Кіріспе

Англияның Йоркширдің шығыс бөлігіндегі шіркеу

Беверли монастыры, сонымен қатар Сент-Джон және Сент-Мартин приход шіркеуі деп белгілі, Йоркширдің шығыс бөлігіндегі Беверлиде орналасқан Англия шіркеуінің бір бөлігі. Бұл Ұлыбританиядағы ең ірі приход шіркеулерінің бірі, барлық ағылшын соборларының үштен бірінен де үлкен және көптеген адамдар оны готикалық өнердің шедеврі деп санайды. Алғаш колледж шіркеуі болған, бірақ монастырлар таратылған кезде епископтық орын ретінде таңдалмады; алайда, ол приход шіркеуі ретінде сақталып қалды, ал шаптерхаус және оған ілесіп орналасқан Сент-Мартин шіркеуі ғимараттың жоғалған ең маңызды бөліктері болды. Ол Ірі шіркеулер тобының құрамына кіреді және I санаттағы ескерткіш болып табылады.

Қайта құру

1188 жылы болған өрт шіркеу мен қалаға ауыр зақым келтірді. Ғимараттың көп бөлігі қирағандықтан, оны толыққанды қайта жаңарту қажет болды. Жұмыс үшін қаржы жиналды және өрттен кейін көп ұзамай шығыс жағынан қайта құру жұмыстары басталды. Салыныс барысында, Сент-Джон қасиеттісінің киелі жерін жарықтандыру үшін арналған шығыс өткелінің үстіне жаңа фонарь мұнарасы салынды, бірақ ол шамамен 1219 жылы құлап, шіркеудің ішінара қайта құрылуын қажет етті. 1252 жылы Генрих III Шервуд орманнан 40 емен ағашын берді, ал 1260 жылға қарай ретрохор, хор, бас үй, қанаттар және өткелдер аяқталды. Жарыққа толы, ең биік және кең, сонымен қатар тас кескіндемешілердің дамыған шеберлігін көрсететін бұл жаңа құрылыс, оның орнына келген ескі саксон және нормандық құрылымнан түбірінен өзгеше болды. Бұл Францияда пайда болып, 12 ғасырдың соңында Англияға әкелінген готикалық стильді анықтайтын жаңа құрылымдық жүйелер мен көркемдік дамудың нәтижесі болды. Кеме кемесінің бірінші бөлігінен әрі жұмыс прогреске тартпады. Осы ерте готикалық құрылыс жобасынан тек бас үй ғана жоғалды, бірақ оның әдемі баспалдағы солтүстік хордың бойында сақталған. Маңызды өзгеріс – 1416 жылы қаржысы бөлінген үлкен перпендикуляр шығыс терезесі болды. 1292 жылы Лондондық Роджер де Фарингдоннан Сент-Джонға арналған жаңа киелі орынға тапсырыс берілді, ал қасиеттінің қалдықтары 1307 жылғы 25 қазанда осы жерге көшірілді. 1308 жылы қайта құру үшін ақша жинау қайта басталды, ал 1311 жылға қарай кеме кемесі бойынша жұмыстар басталды. Англиядағы қазіргі сәулет стилі қайта құрудың алғашқы бөлігінде көрсетілген ерте готикадан едәуір өзгеше болды; жаңа стиль безендірілген стиль деп аталды. Құрылымдық тұрғыдан батыл, бай безендірілген формалар Беверли шіркеуінің кемежайындағы бұрынғы, қарапайым формалармен үйлесіп, ескі жұмысты құрметтеу және оны заманауи ету үшін жасалған. Кеме кемесінің құрылысы 1334 жылы жалғасты, бірақ 1348 жылы Англияның көптеген аймандарында болған Қара өлім салдарынан тоқтатылған болуы мүмкін. Жұмыс ғасырдың соңына дейін жаңартылмады, содан кейін кеме кемесі аяқталды және шамамен 1400 жылы екі үлкен мұнарасы бар батыс фасады салынды. Бұл мұнаралар перпендикуляр стильдің көрнекті мысалы болып табылады және Николас Хоксмур жобалаған Вестминстер аббаттығының қазіргі батыс мұнараларына шабыт берді. 15 ғасырдың басында солтүстік кіреберіс құрылысымен бірге шіркеу құрылысы толыққанды аяқталды. Үлкен шығыс терезесі (бұрын айтылғандай, 1416 жылы мұра қалдырылды), Персилер қаржылаған капелла (1490 ж., шіркеудің солтүстік-шығыс бұрышында) және хор орындары (1520 ж.) – соңғы маңызды жұмыстар болды. Генри Перси, Нортумберлендтің 4-ші графы (1449–1489) король Генри VII-нің жоғары салықтарына наразылық білдірген Йоркшир көтерілісі кезінде 1489 жылы Тирскке жақын Кокслоджде өз адалдарының қолынан қаза тапқаннан кейін шіркеуде жерленді.

