелігі – мұнаралар қанаттардың орналасқан жерін көрсетпейді, керісінше, олардан әлдеқайда шығып тұрып, ғимараттың көлемін және сыртқы түрін жабады. Батыс фасад үш бөліктен тұрады, әрқайсысы көлденең жолмен анық шекараланады. Бұл көлденең басымдық, негізгі бөлік, қанаттар және мұнаралардың қималарын көрсететін алты күшті тіреумен теңдестіріледі, олар әшекейленген, әрқайсысы ішінде үлкен мүсіндері бар шатырлы нишаларды қамтиды. Фасадтың ең төменгі қабатында қарапайым негіз орналасқан, ол жоғарыдағы сәнді аркадалармен контраст жасап, оларды тұрақтандырады. Негізге үш есік кіреді, олар француз готикалық соборларының көбінесе әсерлі порталдарынан өзгеше. Сыртқы екі есік тұрмыстық өлшемде, ал орталық есік тек орталық тірек, төрт жапырақты өрнек және арканың әдемі қалыптарымен әшекейленген. Негізден жоғары екі қабат көтеріледі, төрт жапырақты және бастапқыда шамамен төрт жүз мүсінді сақтаған нишалармен әшекейленген, олардың үш жүзі 20-ғасырдың ортасына дейін сақталды. Содан бері кейбір мүсіндер қалпына келтірілді немесе ауыстырылды, соның ішінде габелдегі қираған Християн мүсіні де бар.

Монастырлар

13 ғасырдың соңында салынған және 1430 жылдан 1508 жылға дейін қайта жаңартылған бұл галереялар кең ашылулармен, тік бұрышты және көлденең бөліктермен бөлінген, ал әшекейлері тік готика стилінде жасалған. Шатыры лиерн қабырғаларынан тұрады, олар әр бөлімнің ортасында сегізбұрыш құрайды, ал әр қабырғаның қосылған жерінде әсем ою-өрнектер бар. Шығыс қанаты екі қабатты, оның жоғарғы қабаты 15 ғасырда салынған кітапхана. Уэллс соборы діни болғандықтан, монастырьлар қажеттілік тудырмады. Олар басқа да бірнеше діни соборлардан алынып тасталды, бірақ осында және Чичестерде салынды. Осы екі діни соборда оларды салу себептері процессиялық мақсаттан эстетикалыққа дейін әртүрлі болды. Чичестердегідей, бұл галереялардың солтүстік жағы жоқ. Монастырьлардағы галереялардың солтүстік қанаты қысқы күн сәулесіне толып, көбінесе жазу бөлмесі ретінде пайдаланылған.

Қалпына келтіру

1969 жылы бас есіктің жанындағы мүсіннен үлкен тас түсіп, батыс қасбетті қалпына келтірудің шұғыл қажеттігі анықталды. Фасадты қалпына келтіру барысында мүсіндер мен олардың нишаларына жабысқан көптеген бояулар табылды, бұл бір кезде олардың жарқын түсті болғанын көрсетеді. Бұл аркалар собордың қасиеттісі Әулие Андрейдің есімімен аталатын "Андрей айқыш аркалары" деп белгілі. Голландтық архитектор Вим Сwaan оларды дұрыс па, бұрыс па, "өте ауыр және ірі" деп сипаттаған, ал интерьердің әдеттегі қарапайымдылығына қайшы келеді.

Lady Chapel және ретрохор

Уэллс соборында хордың шығыс жағында әдеттегідей шаршы пішін бар, және Солсбери мен Личфилд сияқты басқа соборлардағыдай, шығыс жағында төменгі Lady Chapel орналасқан, оны Томас Уитни шамамен 1310 жылы бастаған, мүмкін, бөлім үйі аяқталмас бұрын. Lady Chapel бастапқыда ұзынша сегізбұрышты еркін тұрған құрылым түрінде жоспарланған болып көрінеді, бірақ жоспар өзгеріп, хорды кеңейту және Уильям Джойдың күшімен шығыс жағына екінші трансепт немесе ретрохор салынды. Lady Chapel күрделі және біршама ретсіз өрнекке ие күмбезбен жабдықталған, себебі шапел екі ось бойынша да симметриялық емес. Басты қабырғалар, күмбездің жоғарғы бөлігінде жұлдыз тәрізді өрнек құрайтын, қосымша тіреу қызметін атқармайтын лиерн қабырғаларымен қиылысады. Бұл Англиядағы ең ерте лиерн күмбездерінің бірі. Бес үлкен терезе бар, олардың төртеуі ортағасырлық шыны фрагменттерімен толтырылған. Терезелердің ою-өрнегі Reticulated Gothic стилінде жасалған, қайталама пішіннің бір үлгісін ұсынады, осы жағдайда үш жапырақты пішін, "ретикуляцияланған" немесе тор тәрізді көрініс береді. Ретрохор хордың шығыс жағынан шығыс трансепттеріне дейін созылады. Ортасында күмбез бұрышты тіреулерден тұратын ерекше құрылыммен қолдау көрсетіледі. Олардың екеуі Lady Chapel-дің сегізбұрышты пішінін аяқтау үшін орналасқан, бұл шешімді Фрэнсис Бонд «Дарынның сезімі» деп сипаттаған. Тіреулерде мармардан жасалған біліктер бекітілген, және олар қолдайтын күмбездермен бірге, әр бұрыштан қарағанда үлкен күрделілікке толы көрініс тудырады. Ретрохордың терезелері Lady Chapel-дегідей Reticulated стилінде, бірақ толыққанды Flowing Decorated стилінде жасалған, себебі терезелердің ою-өрнегі огивалды қисықтардан тұрады.

