Кіріспе

Румын фашистік саясаткері (1906–1993)

Хория Сима (3 шілде 1906 – 25 мамыр 1993) – румын фашистік саясаткері, «Темір гвардия» деп аталатын фашистік жарымәскери қозғалыстың екінші және соңғы басшысы ретінде белгілі. Сима сондай-ақ Министрлер Кеңесінің вице-президенті және Ион Антонескудің Ұлттық легионерлік мемлекетіндегі де-факто серіктес жетекшісі болды. Бұрын 1940 жылы Георге Тэтареску үкіметінде Білім беру министрлігінің мемлекеттік хатшысы, ал Ион Гигурту үкіметінде қысқа мерзімге Діни істер және өнер министрі қызметін атқарған. 1941 жылдың қаңтар айында Сима «Кондуктор» Ион Антонеску мен Румыния армиясына қарсы Легионерлер көтерілісін ұйымдастырып, басқарды. Осы көтеріліс үшін оған өлім жазасы берілді, сонымен қатар Мунтеня тарихындағы еврейлерге қарсы ең ірі және зорлық-зомбылыққа толы Бухарест погромы орын алды. Көтерілістен кейін Сима Германияға, содан кейін Испанияға қашып кетіп, өмірінің соңына дейін онда тұрды. 1946 жылы Румыния халық трибуналы Симаны соғыс қылмыскері ретінде қатысусыз өлім жазасына кесті.

Румынияда

Сима 1906 жылғы 3 шілдеде Сильвия мен Георге Симаның отбасында Венгрия Корольдігінің Трансильвания аймағындағы Фогарас округінің Мундра қаласында (қазіргі Румынияның Брашов округіндегі Мандра) дүниеге келді. Кейбір дереккөздерде оның туған жері жақын орналасқан Фэгэраш қаласы деп қате көрсетілген, ал туған жылы 1907 жыл деп айтылған. Ол Румынияның Христиан студенттерінің Ұлттық Одағының кеңесшісі болып қызмет етті. 1932 жылдан бастап Карансебесте логика, латын тілі және философия пәнінің орта мектеп мұғалімі ретінде жұмыс істеді, кейін Лугойдағы мектепке, содан соң Тимишоараға ауысты. 1927 жылғы қазанда студент кезінде ол жаңа құрылған Темір гвардияға қосылып, Банат аймағына жауапкершілік жүктеді. 1930 жылдардың басында Сима Легионның «Халық арасындағы саяхаттарына» қатысты, онда Темір гвардия мүшелері ауылдық жерлердегі шаруалар арасында өз қозғалысын насихаттады және 1930 жылдары Северин округінде Легионның жетекші ұйымдастырушысы болды. Сима 1933 жылғы Румыния парламенттік сайлауында Темір гвардиядан кандидат ретінде тізімге енді, бірақ партияға қатысуға тыйым салынды. 1935 жылы ол Тимишоара аймағының Легионерлік командирі болып тағайындалды. 1938 жылдың соңында оның негізін қалаушысы және басшысы Корнелиу Зелеа Кодряну тұтқындалып, кейіннен өлтірілгеннен кейін Сима Темір гвардияның басшысы болды. 1938 жылдың сәуір айында Темір гвардия уақытша басшылық құрды, оған Сима, Иоан Белга, Иордаке Никоара, Иоан Антониу және Раду Миронович кірді. Бірақ тамыз айына қарай Сима Румыния үкіметі тұтқындамаған жалғыз жетекші болып қалды, бұл оған бұрын құрылған басшылықтың иерархиясын айналып өтіп, Темір гвардияның басшысы болуға мүмкіндік берді. 1939 жылдың басында Сима Югославия арқылы нацистік Германияға қашып кетті, онда ол және бірнеше румын эмигранттары төңкеріс жоспарлауға тырысты. Бірақ бұл жоспар неміс полициясымен анықталды және бірнеше легионерлер тұтқындалды. Сол жылдың жазында ол Румыния премьер-министрі Арманд Калинескуды 1939 жылғы 21 қыркүйекте өлтіруге дайындалу және оны жүзеге асыру үшін қайта оралды. Калинеску өлтірілгеннен кейін Сима басқарыған легионерлер тобы Румынияның ұлттық радиостансасын бақылауға алды. 1940 жылғы 4 шілдеде ол Иоан Гигурту кабинетіне мемлекеттік хатшы ретінде, сондай-ақ Діни істер және өнер министрі ретінде кірді. Осы кабинет кезінде антисемитизм румын заңдарында бекітілді. 1940 жылғы 9 тамызда румындықтар мен еврейлердің арасындағы некеге тыйым салынды, сондай-ақ еврейлердің мемлекеттік білім алуына тыйым салынды. Жеңіліс күшінің жетіспеуіне байланысты (жоспарланған 1000 легионердің тек 500-і ғана қатысты) төңкеріс жоспарланғандай жүзеге аспады. Легионерлер мен полиция қызметкерлері Брашов, Констанца және Бухарест сияқты қалаларда атысқан және қақтығысқан. Төңкеріс сәтсіз аяқталғанымен, ол Кароль II-ге қарсы наразылықтарды тудырды және 4 қыркүйекте король генерал Иоан Антонескуді премьер-министр етіп тағайындады, осылайша көтеріліс тоқтатылды.