Ағылшын реформациясы және одан кейінгі кезеңдер

1548 жылы миностыр приход шіркеуінің мәртебесіне төмендетілді, Нормандық жаулап алудан бұрын құрылған зайырлы канондар колледжі таратылды (миностырдың қызметкерлері кем дегенде жетпіс бестен төртке дейін азайды), ал Сент-Джонның қасиетті жері бұзылды. Қауым үйі, енді пайдаланылмағандықтан, қиратылды. 17-ғасырдың басында бұрынғы кеменің оңтүстік-батыс үш бөлігіне жалғанған Сент-Мартин шіркеуі де жойылды. 16-ғасырғы дін соғыстары кезінде көптеген ағылшын шіркеулерінде болғандай, Беверли миностырында да келіспеушіліктер болды. Шіркеу билігі, патша жарлықтарына қайшы келетін «паптық» құдандастықта болушылар деп саналғандарға қатаң шара қолданды. «Дәстүрлі сенімдерді сақтағандардың арасында 1567 жылы папалық тәжірибелермен айыпталған миностырдың үш дін қызметкері болды; Джон Левет колледждің бұрынғы мүшесі болды, ал Ричард Левет оның інісі болған делінеді. Екеуі де тыйым салынған жабдықтар мен кітаптар сақтағаны үшін дін қызметінен шеттетілді, ал қызметке қайта келген соң Беверлиде немесе оның айналасында уағыз айтуға тыйым салынды». 18-ғасырдың басында шіркеу құлдырауға бет бұрды. Миностырдың барлық бөлігінде қолданылған тас күмбездерге ұшу тіректері қажет болды, олар солтүстік трансепттен басқа барлық жерде орнатылған. 1700 жылға қарай, осы трансепттің ғасырлар бойындағы прогрессивті құрылымдық зардабы оның құлауына және өткелдің қирауына әкелді, трансепт қабырғасы негізден 4 футқа (1,2 м) асып кетті. 1717 жылдан 1731 жылға дейін Николас Хоксмур басшылығымен қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. Жобаның бақылаушыларының бірі Йорк қаласынан Уильям Торнтон қабырғаны орнына қайтару және оны үлкен ағаш каркасымен бекіту үшін тапқыр әдіс ойлап тапты. Сент-Мартин шіркеуінің солтүстік қабырғасы болған кеменің оңтүстік-батыс бөліктері де кеменнің қалған бөлігімен үйлесімді болу үшін сол кезде қайта құрылды.

Қоңыраулар

Екі батыс мұнараның ішінде қоңыраулар бар. Оңтүстік-батыс мұнарасында "Ұлы Джон" деп аталатын тербеліс қоңырауы орналасқан. Ол сағатты хабарлайды және 1901 жылы жасалған. Оның салмағы 7 тоннадан аспайды және диаметрі 7 футтан асады. Атымен қарамастан, ол Беверлидің Әулие Жоханына арналмаған. Онда "Мен 1901 жылы жасалған Әулие Иоанн Жақсы Жаңалықты жеткізушінің ұлы қоңырауымын" деп жазылған. Тарихи мәліметтерге сәйкес, 1050 жылы Minster-де екі қоңырау болған. 1366 жылы төрт қоңырау орнатылды, олардың үшеуі қайта құйылып, қазірге дейін Minster-де қолданылып келеді. Солтүстік-батыс мұнарасындағы 10 қоңыраумен әр ширек сағат сайын әуен орындалады, ал осы әуенді органшы Джон Камидж жазған. Қоңыраулар екі мәрте толықтай жөнделді, біреуі 1896 жылы, екіншісі 1901 жылы Лафборо қаласындағы Тейлор шеберханасында.