Капитул үйі

Капитулдың құрылысы 13 ғасырдың соңында басталды және екі кезеңде салынды, шамамен 1310 жылы аяқталды. Бұл екі қабатты құрылыс, негізгі залы жер астындағы бөлме үстінде орналасқан. Оған баспалдақ арқылы кіріледі, ол екіге бөлініп, бұрылады, бір тармағы Тізбек қақпасының жоғарғы қабаты арқылы Викаровский жабық кеңістігіне (Vicars' Close) жетеді. Анек Клифтон Тейлор бұл ғимаратты "Англиядағы сәулет өнерінің ең көркем туындысы" деп сипаттаған. Ол сегізбұрышты, қабырғалы күмбезі орталық бағанаға сүйеніп тұр. Бағана Пурбек мәрмәрінен жасалған тіреулермен оралып, стильделген емен жапырақтары мен емен бұтақтарынан құралған, жалғыз үздіксіз, толқынды жапырақты капиталға дейін көтеріледі, бұл ерте Англия стиліндегі қатаң жапырақтардан мүлдем өзгеше. Одан жоғары 32 қабырға өсіп, пішінімен "үлкен пальма ағашына" ұқсайды. Терезелер үлкен, геометриялық өрнекпен жасалған трассериямен безендірілген, формасының созылуын байқауға болады, ал кіші терезелерде ағыншық безендірілген трассерияға тән доғалар бар. Трассерия терезелерінде әлі де көне шыны қалдығы бар. Терезелердің астында 51 орындық орналасқан, олардың күмбездері ою-өрнектермен, соның ішінде әзіл-қалжыңмен ойылған көптеген бас суреттерімен әшекейленген.

Боялған шыны

Уэллс соборында парламенттік әскерлердің 1642 және 1643 жылдары келтірген зақымдарына қарамастан, Англиядағы ортағасырлық боялған шынылардың ең маңызды коллекцияларының бірі сақталған. Ең көне сақталған шыны 13 ғасырдың соңына жатады және ол кафедралық үйдің баспалдағының батыс жағындағы екі терезеде орналасқан. Оңтүстік хордың екі терезесі 1310-1320 жылдар аралығында жасалған. Сары және жасыл шынылардың үйлесімі мен жарқын сары бояудың қолданылуы терезеге "Алтын терезе" деген танымал атауын берді. Оның екі жағында да 1340-45 жылдарға дейін жасалған әулиелердің ірі суреттері бар екі терезе орналасқан. 2010 жылы Джесси ағашы терезесінде ауқымды консервациялық жұмыстар жүргізілді.