Ұлттық легионерлік мемлекет

1940 жылдың қыркүйегінде Карол II тақтан бас тарды және Темір гвардия генерал Ион Антонескумен шиеленісті саяси одақ құрып, Ұлттық легионерлік мемлекет деп жариялады. Осы кезде Сима елге ресми түрде оралып, жаңа үкіметте премьер-министрдің орынбасары болып билікке келді, сондай-ақ Румыниядағы Темір гвардияның жетекшісі ретіндегі қызметін қайта бастады. Сима Ұлттық легионерлік мемлекеттегі министрлік лауазымдарға бес легионерді тағайындады, ал легионерлер Румынияның әрбір әкімшілік округінде префекттер ретінде жетекшілік рөлдерді иеленді. Румынияда Сима-Антонеску серіктестігі кезінде шиеленіс пен мәселелер туындады, Антонеску Темір гвардияға көңілі толып, Симаға қазір "тәртіп пен заңдылық орнату уақыты" келгенін және легионерлерге "министрлермен кез келген уақытта кездесу талап етуге рұқсат берілмейтінін" айтты. Сонымен қатар, Сима өздің неміс одақтастарының толық қолдауын ала алмады, олар легионерлер елді тиімді басқаруға дайын емес деп қорқып жүрді. Бухаресттегі инфрақұрылым нашарлай бастады, ал қарашадағы жер сілкінісінен кейін бірнеше адам қаза тауып, елордадағы ғимараттар қирады, бұл үкіметтің ұйымдаспайтындығын көрсетті. 1940 жылдың соңында бағалар күрт өзгеріп, егін жинамы азайып, өткен жылға қарағанда 70% азырақ азық-түлік өндірілді. Азаматтар мен легионерлердің наразылығы Симаға бағытталды, ал Корнелиудің әкесі, Иоан Зелеа Кодряну, Симаны "Стелескудің жаны бар шайтан" деп атады (Кодрянуды өлтіруге сүкбаттасқан оппозициялық легионер Михаи Стелескуға сілтеме жасап). Сима Темір гвардия ішіндегі наразылықтарға жауап ретінде Корнелиу Зелеа Кодрянудың ағалары мен әкесі сияқты бірқатар көрнекті легионерлерді үй қамауына алды. Наразы легионерлер тобымен бірге аға Кодряну Темір гвардияның Бухарест штабы – Каса-Вердеге шабуыл жасап, төңкеріс жасауға тырысты. Кейбір легионерлер Симаны өлтіруге шақырды. Темір гвардия ішінде марқұм Корнелиу Зелеа Кодрянуды опасыздық айыбынан ақтау үшін қозғалыс пайда болды, оның денесі қайтадан жерден шығарылды. Сима мен Антонеску екеуі Германия үкіметі тарапынан Оберсальцбергке шақырылып, екі румын басшысы арасындағы қарым-қатынасты жақсарту және неміс-румын қарым-қатынастарын талқылау үшін Адольф Гитлермен кездесуге шақырылды. Сима кездесуге қатысудан бас тартты, себебі ұшудан қорқып, екі елдің басшыларының бірдей елден кетуі дұрыс емес деп санады. Осылайша Антонеску 1941 жылдың 14 қаңтарында Гитлермен жеке кездесті. 17 қаңтарда Гитлердің ықпалымен Антонеску мен Сима арасындағы қарым-қатынас тоқтатылды, генерал Симаны айыптап, "ұлтқа қарсы ұстанымды" ұстауда айыптаған ашық хат жариялады. 1941 жылдың қаңтар айында Антонескутің қысымына наразылық білдірген Темір гвардия үш күндік көтеріліс ұйымдастырды, ол Темір гвардия көтерілісі ретінде белгілі болды. Антонеску Адольф Гитлерге Румыния үкіметінің әскери қанаты мен Темір гвардиясы арасында таңдау жасауға шақырды. Гитлер Гвардияны емес, оны қолдауға шешім қабылдағаннан кейін Антонеску Легионды жоюға кірісті. Осы билік күресі кезінде Бухарест погромында Темір гвардияшылар синагогаларды қиратты, еврейлердің үйлері мен дүкендерін тонады, 121 еврейді өлтірді және азаптады (сондай-ақ Плоишти және Констанца сияқты кішігірім қалаларда тағы 30 адам қаза болды). Еврейлерді кеңінен азаптау мен зорлаудан басқа, Легионерлік қозғалысы бес еврейді, оның ішінде бес жасар қызды, мойнынан кесіп, іштерін алып тастап, ет ілгектеріне асып, Бухарест мал сою залында "Кошер" деп белгіледі. Сол кездегі Румыниядағы американдық министр Франклин Митт Гюнтердің сөзіне сүйенсек, "60 еврей денесі мал өлексесіне арналған ілгектерде табылды. Олардың барлығы терісінен жұлынған, ал қанның көптігі тірідей жұлынғанын көрсетті".