Ерекшеліктері

Интерьердің ерекшеліктері – Пурбек мәрмәрінен жасалған тік шахталар, қатайып өрнектелген жапырақтар және шамамен 1340 жылға жататын Леди Элеонора Персидің қабірі. Ф.Х. Кроссли оны готикалық өнердің сақталған ең үздік үлгілерінің бірі деп есептейді. Монастырдың ғибадатханасында 68 XVI ғасырға жататын мизерикордтар орналасқан, ал жанында Англосаксон дәуірінен жеткен қасиетті орын немесе фрит орындығы бар. Мизерикордтарды, әдетте "Рипон мектебі" деп аталатын шеберлер жасаған, және олар Манчестер және Рипон соборларындағылармен ұқсас. Шіркеуде Англияда сақталған аз ғана фрит орындықтарының (немесе "бейбітшілік орындықтары") бірі бар. Заңнан қорғану іздеген адам осы орындыққа отыратын. Орындық 1066 жылға дейінгі саксон дәуірінен таралған. Орталық мұнарада құрылыс материалдарын шатырға көтеру үшін қолданылған үлкен айналмалы кран орналасқан. Ол ортағасырлық кезеңде салынған, бірақ көбінесе қайта жаңартылған. Орган 1877-1880 жылдар аралығында сэр Джордж Гилберт Скотттың жобасымен салынған және Беверлилік Джеймс Элвеллтің жасаған бай оюлы ағаш қоршауының үстіне орнатылған. Солтүстік дәлізde колледж кезеңінде тарау үйіне баруға қолданылған баспалдақ бар, ол кейіннен бұзылған. Хорға 16-шы және 18-ші ғасырларда жақсартулар енгізілді, ал 1608 жылы болған дауылдан қираған ортағасырлық әйнек мұқият жиналып, 1725 жылы шығыс терезеге орнатылды. 18-ші ғасырдың басындағы ұлы шеберлер Торнтон отбасы, шамадан тыс әсемделген қасиетті суға шомылу алаңының жамылғысын және батыс есігін жасады, сондай-ақ 1718-1731 жылдар аралығында солтүстік трансептің солтүстік қабырғасы құлап, шіркеудің толық құлауынан сақтап қалды. Тағы бір ерекшелік – 14-ші ғасырдың бірінші жартысына жататын және кемені безендіретін музыканттардың мүсіндері. «Lease of Life» (1954) фильмінің, 2016 жылы «Виктория» телесериалының екі маусымының және 2017 жылы BBC-нің «King Charles III» және «Gunpowder» драмаларының түсірілімдері Беверли соборында жүзеге асырылды.

Әдебиетте

Фишердің сурет салу бөлмесінің 1836 жылғы кітапшасында жарияланған Натаниел Уитоктың суретіне Летиция Элизабет Лэндонның поэтикалық бейнелемесі арналған. Ол әдебиеттегі түсіндірмеде: "Батыс жағындағы екі мұнара Вестминстер аббаттығына ұқсас болу үшін салынған деп есептеледі", – деп жазады, ал аббаттықтың батыс мұнаралары жоғарыда айтылған Николас Хокмурдың орта ғасырдан кейінгі құрылыстары болып табылады.

Ағза

1916 жылы Артур Хилл жобалаған, жарқыраған алтын түтікшелері бар үлкен, каштаны түсті орган бар. Онда 1769 жылы Джон Снетцлер жасаған органның бастапқы мануалы сақталған, кейіннен ол төрт мануалға дейін кеңейтілген. 1884 жылы Уильям Хилл және ұлдары, сондай-ақ 1962-63 жылдары Хилл, Норман және Беард органды қайта жаңарту және қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. Органның техникалық сипаттамаларын Ұлттық құбырлы орган тізілімінен табуға болады.