Жағымсыз дыбыстар

Уэлс соборында Ұлыбританиядағы ең әсем мецеридорлардың бірі сақталған. Ағаш кесуші немесе осы тұғырға ақы төлеген адам таңдаған сюжеттердің біртұтас тақырыбы жоқ. Біріктіретін жалғыз элемент – суреттелген сюжеттің екі жағындағы дөңгелектер, олардың барлығында күрделі өрнектелген жапырақтар бейнеленген. Көбінесе бұл жапырақтар формальды және кеш безендірілген стильде жасалған, бірақ розалар мен байлау сияқты натуралистік жапырақтардың да көптеген мысалдары бар. Көптеген бейнелерде жануарлар көрсетілген, олардың кейбіреулері адамның кемшіліктерін немесе жақсы қасиеттерін, немесе сенімнің бір қырын символдауы мүмкін. Солтүстік трансепттегі шапельде 17 ғасырға жататын, бұрын сиыр сарайларында қолданылған, өрістен жасалған бағаналы экран орналасқан. Онда шеберлер жасаған ионикалық бас қалалары мен карнизі бар, бұл экран Джон Годлидің жерленген орнының үстіне орнатылған. 14 ғасырға жататын еменнен жасалған сандық бар, ол шіркеу мөрі мен маңызды құжаттарды сақтау үшін пайдаланылған. Епископ тағы 1340 жылы жасалған, оның алдыңғы бөлігі панельді, бұрышты және тас есікпен жабдықталған. Тақтың үстінде үш қабатты мүсіншелер мен шыңдар бар терең иілген огеялық күмбез орналасқан. Тақ 1850 жыл шамасында Энтони Салвинмен қалпына келтірілді. Сағат өзінің түпнұсқа ортағасырлық сағат бетін сақтап қалды. 24 сағаттық циферблатта уақыттан басқа, Күн мен Айдың қозғалысы, Ай фазалары және соңғы жаңа Айдан бергі уақыт көрсетіледі. Астрономиялық циферблат георцентрлік, яғни Коперникке дейінгі көзқарасты ұсынады, онда Күн мен Ай орталық, қозғалмайтын Жерді айналады, Ottery St Mary соборындағы сағат сияқты. Сағат соққанда, сағат бетінен жоғарыда садақпен шайқасып жатқан шабандоздар пайда болады. Трансепттің сыртқы қабырғасында, Викарийлер залының қарамағысында, сол сағаттың екінші беті орналасқан, ол ішкі сағаттан жетпіс жылдан кейін орнатылған және сол механизммен жұмыс істейді. Екінші сағат бетінде сағаттың әр тоқсанында соққы беретін екі «төрттен бір сағат» (quarter jack) орналасқан, олар қарулы шабандоздардың бейнесінде жасалған. 2010 жылы сағатты реттеуші зейнеткерлікке шығып, оның орнына электрлі механизм орнатылды.

Орган және органшылар

Бұл шіркеудегі орган туралы алғашқы жазба 1310 жылға дейін жетеді. 1415 жылы әйелдер капелі үшін кішкентай орган орнатылды. 1620 жылы Томас Даллам жасаған орган 398 фунт стерлинг, 1 шиллинг және 5 пенниге орнатылды. 1620 жылы салынған орган 1643 жылы парламенттік әскерлер тарапынан қиратылды. 1662 жылы салынған орган 1786 жылы және 1855 жылы кеңейтілді. 1909–1910 жылдары Дархэмдегі Харрисон және Харрисон компаниясы орган салды, сонда ескі органның ең жақсы бөліктері сақталды. Одан бері оны сол компания күтіп келді. Уэллстің алғашқы органшысы 1416 жылы Уолтер Багеле (немесе Вагелер) аталды. Одан бері 60-тан астам адам органшы немесе органшының көмекшісі лауазымын атқарды. Питер Стэнли Лайонс 1954–1960 жылдары Уэллс соборындағы хор жетекшісі және Уэллс собор мектебінің музыка директоры болды. Хор дирижері Джеймс Уильям Уэбб Джонс, Лионстың әйелі Бриджиттің әкесі (олар соборда үйленген), 1955–1960 жылдары Уэллс собор мектебінің директоры болды. Малкольм Арчер 1996 жылдан 2004 жылға дейін органшы және хор жетекшісі болып тағайындалды. Мэттью Оуэнс 2005 жылдан 2019 жылға дейін органшы болып тағайындалды.

Собордағы хор

Уэллсте 909 жылдан бері ұлдардан құралған хор бар. Қазіргі уақытта 18 ұл хоршы және олармен бірдей санда қыз хоршы бар, олардың жасы сегізден он төртке дейін. Викарийлер хоры қазіргі уақытта он екі адамнан тұрады, олардың үшеуі хор ғалымдары. 1348 жылдан бастап Викарийлер колледжі 15-ші ғасырдың басында Викарийлер жабық ауласын құру үшін қайта жабдықталған төртбұрышта өз жатақханасына ие болды. Викарийлер хоры көбінесе хоршылармен бірге өнер көрсетеді, бірақ сәрсенбі күндері олар жеке ән салады, бұл оларға әртүрлі репертуарды, әсіресе грегориандық әндерді (plainsong) ұсынуға мүмкіндік береді. 2010 жылдың желтоқсанында Уэллс соборының хоры Gramophone журналында «әлемдегі балалармен ең жоғары деңгейдегі хор» деп бағаланды. Ол жексенбі және апта ішіндегі діни қызметтерге музыкамен қамтамасыз етуді жалғастыруда. Хор көптеген жазбалар жасады және жиі гастрольдік сапарларға шықты, соның ішінде 2012 жылы Пекин мен Гонконг қалаларында өнер көрсетті. Оның репертуары Ренессанс дәуірінен бастап, соңғы уақытта жазылған шығармаларға дейін жетеді. Қазір ол жылына шамамен 30 діни қызметте өнер көрсетеді, собор хоры демалыста немесе гастрольде болғанда, және жылына бір апта басқа соборда «тұрғын хор» ретінде ән салады. Негізінен діни болғанымен, хордың репертуары музыканың басқа түрлерін де қамтиды, сондай-ақ тойлар мен қоштасу рәсімдері сияқты шараларда өнер көрсетеді.