Жер аудару

Антонеску төңкеріс талпынысын басып жапқаннан кейін көптеген легионерлер түрмеге қамалса, Сима тұтқынға алынбады. Ол бастапқыда Бухаресттегі Sicherheitsdienst штаб-пәтерінде жасырын орналастырылып, 23 қаңтарда эвакуацияланып, Румыниядағы Гестапо өкілінің үйінде жасырылды, бірақ көп ұзамай Бухаресттегі әпкесінің үйіне көшірілді. Кейін Sicherheitsdienst оны Брашовқа, содан кейін Сибиуге, СС офицері кейпінде әкелді. Сима, тағы да бірнеше жасырын легионерлермен бірге, Болгария арқылы Румыниядан Германияға өтіп, Берлиндегі виллаға орналасты, ал жақын маңдағы Беркенбрукте көптеген легионерлер тұрды. Берлинде алғашында еркін жүргенімен, Сима мен серіктері 1941 жылдың 19 сәуірінде Беркенбрюкке көшіріліп, қатаң бақылауға алынды. Осы уақытта румын билігі оны 16 маусымда 12 жылға қамауға кесті. Бірақ Галеаццо Чианоның бұйрығымен ол Германияға қайтарылды. Чиано 1942 жылдың 26 желтоқсанындағы саяси күнделігінде: «Сима жалған паспортпен Германиядан шыққандықтан, Гиммлер оны экстрадициялауды талап етеді. Мен Дучеге оны дереу экстрадициялауға кеңес бердім, өйткені оның осында болуы Антонескумен қарым-қатынасты шиеленістіреді. Ең бастысы, бір қылмыскер кем болады», - деп жазды. Германиямен жасалған келісімшартты бұзғандықтан, ол Италияға сапар шеккеннен кейін, жер аударылған легионерлердің саяси қызметін шектеу мақсатында, Сима және басқалары Бухенвальд концлагерінің темір гвардия мүшелеріне арналған ерекше, жайлы бөліміне қамалды. 1943 жылдың қазан айында Сима тағы да Румынияда өмір бойына ауыр еңбекке, 10 000 лей айыппұлға және бес жылға бас бостандығынан айырылды. Бухенвальдта тұтқындалған кезде Симаның саясатына наразылық білдірген бірнеше легионерлер тобынан қарсылық көріп, олар елді және қозғалысты басқарған тәсілін мақұлдамады және немiс бақылаушыларынан өз жағдайларын ерекше қарауды сұрады. Ұлттық Легиондар мемлекеті кезінде Мемлекеттік Қаржы департаментінің орынбасары болған Константин Папанас кейін Симаны «террорист» деп сипаттап, оның «байланыстарын пайдаланып, зәулімдік танытқанын» және Симаның «тәртіпсіздікке ие екенін және балалық шаққа ұқсас екенін» айтты. Легионерлер Симаның темір гвардия басшылығын Кодрянудың өліміне кінәлі деп санады, оның 1938 жылғы командир ретіндегі әрекеттерін «террористік» және «қақтығыс тудырған» деп бағалады. Бұл дау-дамай темір гвардияның саяси мұрасындағы қазіргі бөліністі күшейтті. 1943 жылы Германияның Росток қаласындағы сүргінге кеткен темір гвардия кем дегенде үш топқа бөлінді, әрқайсысының жеке басшылары болды, бірақ Симаны өздерінің заңды басшысы деп санайтын легионерлер ескерілмеді. 1943 жылдың сәуірінде Сима Саксенхаузен Ораниенбургке ауыстырылып, 1944 жылдың тамызына дейін түрмеде қамалды. Румыния 1944 жылдың тамызында одақтастарға қосылып, Екінші дүниежүзілік соғыста тарап алғанда, Сима босатылып, Венада нацистік марионеткалық үкімет құруға және неміс радиосы арқылы фашистік батальондарға нұсқаулар беруге тапсырма берілді. Кеңес әскерінің шабуылы тоқтатылмайтындықтан, ол Жозеф Вебер деген атпен Альтаусзеге қашып кетті. Парижде, Италияда және соңында Испанияда тұрған ол 1946 жылы Румынияда өлім жазасына кесілді. Сүргін кезінде темір гвардияның басшылығы мәселесі өзекті болып қала берді, ал бұрын бөлінген ұйым ішкі жанжалдар мен фракцияларға толы болды. 1954 жылдың қаңтарында Сима «Ватра» журналында жарияланған 13 беттік құжат арқылы легионерлік қозғалыс тарапынан ресми түрде «жақтырылмады», себебі заңсыз баланың болуы туралы дау туды: легионерлік басшыларға жіберілген хатта Сима Францияда «B» деп танылған тағы бір легионердің баласын заңсыз туғандығын айтты, бұл талапты баланың анасы мен бірнеше легионерлер қолдады. Бұл бөлінуге және «Моца Марин» тобының құрылуына қоса, Симаның саясаты мен саясатын қоршап тұрған даулар да болды: бір бөлінген топ Симаның басшылығын «реакциялық» және «сәтсіздікке ұшырауға бейім» деп айыптады, ал тағы да бірнеше топтар өзара қайшылықтағы идеологиялармен, тактикамен және басшылықпен құрылды. 1990 жылға дейін Сима антикоммунизмнің бағыттарымен байланыс орнатуға тырысып, Гвардияның еркін әлемге адал екенін мәлімдеді. Партия коммунистік Румынияны айыптауға бағытталды, ал Сима Испаниядағы сүргінде идеологиялық әдебиеттерді жариялауды жалғастырды, соның ішінде «Țara și Exilul» («Ел және сүргін») атты ай сайынғы бюллетень, Израиль, Австралия, Германия және АҚШ-та оқырмандары болды. Бұл жаңа бейнеге қол жеткізу белгілі бір деңгейде сәтті болды — 1949 жылдан бастап АҚШ социалистік үкіметті құлату мақсатымен Румынияға темір гвардия мүшелерін парашютпен жіберуге қатысты НАТО миссияларын қаржыландырды. Сима және басқа жер аударылған гвардиялықтар Ярослав Стецко басқаратын Антибольшевиктік Ұлттар блогы мен Әлемдік Антикоммунистік Лигаға қатысты. Испанияда Сима Луис Карреро Бланко және Блас Пинар сияқты Франко және Фалангист саясаткерлерімен жақын байланыс орнатты. Әйелі Эльвираның 1974 жылы қайтыс болғаннан кейін, Сима Мадридте бірге жер аударылған темір гвардия мүшесі Георге Костеамен бірге тұрды, олар кітап шығарудан және қайырымдылықтан түскен қаражатты кіріс ретінде пайдаланды. Ол әйелі Эльвира Симаның қасында Торредембаррада, Барселонаның жанында жерленді.