Уэллс соборының ораторий қоғамы

Соборда 1896 жылы құрылған Уэллс соборының ораториялық қоғамы (WCOS) орналасқан. Шамамен 160 дауысқа ие қоғам, собордың органшысы және хор жетекшісі Мэтью Оуэнстің жетекшілігімен жылына үш концерт өткізеді. Концерттер әдетте қарашаның басында, желтоқсанда (Генделдің «Мессия» шығармасының жыл сайынғы орындалуы) және наурыздың соңында болады. Ол Music for Awhile, Chameleon Arts және La Folia сияқты бірнеше мамандандырылған оркестрлермен бірлесе өнер көрсетеді.

Кітапхана

Шығыс монастырының үстіндегі кітапхана 1430 және 1508 жылдар аралығында салынған. Оның қоры үш бөлімнен тұрады: Мунимент бөлмесінде сақталған ерте құжаттар; 1800 жылға дейінгі жинақ тізбектеліп қойылған кітапханада; ал 1800 жылдан кейінгі жинақ Оқу залында орналасқан. Кітапхана жаз айларында белгілі күндері жұмыс істейді және құжаттар мен кітаптардың шағын көрмесін ұсынады. Оларда собордың меншігі туралы тізімдер, 8 ғасырға дейін, Англияда мұрагерлік фамилиялар пайда болғанға дейін берілген жерлер туралы мәліметтер, сондай-ақ декан мен капітулдың шешімдері мен олардың, әсіресе Сомерсеттегі, жерлерінің сипаттамалары бар, кейбір мәліметтер қайталанады.

Аудандық округтер

Собордың қасында үлкен, көгалданған аймақ орналасқан, Собор алаңы, онда үш ежелгі қақпа бар: Браунның қақпа үйі, Кедейлердің кіреберісі және Шынжыр қақпасы. Алаңда 12 ғасырда салынған Ескі Диндік орналасқан, ол 15 ғасырдың соңында Диан Гунторппен қайта салынған және 17 ғасырдың соңында Диан Батерстпен жаңартылған. Қазір бұл диннің резиденциясы емес, епархиялық кеңселер ретінде пайдаланылады. Собордың оңтүстігінде 1210 жылы Джоселин Уэллс бастаған, бірақ көбінесе 1230-шы жылдарда салынған, ормен қоршалған Епископ сарайы орналасқан. 15 ғасырда Томас Беккинтон солтүстік қанатты қосты, қазір бұл епископтың резиденциясы. Ол 1846 және 1854 жылдар аралығында Бенджамин Ферримен қалпына келтіріліп, кеңейтілді. Собордың солтүстігінде және Шынжыр қақпасы арқылы собормен байланысқан Викаровский клозы – 14 ғасырда жоспарланған және Еуропадағы ең көне тұрғын үй көшесі деп есептелетін көше, оның барлық бастапқы ғимараттарының бірінен басқасы сақталған. Клозда Викарлар залы мен оңтүстік жағындағы қақпасы, сондай-ақ солтүстік жағындағы Викарлар шіркеуі мен кітапханасы бар. Сент-Эндрюдің еркіндігі – соборды және онымен тығыз байланысты жатқан айналасындағы жерлерді қамтитын тарихи еркіндік және приход.

Өнер мен халықтық мәдениетте

Ағылшын суретшісі Дж. М. В. Тернер 1795 жылы Уэллс қаласына сапар шегіп, собор ауманының эскиздерін жасады және қазір Тейт галереясында сақталып тұрған батыс фасадының акварель суретін салды. Кафедральдық собордың суреттерін ұлттық коллекцияларда сақтайтын басқа суретшілер – Альберт Гудвин, Джон Сайер және Кен Ховард. Бұл собор Кен Фоллеттің 1989 жылғы «Жердің тірегі» романына шабыт берді, ал 2010 жылғы телеадаптациясында өзгертілген орталық мұнарасымен бірге, ойдан шығарылған Кингсбридж соборы ретінде көрсетілді. Собордың ішкі кеңістігі 2007 жылғы «Доктор Ху» сериалының «Лазар эксперименті» атты эпизодына түсірілім алаңы болды, ал сыртқы түсірілімдер Саутварк соборында жүзеге асырылды. Артур Конан Дойлдың 1889 жылғы «Мика Кларк» тарихи романында Монмут көтерілісі кезінде соборға келген зиян туралы айтылады. Собор 2019–2020 жылдарғы «Испандық принцесса» телесериалының түсірілімдеріне де пайдаланылды.